رعایت ادبیات دانشنامه ای متوسط
شناسه ناقص است
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

ابو ایوب انصاری: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۱۰ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۶ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
==ابوایوب انصاری، نخستین میزبان پیامبر صلی الله علیه و آله==
+
{{خوب}}
  
در بین یاران پیامبر بزرگوار [[اسلام]] صلی الله علیه و آله گروهی اندک، به سبب ویژگی‌هایشان، بر دیگر یاران آن حضرت برتری داشتند. [[ایمان]] قوی، [[تقوا]] و بردباری در برابر مشکلات، حضور مستمر در جبهه‌های نبرد، عشق و ارادت کامل به [[اهل بیت]] پیامبر صلی الله علیه و آله و پیروی از رهبری [[امام علی]] علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله بخشی از این ویژگی‌هاست.  
+
'''«ابو ایوب انصاری»''' (م، ۵۲ ق)، [[صحابی]] گرانقدر [[پیامبر اسلام|پیامبر]] (صلی الله علیه وآله) و از نخستین کسانی از [[انصار]] بود که [[اسلام]] را پذیرفت و در این بیعت از هرگونه حمایت و فداکاری کوتاهی نکرد. او همچنین از یاران مخلص و حامیان خاص [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] (علیه‌السلام) پس از پیامبر اکرم می­‌باشد.
 +
==معرفی اجمالی==
  
ابوایوب انصاری با داشتن این خصلت‌ها در بین یاران پیامبر صلی الله علیه و آله از جایگاهی والا برخوردار است. این چهره فداکار و مخلص، که از اولین روزهای ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به [[مدینه]]، خانه و زندگی ساده‌اش را به آن حضرت تقدیم کرد، به شدت مورد احترام و عنایت شخص پیامبر صلی الله علیه و آله، علی علیه السلام و اصحاب و [[تابعین]] بود؛ به گونه‌ای که پیامبر برای مادرش [[دعا]] کرد و چشمان نابینایش شفا یافت. هنگامی‌‌ که امیرمومنان علیه السلام زمام امور مسلمانان را بدست گرفت، عطای او را پنج برابر افزایش داد. وقتی ابن عباس تمام دارایی‌اش را، که در منزل داشت، به احترام کاری که ابوایوب درباره پیامبر صلی الله علیه و آله انجام داده بود، به وی واگذار کرد. میزان این [[انفاق]] را حدود چهل هزار نگاشته‌اند.
+
خالد بن زید بن کلیب بن النجار، مشهور به ابوایوب انصاری، از [[قبیله خزرج]] شمرده می‌‌شد. مادرش هند دختر سعد بن قیس بن عمرو بن امرؤالقیس و همسرش دختر [[زید بن ثابت]] بود.
  
'''نام و نسب'''
+
گفته‌اند که ابوایوب یکی از هفتاد تنی بود که در [[بیعت عقبه|بیعت عقبه دوم]] با [[پیامبر|پیامبر اسلام]] (صلی الله علیه و آله) عهد بستند که دست از حمایت وی برندارند.
  
نامش خالد بن زید بن کلیب بن ثعلبه بن عبد عوف بن غنم بن مالک بن النجار بود؛ و ابوایوب انصاری شهرت داشت و از [[قبیله خزرج]] شمرده می‌‌شد. مادرش هند دختر سعید بن عمرو بن امرؤ القیس بود.
+
[[محمد بن اسماعیل بخاری|بخاری]] او را از جملۀ پنج تن از [[انصار]] می‌شمارد که در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به [[جمع قرآن|جمع‌آوری قرآن]] پرداختند.  
  
'''<I>1- نخستین میزبان پیامبر صلی الله علیه و آله:</I>'''
+
==ارادت به پیامبر و امیرالمؤمنین==
  
منابع تاریخی نشان می‌‌دهد که هنگام ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به [[مدینه]] تمام طوایف و قبایل از آن حضرت خواستند بر آن‌ها وارد شود. اما رسول اکرم صلی الله علیه و آله مهار شتر را بر گردنش افکند و فرمود: این شتر خود مامور است و می‌‌داند مرا کجا پیاده کند. شتر در میان انبوه استقبال کنندگان حرکت کرد و در کنار خانه ابوایوب انصاری، که فقیرترین افراد مدینه بود، نشست. پیامبر صلی الله علیه و آله پیاده شد. جمعیت بسیار اطراف حضرت را گرفتند. هر کس با اصرار وی را به خانه خود فرامی‌‌خواند. در این میان، مادر ابوایوب انصاری وسایل سفر پیامبر صلی الله علیه و آله را به خانه‌اش برد. پیامبر صلی الله علیه و آله، که همچنان در محاصره جمعیت بود، فرمود: وسایل من چه شد؟ عرض کردند: مادر ابوایوب آن را به خانه‌اش برد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: المرء مع رحله؛ انسان همراه وسائل سفرش خواهد بود. به این ترتیب حضرت وارد منزل ابوایوب شد. و تا زمانی که مسجد و حجره مبارک را نساخته بود، در خانه وی سکونت داشت.
+
ابوایوب انصاری با داشتن خصلت‌هایی چون [[ایمان]] قوی، [[تقوا]]، [[صبر]] در برابر مشکلات، حضور مستمر در جبهه‌های نبرد، عشق و ارادت کامل به [[اهل بیت]] پیامبر و پیروی از رهبری [[امام علی]] علیه السلام پس از [[پیامبر]] صلی الله علیه و آله، در بین یاران پیامبر صلی الله علیه و آله از جایگاهی والا برخوردار است.
  
<I>خاطراتی از خانه ابوایوب انصاری</I>
+
آنچه ابوایّوب را در چشم مسلمانان بزرگ ساخته، ورود پیامبر اکرم به منزل او ـ به رغم اصرار بسیار دیگران ـ پس از [[هجرت پیامبر اسلام به مدینه|هجرت به مدینه]] بوده است. از این‌رو مورخان به اتفاق از او به عنوان مهماندار پیامبر (ص) یاد کرده‌اند. به گفتۀ [[احمد بن یحیی بلاذری|بلاذری]]، پیامبر اسلام، ۷ ماه، تا اتمام ساختمان [[مسجد]] و منزل، در خانۀ وی سکنی گزید. این چهره فداکار و مخلص، که از اولین روزهای ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به [[مدینه]]، خانه و زندگی ساده‌اش را به آن حضرت تقدیم کرد، به شدت مورد احترام و عنایت شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر [[صحابی|اصحاب]] بود؛ به گونه‌ای که پیامبر برای مادرش [[دعا]] کرد و چشمان نابینایش شفا یافت. 
  
خانه ابوایوب دارای دو طبقه بود. از همان ابتدای ورود پیامبر صلی الله علیه و آله، ابوایوب کراهت داشت که در طبقه بالا زندگی کند. از این رو، به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: پدر و مادرم فدایت باد، طبقه بالا را می‌‌پسندی یا زیرین را، چون مایل نیستم بالاتر از شما قرار بگیرم. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: با توجه به رفت و آمد دیگران، همکف برایم مناسبتر است. ابوایوب می‌‌گوید: بدین جهت، من و مادرم در طبقه بالا زندگی کردیم. هرگاه به وسیله دلو و طناب از چاه آب می‌‌کشیدیم، مراقب بودیم مبادا قطره‌ای از آن به رسول اکرم پاشیده شود. هنگام بالا رفتن، به گونه‌ای می‌‌رفتیم که صدای پای ما به گوش او نرسد، هنگام سخن گفتن کاملا آرام سخن می‌‌گفتیم؛ وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله در بستر می‌‌آرمید، حرکت نمی‌‌کردیم تا صدای پای ما سبب سلب آسایش آن حضرت نشود. وقتی غذایی می‌‌پختیم، در اتاق را می‌‌بستیم تا دود پیامبر را نیازارد. روزی ظرف آبی افتاد و آب آن ریخت. مادرم از جای برخاسته، تنها پارچه موجود در خانه را بر آب افکند و آن را جمع کرد تا قطره ای از آن، به طبقه پایین نرسد.
+
ابوایوب انصاری در تمام [[غزوات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله|غزوه‌های]] رسول خدا حضور داشت. او در [[غزوه خیبر|نبرد خیبر]] نگهبان خیمه رسول خدا بود و پیامبر در حقش دعا فرموده بود.  
  
'''<I>2- نقل حدیث:</I>'''
+
ابو ایوب همچنین از جمله [[صحابه]] بزرگ رسول خدا بود که پس از رحلت آن حضرت به دفاع از حق [[امامت]] امام علی علیه السلام پرداخت.
 +
او پس از ماجرای [[سقیفه بنی ساعده]] و موضع‌گیری حضرت علی علیه السلام در برابر حکم این سقیفه، از زمره دوازده تن مبارز سیاسی [[مدینه]] بود که در آن فضای رعب و وحشت، به مخالفت با حکومت پرداخت، در مسجد مدینه در مقابل [[خلیفه]] سخن گفت و واقعه [[غدیر خم]] را یاد آور شد.
  
از دیگر ویژگی‌های این صحابی بزرگ نقل روایت از پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله است. محدثان به روایات ابوایوب انصاری اهمیت بسیار می‌‌دهند. وی به سبب نزدیک بودنش به رسول الله صلی الله علیه و آله، روایات زیادی در زمینه‌های مختلف از آن حضرت در سینه خود جای داده بود. بدین جهت نامش در شمار راویان ثبت گردیده و صحابه و تابعین از او روایت کرده‌اند.  
+
او در زمان خلافت [[عثمان]] نیز از مخالفان وی بود و در کنار دیگر صحابیان مبارز، نامه ای به سایر بلاد اسلامی نوشت و ضمن گلایه از اوضاع نابسامان مرکز اصلی اسلام (مدینه)، مردم آن بلاد را به مبارزه فرا خواند. ابوایوب در این شرایط امامت جماعت [[مسجد النبی]] را عهده دار بود و پس از قتل عثمان از نخستین کسانی بود که با امام علی علیه السلام بیعت کرد.
  
[[ابن عباس]]، ابن عمر، براء بن عازب، ابوامامه، زید بن خالد جهنی، مقدام بن معدی کرب، [[انس بن مالک]]، جابر بن سمره، عبدالله بن یزید خطمی، سعید بن مسیب، عروه، سالم بن عبدالله، عطاء بن یسار، عطاء بن یزید، افلح، موسی بن طلحه، عبدالله بن حنین، عبدالرحمن بن ابی لیل، ابوعبدالرحمن حبلی، عمر بن ثابت، جبیر بن نفیر، ابودهم سماعی، ابوسلمه عبدالرحمن، قرشع الضبی، محمد بن کعب و قاسم بن ابو عبدالرحمن از ابوایوب روایت نقل کرده‌اند.
+
==ابوایوب در عصر خلافت امام علی==
  
برخی از محققان شمار [[احادیث]] ابوایوب را به صد و پنجاه و پنج حدیث دانسته‌اند که هفت مورد آن در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده است. در بسیاری از منابع [[شیعه]] از جمله کتاب‌های خصال و وسائل الشیعه، احادیث ابوایوب به چشم می‌‌خورد.
+
ابوایوب انصاری، علاوه بر [[غزوات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله|جنگ‌های پیامبر]] صلی الله علیه و آله، در رکاب [[حضرت علی]] علیه السلام نیز در جنگ‌های [[جنگ جمل|جمل]] و [[صفین]] و [[نهروان]] شرکت کرد. او سبب همراهی با علی علیه السلام در جنگ‌ها را برای مردم تبیین می‌‌کرد. ابراهیم بن علقمه و اسود می‌‌گویند: روزی به ابوایوب انصاری گفتیم: ای ابوایوب! خداوند به وسیله پیامبر به تو کرامتی عنایت فرموده که به دیگری نداده است زیرا میزبان پیامبر بودی؛ چرا در جنگ‌ها با علی (علیه السلام) همراهی کردی و به نبرد با مسلمانان پرداختی؟
  
<I>ابوایوب از راویان حدیث غدیر</I>
+
ابوایوب پاسخ داد: به خدا سوگند، روزی در همین خانه‌ای که شما اکنون در آن نشسته‌اید، در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله بودم و هیچ کس در خانه نبود. علی در طرف راست پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود و من سمت چپ او؛ [[انس بن مالک]] در برابر پیامبر ایستاده بود. ناگاه صدای در شنیده شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای انس! ببین کوبنده در کیست؟ انس بیرون رفته، [[عمار بن یاسر]] را پشت در خانه دید. پیامبر فرمود: در را برای عمار باز کن. عمار بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و سلام کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از خوش آمدگویی به او فرمود: ای عمار! پس از من حوادث ناگواری پیش خواهد آمد، به گونه‌ای که بعضی به روی یکدیگر شمشیر کشیده، یکدیگر را خواهند کشت. همچنین گروهی از گروهی دیگر برائت می‌‌جویند. ای عمار! اگر آن روز را دیدی بر تو باد به پیروی از آن که سمت راستم نشسته است. ای عمار! اگر تمام مردم از راهی بروند، بر تو باد رفتن بدان راهی که علی می‌‌رود... ای عمار! هیچ گاه علی تو را از راه هدایت باز نمی‌‌گرداند و بر گمراهی راهنمایی‌ات نمی‌‌کند. ای عمار! پیروی از علی پیروی از من است و پیروی از من پیروی از خدا است.
 
 
از دیگر ویژگی‌های ابوایوب انصاری این بود که نه تنها حدیث غدیر را منکر نشد و پنهان نکرد، بلکه به موقع از آن ماجرا یاد می‌‌کرد و بر درستی آن شهادت می‌‌داد. او در [[تاریخ اسلام]] از راویان حدیث غدیر شمرده می‌‌شود. روزی که [[جنگ جمل]] در [[بصره]] خاتمه یافت و امیرمومنان همراه [[امام حسن]] و [[امام حسین]] علیهماالسلام و عمار و زید و ابوایوب انصاری وارد بصره شد، ابوایوب در جمع سی نفر از بزرگان و شیوخ بصره چنین روایت کرد: به خدا سوگند، شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «انک تقاتل الناکثین والقاسطین والمارقین بعدی مع علی بن ابی طالب»؛ تو پس از من، در کنار علی بن ابی طالب با پیمان‌شکنان و ستمگران و گمراهان جنگ خواهی کرد.
 
 
 
گفتند: آیا خودت این [[حدیث]] را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدی؟ پاسخ داد: آری، خودم شنیدم. گفتند: آن چه خودت درباره علی از پیامبر شنیدی، برای ما نقل کن. ابوایوب گفت: از پیامبر شنیدم که فرمود: «علی مع الحق والحق معه و هو الامام والخلیفة بعدی یقاتل علی التاویل کما قاتلت علی التنزیل...» علی همراه حق است و حق همراه او؛ او امام و جانشین پس از من است.
 
 
 
'''<I>3- دفاع از حریم ولایت:</I>'''
 
 
 
ابوایوب انصاری یکی از دوازده صحابه‌ای است که به طرفداری از علی بن ابی طالب علیه السلام سخت موضعگیری کردند. و همراه دوستان خود در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله به افشاگری دست یازیده، غاصبان خلافت را رسوا کردند. او، پس از عثمان بن حنیف، از جای برخاست و گفت: ای بندگان خدا! درباره حقوق اهل بیت پیامبر، از خدا بترسید و حق را به اهل آن برگردانید؛ زیرا این حقی است که خدای برایشان قرار داده است. به تحقیق شما شنیده‌اید مثل آن چه برادران ما شنیده‌اند. پیامبر صلی الله علیه و آله در موارد متعدد می‌‌فرمود: اهل بیت من امامان پس از من شمایند؛ و اشاره به علی می‌‌کرد و می‌‌گفت: این امیر نیکوکاران و کشنده کافران است؛ هر که او را رها کند، خدا رهایش می‌‌کند؛‌ و هر که یاریش کند، خدای یاری‌اش خواهد کرد. پس به درگاه خدا، از ستمی ‌‌که در حق او روا داشتید، [[توبه]] کنید. بی‌تردید خدا تواب و رحیم است.
 
 
 
'''<I>4- پاسداری از ارزش‌ها:</I>'''
 
 
 
* روزی علی علیه السلام به ابوایوب فرمود: اخلاقت به چه مرحله‌ای رسیده است؟ ابوایوب چنین پاسخ داد: «لااوذی جارا فمن دونه ولاامنعه معروفا اقدر علیه» قرار گذاشته‌ام هرگز همسایه و غیرهمسایه را نیازارم و از آن چه که بر آن توانایم محرومش نسازم.
 
 
 
* روزی پیامبر صلی الله علیه و آله ابوایوب انصاری را دید که غذای ریخته شده بر سفره را می‌‌خورد. از این کار بسیار خرسند شد و فرمود: «بورک لک و بورک علیک و بورک فیک» مبارک باد برای تو و بر تو و در تو. ابوایوب گفت: ای رسول خدا! این دعا جز من را نیز شامل می‌‌شود؟ پیامبر فرمود: هر که چنین کند آن چه برایت گفتم؛‌ می‌‌یابد... هر که چنین کند، خداوند دیوانگی و جذام و برص و صفرا و کم‌عقلی را از او دور می‌‌گرداند.
 
 
 
* امیرمؤمنان می‌‌فرماید: روزی ابوایوب انصاری به حضور پیامبر رسیده عرضه داشت: ای پیامبر خدا! اندرز و سفارشی کوتاه بفرمایید شاید به خاطر بسپارم. حضرت فرمود: تو را به پنج چیز سفارش می‌‌کنم:
 
 
 
//1- به قطع امید از آنچه که در دست مردم است، زیرا این عین توانگری است.
 
 
 
//2- تا می‌‌توانی از حرص و طمع دوری بجوی که عین فقر است.
 
 
 
//3- نماز را چنان بخوان که گویا آخرین نماز تو است.
 
 
 
//4- کاری نکن که ناگزیر به عذرخواهی روی آوری.
 
 
 
//5- و آنچه برای خود دوست داری، برای برادرت نیز دوست داشته باش.
 
 
 
'''<I>5- سرباز فداکار:</I>'''
 
 
 
روح تعبد و تسلیم پذیری که در ابوایوب بود وی را بر آن داشت تا همیشه در کنار و همراه پیامبر بزرگوار اسلام در تمام غزوات حضور داشته باشد. او پس از پیامبر صلی الله علیه و آله با علی علیه السلام همراه شد و در جنگ‌های جمل، و صفین و نهروان شرکت کرد.
 
  
'''همراهی با علی در جنگ‌ها'''
+
'''نقش ابوایوب در جنگ صفین:'''
  
ابوایوب انصاری، علاوه بر جنگ‌های پیامبر صلی الله علیه و آله، در جنگ‌های جمل و صفین و نهروان نیز شرکت کرد. او سبب همراهی با علی علیه السلام در جنگ‌ها را نیز برای مردم تبیین می‌‌کرد. ابراهیم بن علقمه و اسود می‌‌گویند: روزی به ابوایوب انصاری گفتیم: ای ابوایوب! خداوند به وسیله پیامبر به تو کرامتی عنایت فرموده که به دیگری نداده است. میزبان پیامبر بودی، چرا در جنگ‌ها با علی علیه السلام همراهی کردی و به نبرد با مسلمانان پرداختی؟
+
[[ابن اعثم کوفی]] می‌‌نویسد: ابوایوب در یکی از روزهای [[جنگ صفین]] از صف لشکر امیرمؤمنان علیه السلام بیرون آمد و در میدان جنگ هم‌آورد طلبید. هر چند آواز داد، کسی از لشکر [[معاویه]] به جنگ او روی نیاورد. ابوایوب به اسب خود تازیانه زد و بر لشکر [[شام|شامیان]] حمله‌ور شد، اما همچنان کسی در مقابلش قرار نگرفت. ناگزیر به سراپرده معاویه روی آورد. وقتی معاویه، ابوایوب را دید گریخت و از طرف دیگر بیرون رفت. ابوایوب همچنان ایستاده بود و مبارز می‌‌طلبید تا این که گروهی از شامیان به جنگ وی شتافتند. ابوایوب بر آن‌ها حمله برد، چند تن را مجروح ساخت و به سلامت به صف لشکر علی علیه السلام پیوست. معاویه با چهره‌ای دگرگون به سراپرده خویش بازگشت و سپاهیان را به شدت نکوهش کرد که سواری از صف لشکر علی چنین تاخت تا به سراپرده ما آمد و هیچ یک از شما واکنش نشان نداد. مگر دست‌هایشان را بسته بودند که هیچ کس را یارای آن نبود. مشتی خاک بردارد و به روی اسب وی بپاشد؟! مردی از شامیان به نام مترفع بن منصور گفت: ای معاویه! نگران مباش، همان گونه که آن سوار حمله کرد و به سراپرده تو آمد، من نیز به سراپرده علی یورش می‌‌برم. اگر بر او دست یابم، زخمی‌‌اش می‌‌کنم و شادمانت می‌‌سازم. آنگاه سوار اسب شد و به سراپرده علی علیه السلام تاخت. چون ابوایوب انصاری او را دید، به سویش شتافته، با یکدیگر درگیر شدند. ابوایوب ضربتی بر دست و گردنش وارد کرد و او را به قتل رسانید. سپاهیان علی علیه السلام که این شجاعت بی‌نظیر را شاهد بودند، بر ابوایوب آفرین گفتند.
  
ابوایوب پاسخ داد: به خدا سوگند، روزی در همین خانه‌ای که شما اکنون در آن نشسته‌اید، در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله بودم و هیچ کس در خانه نبود. علی در طرف راست پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود و من سمت چپ او؛ [[انس بن مالک]] در برابر پیامبر ایستاده بود. ناگاه صدای در شنیده شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای انس! ببین کوبنده در کیست؟ انس بیرون رفته، [[عمار بن یاسر]] را پشت در خانه دید. پیامبر فرمود: در را برای عمار باز کن. عمار بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و سلام کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از خوش آمدگویی به او فرمود: ای عمار! پس از من حوادث ناگواری پیش خواهد آمد، به گونه‌ای که بعضی به روی یکدیگر شمشیر کشیده، یکدیگر را خواهند کشت. همچنین گروهی از گروهی دیگر برائت می‌‌جویند. ای عمار! اگر آن روز را دیدی بر تو باد به پیروی از آن که سمت راستم نشسته است. ای عمار! اگر تمام مردم از راهی بروند، بر تو باد رفتن بدان راهی که علی می‌‌رود... ای عمار! هیچ گاه علی تو را از راه هدایت باز نمی‌‌گرداند و بر گمراهی راهنمایی‌ات نمی‌‌کند. ای عمار! پیروی از علی پیروی از من است و پیروی از من پیروی از خدا است.
+
'''ابوایوب در جنگ''' '''نهروان:'''
  
'''نقش ابوایوب انصاری در جنگ صفین'''
+
محمد بن سلیمان می‌‌گوید: وقتی ابوایوب انصاری بر ما وارد شد و اطراق کرد، خدمتش رفتیم، قدری علوفه برای اسبش بردیم و گفتیم: ای ابوایوب! تو با همین شمشیری که همراه داری در رکاب [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله با کفار جنگیدی؛ اکنون با مسلمانان می‌‌جنگی؟! گفت: رسول خدا ما را به جنگ با [[قاسطین]] و [[مارقین]] و [[ناکثین]] فرمان داد. من، طبق دستور او، با دو گره جنگ کردم و در آینده نیز با گروه سوم... در [[نهروان]] خواهم جنگید؛ ولی نمی‌‌دانم این در کجاست؟
  
ابن اعثم کوفی می‌‌نویسد: ابوایوب در یکی از روزهای [[جنگ صفین]] از صف لشکر امیرمؤمنان علیه السلام بیرون آمد و در میدان جنگ هم‌آورد طلبید. هر چند آواز داد، کسی از لشکر معاویه به جنگ او روی نیاورد. ابوایوب به اسب خود تازیانه زد و بر لشکر شامیان حمله‌ور شد، اما همچنان کسی در مقابلش قرار نگرفت. ناگزیر به سراپرده معاویه روی آورد. وقتی معاویه، ابوایوب را دید گریخت و از طرف دیگر بیرون رفت. ابوایوب همچنان ایستاده بود و مبارز می‌‌طلبید تا این که گروهی از شامیان به جنگ وی شتافتند.  
+
وقتی [[خوارج]] به بهانه‌های پوچ در محلی به نام «[[حروراء|حرورا]]» توقف کردند، امیرمومنان به میان آن‌ها رفت تا شبهه‌هایشان را پاسخ دهد و آنان را به راه راست فراخواند. آن‌گاه پرچم امان را به دست ابوایوب انصاری سپرد تا هر که می‌‌خواهد برگردد، خود را به ابوایوب رساند. ابوایوب فریاد برآورد: هر که به طرف این پرچم بیاید تا از بین این گروه بیرون رود ایمن خواهد بود. هشت هزار نفر از آن‌ها برگشتند. خوارج بر طغیان و سرکشی خود پای فشردند و منطقه را به قصد نهروان ترک گفتند.
  
ابوایوب بر آن‌ها حمله برد، چند تن را مجروح ساخت و به سلامت به صف لشکر علی علیه السلام پیوست. معاویه با چهره‌ای دگرگون به سراپرده خویش بازگشت و سپاهیان را به شدت نکوهش کرد که سواری از صف لشکر علی علیه السلام چنین تاخت تا به سراپرده ما آمد و هیچ یک از شما واکنش نشان نداد. مگر دست‌هایشان را بسته بودند که هیچ کس را یارای آن نبود. مشتی خاک بردارد و به روی اسب وی بپاشد؟! مردی از شامیان به نام مترفع بن منصور گفت: ای معاویه! نگران مباش، همان گونه که آن سوار حمله کرد و به سراپرده تو آمد، من نیز به سراپرده علی یورش می‌‌برم. اگر بر او دست یابم، زخمی‌‌اش می‌‌کنم و شادمانت می‌‌سازم. آنگاه سوار اسب شد و به سراپرده علی علیه السلام تاخت. چون ابوایوب انصاری او را دید، به سویش شتافته، با یکدیگر درگیر شدند. ابوایوب ضربتی بر دست و گردنش وارد کرد و او را به قتل رسانید. سپاهیان علی علیه السلام که این شجاعت بی‌نظیر را شاهد بودند، بر ابوایوب آفرین گفتند.
+
هنگام تنظیم سپاه برای جنگ با خوارج نهروان، حضرت علی علیه السلام، ابوایوب انصاری را که رزمنده‌ای دلیر بود، در جناح میمنه گمارد. [[علامه مجلسی]] می‌‌نویسد: [[ابن کوّاء|عبدالله بن کواء]]، که از جنگ کناره گرفته بود، همراه هزار تن از خوارج به طرف ابوایوب، که در میمنه سپاه قرار داشت، رفتند. ابوایوب اولین کسی بود که به جنگ نهروانیان شتافت و زید بن حصین خارجی را به قتل رساند.
  
'''در انتظار جنگ با مارقین هستم'''
+
وقتی مردم سخنان امیرمؤمنان را نایده گرفته و از حضور در جنگ و [[جهاد]] با دشمنان خودداری ورزیدند، ابوایوب از جای برخاسته، لب به سخن گشود و چنین گفت: ای مردم! بدانید امیرمومنان علیه السلام پیام خود را به کسانی که گوش شنوا و قلب آگاه و بیدار داشتند، رساند. خدای متعال به شما کرامتی ارزانی داشت؛ اما چنان که سزاوار بود، نپذیرفتید. به درستی که عموزاده پیامبرتان در بین شما فرود آمده تا از دین آگاهتان سازد و شما را به جهاد با پیمان شکنان فراخواند. گویا گوش شنوا ندارید و بر دل‌هاتان مهر زده شده است؛ مگر خرد از دست داده‌اید؟ مردم! چرا شرم نمی‌‌کنید؟! آیا همین دیروز نبود که ستم همه جا را فراگرفته بود. چه بسیار کسانی که از حقشان محروم گشته، سیلی خوردند و گرسنه و سرگردان در بیابان‌ها رها شدند؛ گردبادها بر آن‌ها می‌‌وزید و در برابر گرما و نور آفتاب، جز همان لباس‌های کهنه و چادرهای موئینی پوسیده، هیچ پوشش و سرپناهی نداشتند. تا این که خدای، امیرمؤمنان علیه السلام را بدین جا آورد. او حقیقت را آشکار ساخته، داد گستراند و به کتاب خدا عمل کرد. مردم! خدای را بر این نعمتی که به شما ارزانی داشته، سپاس گزارید و چون کسانی که گفتند: شنیدیم، اما نشنیدند، نباشید. شمشیرها را تیز کنید و آماده نبرد با دشمنانتان باشید. اگر فراخوانده شدید، اجابت کنید، و اگر فرمانی رسید، بشنوید و پیروی کنید و آنچه او می‌‌گوید حرف دلتان بدانید تا از راستگویان باشید.
  
محمد بن سلیمان می‌‌گوید: وقتی ابوایوب انصاری بر ما وارد شد و اطراق کرد، خدمتش رفتیم، قدری علوفه برای اسبش بردیم و گفتیم: ای ابوایوب! تو با همین شمشیری که همراه داری در رکاب [[رسول خدا]] صلی الله علیه و آله با کفار جنگیدی؛ اکنون با مسلمانان می‌‌جنگی؟! گفت: رسول خدا ما را به جنگ با [[قاسطین]] و [[مارقین]] و [[ناکثین]] فرمان داد. من، طبق دستور او، با دو گره جنگ کردم و در آینده نیز با گروه سوم... در نهروان خواهم جنگید؛ ولی نمی‌‌دانم این در کجاست؟
+
==راوی حدیث==
  
'''ابوایوب در جنگ نهروان'''
+
از دیگر ویژگی‌های این صحابی بزرگ، نقل [[حدیث|روایت]] از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است. [[محدثان]] به روایات ابوایوب انصاری اهمیت بسیار می‌‌دهند. وی به سبب نزدیک بودنش به رسول الله صلی الله علیه و آله، روایات زیادی در زمینه‌های مختلف از آن حضرت در سینه خود جای داده بود. بدین جهت نامش در شمار راویان ثبت گردیده و [[صحابه]] و [[تابعین]] از او روایت کرده‌اند.
  
وقتی [[خوارج]] به بهانه‌های پوچ در محلی به نام «حرورا» توقف کردند، امیرمومنان به میان آن‌ها رفت تا شبهه‌هایشان را پاسخ دهد و آنان را به راه راست فراخواند. آن‌گاه پرچم امان را به دست ابوایوب انصاری سپرد تا هر که می‌‌خواهد برگردد، خود را به ابوایوب رساند. ابوایوب فریاد برآورد: هر که به طرف این پرچم بیاید تا از بین این گروه بیرون رود ایمن خواهد بود. هشت هزار نفر از آن‌ها برگشتند. [[خوارج]] بر طغیان و سرکشی خود پای فشردند و منطقه را به قصد نهروان ترک گفتند.
+
[[ابن عباس]]، [[عبدالله بن عمر|ابن عمر]]، [[براء بن عازب]]، ابوامامه باهلی، زید بن خالد جهنی، مقدام بن معدی کرب، [[انس بن مالک]]، [[جابر بن سمره]]، عبدالله بن یزید خطمی، [[سعید بن مسیب]]، سالم بن عبدالله، عطاء بن یسار، عطاء بن یزید، موسی بن طلحه، عبدالله بن حنین، [[ابن ابی لیلی|عبدالرحمن بن ابی لیلی]]، ابوعبدالرحمن حبلی، عمر بن ثابت، جبیر بن نفیر، ابودهم سماعی، ابوسلمه عبدالرحمن، قرشع الضبی، محمد بن کعب و قاسم بن ابوعبدالرحمن، از ابوایوب روایت نقل کرده‌اند.  
  
'''ابوایوب در میمنه'''
+
برخی از محققان، شمار [[احادیث]] ابوایوب را به صد و پنجاه و پنج [[حدیث]] دانسته‌اند که هفت مورد آن در [[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]] آمده است. در بسیاری از منابع [[شیعه]] از جمله کتاب‌های [[الخصال (کتاب)|خصال]] و [[وسائل الشیعه]]، احادیث ابوایوب به چشم می‌‌خورد.
  
هنگام تنظیم سپاه برای جنگ با خوارج نهروان، حضرت، ابوایوب انصاری را که رزمنده‌ای دلیر بود، در جناح میمنه گمارد. [[علامه مجلسی]] می‌‌نویسد: عبدالله کوا، که از جنگ کناره گرفته بود، همراه هزار تن از خوارج به طرف ابوایوب، که در میمنه سپاه قرار داشت، رفتند. ابوایوب اولین کسی بود که به جنگ نهروانیان شتافت و زید بن حصین خارجی را به قتل رساند.
+
ابوایوب انصاری در [[تاریخ اسلام]] از راویان [[حدیث غدیر]] شمرده می‌‌شود. او در سال ۳۵ قمری همراه با گروهی در [[کوفه]] شهادت داد که حدیث غدیر را از پیامبر اکرم شنیده است و بارها از آن ماجرا یاد می‌‌کرد. همچنین او راوی «[[حدیث ثقلین]]» و روایتهایی در [[مناقب]] [[امیرالمومنین|امیرالمؤمنین]] و [[اهل بیت]] است و حدیث معروف «یا عمّارُ تَقتُلُکَ الْفِئَةُ الباغِیةُ» نیز از وی نقل شده است.  
  
'''سخنان پرشور ابوایوب در جمع سپاهیان'''
+
روزی که [[جنگ جمل]] در [[بصره]] خاتمه یافت و امیرمومنان همراه [[امام حسن]] و [[امام حسین]] علیهماالسلام و [[عمار یاسر|عمار]] و ابوایوب انصاری وارد بصره شد، ابوایوب در جمع سی نفر از بزرگان و شیوخ بصره چنین روایت کرد: به خدا سوگند، شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «انک تقاتل [[ناکثین|الناکثین]] و [[قاسطین|القاسطین]] و [[مارقین|المارقین]] بعدی مع علی بن ابی طالب»؛ تو پس از من، در کنار علی بن ابی طالب با پیمان‌شکنان و ستمگران و گمراهان جنگ خواهی کرد. گفتند: آیا خودت این [[حدیث]] را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدی؟ پاسخ داد: آری، خودم شنیدم. گفتند: آن چه خودت درباره علی از پیامبر شنیدی، برای ما نقل کن. ابوایوب گفت: از پیامبر شنیدم که فرمود: «علی مع الحق والحق معه و هو الامام والخلیفة بعدی یقاتل علی التاویل کما قاتلتُ علی التنزیل» علی همراه حق است و حق همراه او؛ او امام و جانشین پس از من است... .
  
وقتی مردم سخنان امیرمؤمنان علیه السلام را نایده گرفته، از حضور در جنگ و [[جهاد]] با دشمنان خودداری ورزیدند، ابوایوب از جای برخاسته، لب به سخن گشاد و چنین گفت: ای مردم! بدانید امیرمومنان علیه السلام پیام خود را به کسانی که گوش شنوا و قلب آگاه و بیدار داشتند، رساند. خدای متعال به شما کرامتی ارزانی داشت؛ اما چنان که سزاوار بود، نپذیرفتید. به درستی که عموزاده پیامبرتان در بین شما فرود آمده تا از دین آگاهتان سازد و شما را به جهاد با پیمان شکنان فراخواند. گویا گوش شنوا ندارید و بر دل‌هاتان مهر زده شده است؛ مگر خرد از دست داده‌اید؟ مردم! چرا شرم نمی‌‌کنید؟! آیا همین دیروز نبود که ستم همه جا را فراگرفته بود. چه بسیار کسانی که از حقشان محروم گشته، سیلی خوردند و گرسنه و سرگردان در بیابان‌ها رها شدند؛ گردبادها بر آن‌ها می‌‌وزید و در برابر گرما و نور آفتاب، جز همان لباس‌های کهنه و چادرهای موئینی پوسیده، هیچ پوشش و سرپناهی نداشتند. تا این که خدای، امیرمؤمنان علیه السلام را بدین جا آورد. او حقیقت را آشکار ساخته، داد گستراند و به کتاب خدا عمل کرد. مردم! خدای را بر این نعمتی که به شما ارزانی داشته، سپاس گزارید و چون کسانی که گفتند: شنیدیم، اما نشنیدند، نباشید. شمشیرها را تیز کنید و آماده نبرد با دشمنانتان باشید. اگر فراخوانده شدید، اجابت کنید، و اگر فرمانی رسید، بشنوید و پیروی کنید و آنچه او می‌‌گوید حرف دلتان بدانید تا از راستگویان باشید.
+
از دیگر احادیث منقول از ابوایوب انصاری چنین است که او روزی به حضور پیامبر رسیده عرضه داشت: ای رسول خدا! اندرز و سفارشی کوتاه بفرمایید شاید به خاطر بسپارم. حضرت فرمود: تو را به پنج چیز سفارش می‌‌کنم: قطع امید از آنچه که در دست مردم است، زیرا این عین توانگری است. تا می‌‌توانی از [[طمع]] دوری بجوی که عین فقر است. [[نماز]] را چنان بخوان که گویا آخرین نماز تو است. کاری نکن که ناگزیر به عذرخواهی روی آوری. و آنچه برای خود دوست داری، برای برادرت نیز دوست داشته باش.
  
'''سرانجام'''
+
ابوایوب همچنین یکى از پنج [[انصار|انصارى]] است که در عهد [[رسول ‌خدا]] صلی الله علیه و آله به [[جمع قرآن|گردآورى قرآن]] پرداختند.<ref>التاریخ الصغیر، ج‌ ۱، ص‌ ۶۶‌.</ref> در عهد خلیفه دوم، معلم [[قرآن]] شناخته شد.<ref>همان.</ref> و در سال‌هاى پایانى عمرش هنگام محاصره قسطنطنیه چون شنید واژه «تهلکه» در آیه ۱۹۵ [[سوره بقره]] {{متن قرآن|«...وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیدِیکمْ إِلَى التَّهْلُکةِ»}} به اشتباه بر عمل سرباز مسلمانى که به سوى دشمن حمله مى‌کند تطبیق مى‌شود، به [[تفسیر قرآن|تفسیر]] درست این [[آیه]] پرداخت و هلاکت مورد اشاره در آیه را به کسانى مربوط دانست که در برابر زندگى و ثروت دنیا، از پیامبر صلی الله علیه و آله و خدا دست مى‌کشیدند.<ref>جامع‌البیان، مج ‌۲، ج‌ ۲، ص‌ ۲۷۹.</ref>
  
ابوایوب در سال پنجاه و یک هجری نزدیک شهر [[قسطنطنیه]] که در دست رومیان بود، بیمار شد و از دنیا رفت. یزید، فرزند معاویه و فرمانده سپاه، فرمان داد مسلمانان شبانه وارد خاک دشمن شده پیکر وی را همانجا دفن کنند و آثار قبرش را محو سازند. لابد می‌‌پرسید؛ ابوایوب زیر چتر معاویه و فرزندش یزید چه می‌‌کرد؟ در پاسخ باید گفت: ابوایوب لحظه‌ای از علی علیه السلام جدا نشد. اما برخی حضور وی را، در کنار مسلمانانی که به جنگ با کفار بیرون رفته بودند، برای تقویت لشکر اسلام می‌‌دانند.
+
==وفات==
  
[[فضل بن شاذان]] معتقد است حضور فردی چون ابوایوب در سپاه معاویه، خطایی آشکار است. شاید ابوایوب چنان اندیشیده که حضورش سبب تقویت اسلام و سست کردن شرک می‌‌شود. گروهی، این امر را نوعی خطا در [[اجتهاد]] شمرده‌اند که با سلامت پایه‌های اعتقادی‌اش هرگز منافات ندارد. در «معجم رجال الحدیث» در پاسخ به این شبهه چنین می‌‌خوانیم: اعتراض فضل بن شاذان بر ابوایوب وارد نیست؛ زیرا جنگ با کفار در سایه حکومت خلفای جور، اگر به اذن خاص یا عام امام علیه السلام باشد اشکالی ندارد. و حتی موجب اجر و ثواب هم می‌‌شود. زیرا افرادی برتر از ابوایوب در کنار حکامی ‌‌پست‌تر از معاویه با کفار جنگیده‌اند. گمان من آن است که چون ابوایوب در میان یاران پیامبر صلی الله علیه و آله و سایر مسلمانان چهره‌ای مبارک شمرده می‌‌شد، او را به جهت تبرک جستن و برای غلبه بر رومیان همراه خود بردند. بدین جهت، نمی‌‌توان حضور ابوایوب را به معنای تصحیح کارهای معاویه و عدول از مواضع قبلی وی دانست. او هرگز روی خوش به معاویه و فرزندش نشان نداد.  
+
ابوایوب انصاری پس از [[شهادت امام علی علیه السلام|شهادت امام علی]] (علیه السلام) بار دیگر برای جنگ به سرحدّات رفت. [[محمد بن جریر طبری|طبری]] آورده است که [[یزید بن معاویه]] در ۴۹ ق. به قصد جنگ با رومیان رهسپار شد و ابوایوب انصاری را که سالخورده بود، به همراه برد. او در پایان عمر طولانی خود در سال ۵۱ یا ۵۲ قمری، در حالی که در روم مشغول جهاد با نیروهای ارتش روم بود، بیمار شد و از دنیا رفت و در همان سرزمین نزدیک «قسطنطنیه» به خاک سپرده شد. براساس پاره‌ای روایات، ابوایوب به هنگام [[احتضار]]، به یزید که برای عیادتش آمده بود، وصیت کرد: چون از دنیا رفتم، جسدم را تا آنجا که در خاک دشمن پیش رفتی، به همراه ببر و در آنجا به خاک بسپار.<ref>الطبقات، ج‌ ۳، ص‌ ۳۷۰؛ الاصابه، ج ‌۲، ص‌ ۲۰۱.</ref> بر پایه روایتى دیگر، ابوایّوب روایتى را از [[پیامبر اسلام|پیامبر]] نقل کرد که در آن از مدفون شدن مردى ‌صالح در کنار دیوارهاى قسطنطنیه خبر داده شده بود و ابوایّوب مى‌خواست همان نیک مرد باشد.<ref>العقدالفرید، ج ‌۴، ص‌ ۳۳۷.</ref>
  
[[عمر بن کثیر]] می‌‌گوید: روزی ابوایوب بر معاویه وارد شد، معاویه او را بر تخت فرمانروایی، در کنار خود، جای داد. سپس با وی به گفتگو پرداخت و پرسید: چه کسی صاحب آن اسب بلقا را، که در فلان روز جولان می‌‌داد، به قتل رسانید. ابوایوب پاسخ داد: من؛ این در حالی بود که تو و پدرت بر شتری سرخ سوار بوده، پرچم کفر را همراه داشتید. معاویه از این پاسخ کوبنده سخت شرمنده شد، سر به زیر افکند و چیزی نگفت. دوستان معاویه، که از این گفتگو سخت عصبانی بودند، به نشانه طرفداری از معاویه با ابوایوب تندی کردند. اما معاویه، برای آن که ماجرا را پایان دهد، به ابوایوب گفت: دست بردار، ما این را که از تو نپرسیدیم.
+
گویا مزار وى مورد احترام مسیحیان و مسلمانان بوده است.<ref>الطبقات، ج‌ ۳، ص‌ ۳۷۰.</ref> با توجه به سابقه روشن ابوایوب انصارى در دفاع از [[امام على]] علیه‌السلام، عالمان [[شیعه]] حضور او در سپاهى به فرماندهى یزید بن‌ معاویه را، یا به انگیزه تقویت [[اسلام]] در برابر کافران<ref>اختیار معرفة الرجال، ص‌ ۳۸.</ref> و یا به دلیل اجازه امام [[معصوم]] به او دانسته‌اند.<ref>معجم رجال الحدیث، ج‌ ۷، ص‌ ۲۴.</ref>
 
+
==پانویس==
===منبع===
+
{{پانویس}}
 
+
==منابع==
محمدجواد طبسی, کوثر، مرداد 1378، شماره 29
+
*محمد محمدی ری‌شهری، گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین علیه السلام، ص۸۲۳، دسترس در [http://www.hadith.net/n669-e5385-p822.html حدیث نت].
[[Category:یاران امام علی]]
+
*محمدجواد طبسی، مجله کوثر، مرداد ۱۳۷۸، شماره ۲۹.
[[Category:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
+
*[http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavara-index.php?page=%D8%A7%D8%A8%D9%88+%D8%A7%DB%8C%D9%88%D8%A8+%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%DB%8C&SSOReturnPage=Check&Rand=0 "ابوایوب انصاری"، دانشنامه رشد]، تاریخ بازیابی: ۸ دی ماه ۱۳۹۲.
 +
*"ابو ايوب انصاری"، طلعت ده پهلوانی، [http://www.pajoohe.ir دانشنامه پژوهه]، تاریخ بازیابی: ۸ دی ماه ۱۳۹۲.
 +
*[https://www.cgie.org.ir/fa/article/226152/%D8%A7%D8%A8%D9%88-%D8%A7%DB%8C%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%86%D8%B5%D8%A7%D8%B1%DB%8C "ابو ايوب انصاری"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی].
 +
*دائرةالمعارف قرآن کریم، محمد باغستانى، ج ۱، ص ۶۰۲-۶۰۵.
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= متوسط
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= خوب
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= متوسط
 +
|جامعیت= خوب
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده=دارد
 +
}}
 
[[Category:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
 
[[Category:اصحاب اهل البیت علیهم السلام]]
 +
[[رده:اصحاب پیامبر]]
 +
[[رده:اصحاب امام علی علیه السلام]]
 +
[[رده:راویان حدیث]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۰۸:۳۱


«ابو ایوب انصاری» (م، ۵۲ ق)، صحابی گرانقدر پیامبر (صلی الله علیه وآله) و از نخستین کسانی از انصار بود که اسلام را پذیرفت و در این بیعت از هرگونه حمایت و فداکاری کوتاهی نکرد. او همچنین از یاران مخلص و حامیان خاص امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) پس از پیامبر اکرم می­‌باشد.

معرفی اجمالی

خالد بن زید بن کلیب بن النجار، مشهور به ابوایوب انصاری، از قبیله خزرج شمرده می‌‌شد. مادرش هند دختر سعد بن قیس بن عمرو بن امرؤالقیس و همسرش دختر زید بن ثابت بود.

گفته‌اند که ابوایوب یکی از هفتاد تنی بود که در بیعت عقبه دوم با پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) عهد بستند که دست از حمایت وی برندارند.

بخاری او را از جملۀ پنج تن از انصار می‌شمارد که در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) به جمع‌آوری قرآن پرداختند.

ارادت به پیامبر و امیرالمؤمنین

ابوایوب انصاری با داشتن خصلت‌هایی چون ایمان قوی، تقوا، صبر در برابر مشکلات، حضور مستمر در جبهه‌های نبرد، عشق و ارادت کامل به اهل بیت پیامبر و پیروی از رهبری امام علی علیه السلام پس از پیامبر صلی الله علیه و آله، در بین یاران پیامبر صلی الله علیه و آله از جایگاهی والا برخوردار است.

آنچه ابوایّوب را در چشم مسلمانان بزرگ ساخته، ورود پیامبر اکرم به منزل او ـ به رغم اصرار بسیار دیگران ـ پس از هجرت به مدینه بوده است. از این‌رو مورخان به اتفاق از او به عنوان مهماندار پیامبر (ص) یاد کرده‌اند. به گفتۀ بلاذری، پیامبر اسلام، ۷ ماه، تا اتمام ساختمان مسجد و منزل، در خانۀ وی سکنی گزید. این چهره فداکار و مخلص، که از اولین روزهای ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه، خانه و زندگی ساده‌اش را به آن حضرت تقدیم کرد، به شدت مورد احترام و عنایت شخص پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگر اصحاب بود؛ به گونه‌ای که پیامبر برای مادرش دعا کرد و چشمان نابینایش شفا یافت.

ابوایوب انصاری در تمام غزوه‌های رسول خدا حضور داشت. او در نبرد خیبر نگهبان خیمه رسول خدا بود و پیامبر در حقش دعا فرموده بود.

ابو ایوب همچنین از جمله صحابه بزرگ رسول خدا بود که پس از رحلت آن حضرت به دفاع از حق امامت امام علی علیه السلام پرداخت. او پس از ماجرای سقیفه بنی ساعده و موضع‌گیری حضرت علی علیه السلام در برابر حکم این سقیفه، از زمره دوازده تن مبارز سیاسی مدینه بود که در آن فضای رعب و وحشت، به مخالفت با حکومت پرداخت، در مسجد مدینه در مقابل خلیفه سخن گفت و واقعه غدیر خم را یاد آور شد.

او در زمان خلافت عثمان نیز از مخالفان وی بود و در کنار دیگر صحابیان مبارز، نامه ای به سایر بلاد اسلامی نوشت و ضمن گلایه از اوضاع نابسامان مرکز اصلی اسلام (مدینه)، مردم آن بلاد را به مبارزه فرا خواند. ابوایوب در این شرایط امامت جماعت مسجد النبی را عهده دار بود و پس از قتل عثمان از نخستین کسانی بود که با امام علی علیه السلام بیعت کرد.

ابوایوب در عصر خلافت امام علی

ابوایوب انصاری، علاوه بر جنگ‌های پیامبر صلی الله علیه و آله، در رکاب حضرت علی علیه السلام نیز در جنگ‌های جمل و صفین و نهروان شرکت کرد. او سبب همراهی با علی علیه السلام در جنگ‌ها را برای مردم تبیین می‌‌کرد. ابراهیم بن علقمه و اسود می‌‌گویند: روزی به ابوایوب انصاری گفتیم: ای ابوایوب! خداوند به وسیله پیامبر به تو کرامتی عنایت فرموده که به دیگری نداده است زیرا میزبان پیامبر بودی؛ چرا در جنگ‌ها با علی (علیه السلام) همراهی کردی و به نبرد با مسلمانان پرداختی؟

ابوایوب پاسخ داد: به خدا سوگند، روزی در همین خانه‌ای که شما اکنون در آن نشسته‌اید، در محضر پیامبر صلی الله علیه و آله بودم و هیچ کس در خانه نبود. علی در طرف راست پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بود و من سمت چپ او؛ انس بن مالک در برابر پیامبر ایستاده بود. ناگاه صدای در شنیده شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ای انس! ببین کوبنده در کیست؟ انس بیرون رفته، عمار بن یاسر را پشت در خانه دید. پیامبر فرمود: در را برای عمار باز کن. عمار بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد و سلام کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله پس از خوش آمدگویی به او فرمود: ای عمار! پس از من حوادث ناگواری پیش خواهد آمد، به گونه‌ای که بعضی به روی یکدیگر شمشیر کشیده، یکدیگر را خواهند کشت. همچنین گروهی از گروهی دیگر برائت می‌‌جویند. ای عمار! اگر آن روز را دیدی بر تو باد به پیروی از آن که سمت راستم نشسته است. ای عمار! اگر تمام مردم از راهی بروند، بر تو باد رفتن بدان راهی که علی می‌‌رود... ای عمار! هیچ گاه علی تو را از راه هدایت باز نمی‌‌گرداند و بر گمراهی راهنمایی‌ات نمی‌‌کند. ای عمار! پیروی از علی پیروی از من است و پیروی از من پیروی از خدا است.

نقش ابوایوب در جنگ صفین:

ابن اعثم کوفی می‌‌نویسد: ابوایوب در یکی از روزهای جنگ صفین از صف لشکر امیرمؤمنان علیه السلام بیرون آمد و در میدان جنگ هم‌آورد طلبید. هر چند آواز داد، کسی از لشکر معاویه به جنگ او روی نیاورد. ابوایوب به اسب خود تازیانه زد و بر لشکر شامیان حمله‌ور شد، اما همچنان کسی در مقابلش قرار نگرفت. ناگزیر به سراپرده معاویه روی آورد. وقتی معاویه، ابوایوب را دید گریخت و از طرف دیگر بیرون رفت. ابوایوب همچنان ایستاده بود و مبارز می‌‌طلبید تا این که گروهی از شامیان به جنگ وی شتافتند. ابوایوب بر آن‌ها حمله برد، چند تن را مجروح ساخت و به سلامت به صف لشکر علی علیه السلام پیوست. معاویه با چهره‌ای دگرگون به سراپرده خویش بازگشت و سپاهیان را به شدت نکوهش کرد که سواری از صف لشکر علی چنین تاخت تا به سراپرده ما آمد و هیچ یک از شما واکنش نشان نداد. مگر دست‌هایشان را بسته بودند که هیچ کس را یارای آن نبود. مشتی خاک بردارد و به روی اسب وی بپاشد؟! مردی از شامیان به نام مترفع بن منصور گفت: ای معاویه! نگران مباش، همان گونه که آن سوار حمله کرد و به سراپرده تو آمد، من نیز به سراپرده علی یورش می‌‌برم. اگر بر او دست یابم، زخمی‌‌اش می‌‌کنم و شادمانت می‌‌سازم. آنگاه سوار اسب شد و به سراپرده علی علیه السلام تاخت. چون ابوایوب انصاری او را دید، به سویش شتافته، با یکدیگر درگیر شدند. ابوایوب ضربتی بر دست و گردنش وارد کرد و او را به قتل رسانید. سپاهیان علی علیه السلام که این شجاعت بی‌نظیر را شاهد بودند، بر ابوایوب آفرین گفتند.

ابوایوب در جنگ نهروان:

محمد بن سلیمان می‌‌گوید: وقتی ابوایوب انصاری بر ما وارد شد و اطراق کرد، خدمتش رفتیم، قدری علوفه برای اسبش بردیم و گفتیم: ای ابوایوب! تو با همین شمشیری که همراه داری در رکاب رسول خدا صلی الله علیه و آله با کفار جنگیدی؛ اکنون با مسلمانان می‌‌جنگی؟! گفت: رسول خدا ما را به جنگ با قاسطین و مارقین و ناکثین فرمان داد. من، طبق دستور او، با دو گره جنگ کردم و در آینده نیز با گروه سوم... در نهروان خواهم جنگید؛ ولی نمی‌‌دانم این در کجاست؟

وقتی خوارج به بهانه‌های پوچ در محلی به نام «حرورا» توقف کردند، امیرمومنان به میان آن‌ها رفت تا شبهه‌هایشان را پاسخ دهد و آنان را به راه راست فراخواند. آن‌گاه پرچم امان را به دست ابوایوب انصاری سپرد تا هر که می‌‌خواهد برگردد، خود را به ابوایوب رساند. ابوایوب فریاد برآورد: هر که به طرف این پرچم بیاید تا از بین این گروه بیرون رود ایمن خواهد بود. هشت هزار نفر از آن‌ها برگشتند. خوارج بر طغیان و سرکشی خود پای فشردند و منطقه را به قصد نهروان ترک گفتند.

هنگام تنظیم سپاه برای جنگ با خوارج نهروان، حضرت علی علیه السلام، ابوایوب انصاری را که رزمنده‌ای دلیر بود، در جناح میمنه گمارد. علامه مجلسی می‌‌نویسد: عبدالله بن کواء، که از جنگ کناره گرفته بود، همراه هزار تن از خوارج به طرف ابوایوب، که در میمنه سپاه قرار داشت، رفتند. ابوایوب اولین کسی بود که به جنگ نهروانیان شتافت و زید بن حصین خارجی را به قتل رساند.

وقتی مردم سخنان امیرمؤمنان را نایده گرفته و از حضور در جنگ و جهاد با دشمنان خودداری ورزیدند، ابوایوب از جای برخاسته، لب به سخن گشود و چنین گفت: ای مردم! بدانید امیرمومنان علیه السلام پیام خود را به کسانی که گوش شنوا و قلب آگاه و بیدار داشتند، رساند. خدای متعال به شما کرامتی ارزانی داشت؛ اما چنان که سزاوار بود، نپذیرفتید. به درستی که عموزاده پیامبرتان در بین شما فرود آمده تا از دین آگاهتان سازد و شما را به جهاد با پیمان شکنان فراخواند. گویا گوش شنوا ندارید و بر دل‌هاتان مهر زده شده است؛ مگر خرد از دست داده‌اید؟ مردم! چرا شرم نمی‌‌کنید؟! آیا همین دیروز نبود که ستم همه جا را فراگرفته بود. چه بسیار کسانی که از حقشان محروم گشته، سیلی خوردند و گرسنه و سرگردان در بیابان‌ها رها شدند؛ گردبادها بر آن‌ها می‌‌وزید و در برابر گرما و نور آفتاب، جز همان لباس‌های کهنه و چادرهای موئینی پوسیده، هیچ پوشش و سرپناهی نداشتند. تا این که خدای، امیرمؤمنان علیه السلام را بدین جا آورد. او حقیقت را آشکار ساخته، داد گستراند و به کتاب خدا عمل کرد. مردم! خدای را بر این نعمتی که به شما ارزانی داشته، سپاس گزارید و چون کسانی که گفتند: شنیدیم، اما نشنیدند، نباشید. شمشیرها را تیز کنید و آماده نبرد با دشمنانتان باشید. اگر فراخوانده شدید، اجابت کنید، و اگر فرمانی رسید، بشنوید و پیروی کنید و آنچه او می‌‌گوید حرف دلتان بدانید تا از راستگویان باشید.

راوی حدیث

از دیگر ویژگی‌های این صحابی بزرگ، نقل روایت از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله است. محدثان به روایات ابوایوب انصاری اهمیت بسیار می‌‌دهند. وی به سبب نزدیک بودنش به رسول الله صلی الله علیه و آله، روایات زیادی در زمینه‌های مختلف از آن حضرت در سینه خود جای داده بود. بدین جهت نامش در شمار راویان ثبت گردیده و صحابه و تابعین از او روایت کرده‌اند.

ابن عباس، ابن عمر، براء بن عازب، ابوامامه باهلی، زید بن خالد جهنی، مقدام بن معدی کرب، انس بن مالک، جابر بن سمره، عبدالله بن یزید خطمی، سعید بن مسیب، سالم بن عبدالله، عطاء بن یسار، عطاء بن یزید، موسی بن طلحه، عبدالله بن حنین، عبدالرحمن بن ابی لیلی، ابوعبدالرحمن حبلی، عمر بن ثابت، جبیر بن نفیر، ابودهم سماعی، ابوسلمه عبدالرحمن، قرشع الضبی، محمد بن کعب و قاسم بن ابوعبدالرحمن، از ابوایوب روایت نقل کرده‌اند.

برخی از محققان، شمار احادیث ابوایوب را به صد و پنجاه و پنج حدیث دانسته‌اند که هفت مورد آن در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده است. در بسیاری از منابع شیعه از جمله کتاب‌های خصال و وسائل الشیعه، احادیث ابوایوب به چشم می‌‌خورد.

ابوایوب انصاری در تاریخ اسلام از راویان حدیث غدیر شمرده می‌‌شود. او در سال ۳۵ قمری همراه با گروهی در کوفه شهادت داد که حدیث غدیر را از پیامبر اکرم شنیده است و بارها از آن ماجرا یاد می‌‌کرد. همچنین او راوی «حدیث ثقلین» و روایتهایی در مناقب امیرالمؤمنین و اهل بیت است و حدیث معروف «یا عمّارُ تَقتُلُکَ الْفِئَةُ الباغِیةُ» نیز از وی نقل شده است.

روزی که جنگ جمل در بصره خاتمه یافت و امیرمومنان همراه امام حسن و امام حسین علیهماالسلام و عمار و ابوایوب انصاری وارد بصره شد، ابوایوب در جمع سی نفر از بزرگان و شیوخ بصره چنین روایت کرد: به خدا سوگند، شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «انک تقاتل الناکثین و القاسطین و المارقین بعدی مع علی بن ابی طالب»؛ تو پس از من، در کنار علی بن ابی طالب با پیمان‌شکنان و ستمگران و گمراهان جنگ خواهی کرد. گفتند: آیا خودت این حدیث را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیدی؟ پاسخ داد: آری، خودم شنیدم. گفتند: آن چه خودت درباره علی از پیامبر شنیدی، برای ما نقل کن. ابوایوب گفت: از پیامبر شنیدم که فرمود: «علی مع الحق والحق معه و هو الامام والخلیفة بعدی یقاتل علی التاویل کما قاتلتُ علی التنزیل» علی همراه حق است و حق همراه او؛ او امام و جانشین پس از من است... .

از دیگر احادیث منقول از ابوایوب انصاری چنین است که او روزی به حضور پیامبر رسیده عرضه داشت: ای رسول خدا! اندرز و سفارشی کوتاه بفرمایید شاید به خاطر بسپارم. حضرت فرمود: تو را به پنج چیز سفارش می‌‌کنم: قطع امید از آنچه که در دست مردم است، زیرا این عین توانگری است. تا می‌‌توانی از طمع دوری بجوی که عین فقر است. نماز را چنان بخوان که گویا آخرین نماز تو است. کاری نکن که ناگزیر به عذرخواهی روی آوری. و آنچه برای خود دوست داری، برای برادرت نیز دوست داشته باش.

ابوایوب همچنین یکى از پنج انصارى است که در عهد رسول ‌خدا صلی الله علیه و آله به گردآورى قرآن پرداختند.[۱] در عهد خلیفه دوم، معلم قرآن شناخته شد.[۲] و در سال‌هاى پایانى عمرش هنگام محاصره قسطنطنیه چون شنید واژه «تهلکه» در آیه ۱۹۵ سوره بقره «...وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیدِیکمْ إِلَى التَّهْلُکةِ» به اشتباه بر عمل سرباز مسلمانى که به سوى دشمن حمله مى‌کند تطبیق مى‌شود، به تفسیر درست این آیه پرداخت و هلاکت مورد اشاره در آیه را به کسانى مربوط دانست که در برابر زندگى و ثروت دنیا، از پیامبر صلی الله علیه و آله و خدا دست مى‌کشیدند.[۳]

وفات

ابوایوب انصاری پس از شهادت امام علی (علیه السلام) بار دیگر برای جنگ به سرحدّات رفت. طبری آورده است که یزید بن معاویه در ۴۹ ق. به قصد جنگ با رومیان رهسپار شد و ابوایوب انصاری را که سالخورده بود، به همراه برد. او در پایان عمر طولانی خود در سال ۵۱ یا ۵۲ قمری، در حالی که در روم مشغول جهاد با نیروهای ارتش روم بود، بیمار شد و از دنیا رفت و در همان سرزمین نزدیک «قسطنطنیه» به خاک سپرده شد. براساس پاره‌ای روایات، ابوایوب به هنگام احتضار، به یزید که برای عیادتش آمده بود، وصیت کرد: چون از دنیا رفتم، جسدم را تا آنجا که در خاک دشمن پیش رفتی، به همراه ببر و در آنجا به خاک بسپار.[۴] بر پایه روایتى دیگر، ابوایّوب روایتى را از پیامبر نقل کرد که در آن از مدفون شدن مردى ‌صالح در کنار دیوارهاى قسطنطنیه خبر داده شده بود و ابوایّوب مى‌خواست همان نیک مرد باشد.[۵]

گویا مزار وى مورد احترام مسیحیان و مسلمانان بوده است.[۶] با توجه به سابقه روشن ابوایوب انصارى در دفاع از امام على علیه‌السلام، عالمان شیعه حضور او در سپاهى به فرماندهى یزید بن‌ معاویه را، یا به انگیزه تقویت اسلام در برابر کافران[۷] و یا به دلیل اجازه امام معصوم به او دانسته‌اند.[۸]

پانویس

  1. التاریخ الصغیر، ج‌ ۱، ص‌ ۶۶‌.
  2. همان.
  3. جامع‌البیان، مج ‌۲، ج‌ ۲، ص‌ ۲۷۹.
  4. الطبقات، ج‌ ۳، ص‌ ۳۷۰؛ الاصابه، ج ‌۲، ص‌ ۲۰۱.
  5. العقدالفرید، ج ‌۴، ص‌ ۳۳۷.
  6. الطبقات، ج‌ ۳، ص‌ ۳۷۰.
  7. اختیار معرفة الرجال، ص‌ ۳۸.
  8. معجم رجال الحدیث، ج‌ ۷، ص‌ ۲۴.

منابع