محمد بن سعد کاتب واقدی
«محمد بن سعد بصری بغدادی» معروف به «ابن سعد» (۱۶۸-۲۳۰ ق)، مورخ، محدث، ادیب و سیرهنویس مشهور مسلمان در قرن سوم هجری است. او از خواص شاگردان محمد بن عمر واقدی بود و به علت نوشتن آثار و روایات استادش به «کاتب واقدی» شهرت یافت.[۱] کتاب «الطبقات الکبری» -در معرفی صحابه- مهمترین تألیف اوست.
| نام کامل | محمد بن سعد کاتب واقدی |
| زادروز | ۱۶۸ قمری |
| زادگاه | بصره |
| وفات | ۲۳۰ قمری |
| مدفن | بغداد |
|
| |
| اساتید |
محمد بن عمر واقدی، هشام بن محمد سائب کلبی، هشیم بن بشیر، سفیان بن عیینه، هیثم بن عدی، ابونعیم فضل بن دکین،... |
| شاگردان |
احمد بن یحیی بلاذری، حارث بن محمد بن ابیاسامه، احمد بن عبید، ابوبکر بن ابیالدنیا،... |
| آثار |
الطبقات الکبری، الطبقات الصغیر، طبقات الرواة، الحیل، فوائد الاعراب، القصیدة الحلوانیة... |
زندگینامه
ابوعبدالله محمد بن سعد بن منیع مشهور به ابن سعد کاتب واقدی، در سال ۱۶۸ ق. متولد شد و از کودکی به تحصیل پرداخت.[۲] ابن سعد به قولی از موالی حسین بن عبدالله نواده عباس بن عبدالمطلب بوده،[۳] ولی ابن خلکان بنا به مستندی نامعلوم او را «زهری» شمرده و نیز از وی تعبیر به «بصری» کرده است،[۴] چنانکه برخی دیگر بصره را محل تولد او دانستهاند. گویا اصل او از بصره است، ولی بعدها به بغداد رفت و در آنجا ساکن شد.[۵]
مذهب:
ابن سعد، سنی متعصبى بود كه مذهب او به وضوح از آثارش پیداست؛ اما زمانى كه مأمون عباسی در مجلس محنهای که در سال ۲۱۸ ق. ترتیب داد، اعلام كرد همه باید به «خلق قرآن» گواهى دهند، ابن سعد همراه یک گروه هفت نفرى به رقّه فرا خوانده شد و در آنجا به خلق قرآن اعتراف كرد.[۶] این دعوت، ضمن اینكه نشانه اعتبار و اهمیت مقام اجتماعى ابن سعد است، با توجه به عقاید او به نظر مى رسد از روى ناچارى صورت گرفته باشد به همین جهت برخی این كار ابن سعد را تقیه دانسته اند.
فعالیتهای علمی:
ابن سعد از نخستین سیرهنویسانى است كه در غیر مدینه نشأت یافتند، چه آنكه غالب سیرهنویسان پیش از او چون محمد بن اسحاق و واقدی مدنىاند.
افزون بر این، ابن سعد راوی در قرائت نیز بوده است. او قرائات مختلف، به خصوص قرائات قاریان مدینه چون نافع، ابوجعفر و شیبه را از واقدی فراگرفت، و خود آن را به حارث بن ابی اسامه آموخت، و او آن را به ابن مجاهد انتقال داد.[۷]
از نظر رجالی، ابن سعد مورد اعتماد رجالیان بوده است. ابوحاتم به صدق او در روایت اشاره کرده.[۸] خطیب بغدادی او را از اهل عدالت شمرده،[۹] و برخی چون ابن ندیم او را ثقه دانستهاند.[۱۰]
گفته شده است احمد بن حنبل به فراگرفتن روایات او علاقه نشان میداد[۱۱] و مزّی او را در زمره رجال سنن ابوداوود آورده است.[۱۲] با این وجود، از یحیی بن معین عبارتی نقل شده که در بردارنده طعنی بر صدق گفتار اوست. [۱۳]
وفات:
محمد ابن سعد سرانجام در ۶۲ سالگی در سال ۲۳۰ ق. در بغداد درگذشت و در قبرستان باب الشام دفن شد.[۱۴]
استادان و شاگردان
استادان:
ابن سعد از جمعی از مشایخ برجسته بصره، کوفه و بغداد همچون هشیم بن بشیر (د ۱۸۳ق)، اسماعیل بن عُلیه (د ۱۹۳ق)، وکیع بن جراح (د ۱۹۷ق)، سفیان بن عُیینه (د ۱۹۸ق)، هشام بن محمد سائب کلبی (د ۲۰۶ق)، هیثم بن عدی (د ۲۰۷ق)، ولید بن مسلم و ابونعیم فضل بن دکین (د ۲۱۹ق) روایات تاریخی و حدیث فرا گرفت.[۱۵]
همچنین ابن سعد در بغداد به حلقه درس محمد بن عمر واقدی (د ۲۰۷ق) پیوست و از خواص شاگردان او گشت، و تا آنجا در نوشتن آثار و روایات استاد پیش رفت که به «کاتب واقدی» شهرت یافت.[۱۶] او آثار و مرویات استادش واقدی را در تاریخ و غیر آن در اختیار داشت و مهمترین راوی آن آثار بود.[۱۷] او برای تدوین آثار خود از آنها بهره بسیار گرفت و بسیاری از آنها را در الطبقات خود گنجانید. البته ابن سعد بجز آثار واقدی، از دیگر منابع چون آثار کلبی، هیثم بن عدی و مداینی در جایجایِ طبقات سود جسته است.[۱۸]
ابن سعد مدتی نیز در مدینه اقامت گزید و از مشایخ آن دیار چون معن بن عیسی (د ۱۹۸ق)، محمد بن اسماعیل بن ابی فدیک (د ۱۹۹ق) و ابوضمره انس بن عیاض (د ۲۰۰ق) استماع نمود.[۱۹] او همچنین از برخی مشایخ مکه چون احمد بن محمد ازرقی (د ۲۱۲ق) و سعید بن منصور (د ۲۲۷ق) حدیث شنیده است.[۲۰] زمان دقیق حضور او در حجاز دانسته نیست؛ قدر مسلم این است که او در ۱۸۹ ق. در مدینه بوده و پیش از ۲۱۰ ق. به عراق بازگشته است.[۲۱] بجز افراد یاد شده، نام دهها تن دیگر از مشایخ ابن سعد در اسانید کتاب طبقات دیده میشود. او حتی از روایت از رجال همطبقه خود چون یحیی بن معین (د ۲۳۳ق) ابا نداشته است.[۲۲]
شاگردان:
پس از درگذشت مورخان برجستهای چون کلبی، واقدی و هیثم بن عدی طبیعی، است که ابن سعد به عنوان مورخی که چنین مشایخی را درک کرده، مورد توجه طالبان روایات تاریخی قرار گیرد. از مهمترین شاگردان ابن سعد میتوان از احمد بن یحیی بلاذری، حارث بن محمد بن ابی اُسامه صاحب مسند، احمد بن عبید، حسین بن محمد عبدالرحمان بن فهم و ابوبکر بن ابیالدنیا یاد کرد.[۲۳]
آثار و تألیفات
- الطبقات الکبری؛ کتاب مفصل و کمنظیر الطبقات الکبری مهمترین تألیف ابن سعد و بزرگترین منبع موجود عصر خویش درباره طبقات صحابه رسول خدا (صلیاللهعلیهوآله) است.[۲۴] این کتاب با سیره پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) آغاز میشود و با شرح احوال صحابه، عالمان مدینه و دیگر شهرهای اسلامی و برخی دیگر از مراکز علمی آن روزگار ادامه مییابد و با مجلدی در شرح احوال زنان ختم میشود. طبقات را در ضمن میتوان گنجینهای در نسبشناسی عرب پیش از اسلام دانست.
- الطبقات الصغیر (مختصر الطبقات)؛ ابن سعد اثر دیگری تحت عنوان الطبقات الصغیر نیز داشته[۲۵] که نسخهای از آن در موزه باستانشناسی استانبول نگهداری میشود.
- طبقات الرواة.[۲۶]
- الحیل (یا الخیل)؛ اثر دیگری را با عنوان «الحیل» نیز در زمره آثار ابن سعد آورده اند.
- فوائد الاعراب؛ اثری منسوب به ابن سعد است.
- القصیدة الحلوانیة فی افتخار القحطانیین علی العدنانیین؛ منظومهای منسوب به ابن سعد، که شرحی بر آن توسط غازی بن یزید در دارالکتب قاهره یافت میشود.
پانویس
- ↑ ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۱۲۸.
- ↑ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۰، ص۶۶۴.
- ↑ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۹۹.
- ↑ ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۴، ص۳۵۱.
- ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۳، ص۷۵.
- ↑ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، ج۸، ص۴۳۴.
- ↑ ابن جزری، محمد، غایة النهایة، ج۱، ص۲۰۱.
- ↑ ابن ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، ج۷، ص۲۶۲.
- ↑ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ مزی، جمالالدین، تهذیب الکمال، ج۲۵، ص۲۵۸.
- ↑ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۷۰؛ ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال، ج۳، ص۵۶۰.
- ↑ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۷.
- ↑ ابن خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۴، ص۳۵۱؛ طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج۸، ص۶۳۴.
- ↑ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۵، ص۳۶۹.
- ↑ ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۳.
- ↑ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۴.
- ↑ ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج۷، ص۵۱.
- ↑ ذهبی، شمسالدین، تذکرة الحفاظ، ج۲، ص۱۱.
- ↑ بلاذری، احمد، انساب الاشراف، ج۱، ص۵؛ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۲، ص۳۶۹.
- ↑ ابن ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۲، ص۱۱۰۳.
منابع
- "ابوعبدالله ابنسعد"، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، عبدالکریم گلشنی، شماره ۱۳۰۹.
- "محمد ابن سعد"، دائرةالمعارف مؤلفان اسلامی، پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، ج۱، ص۶۵۰.
- نرم افزار دانشنامه نبوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
