حدیث کساء

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

«حدیث کِساء»، روایتی است دربارهٔ گرد آمدن پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) به همراه علی، فاطمه، حسن و حسین (علیهم‌السلام) زیر کساء (عبا) و نزول آیه تطهیر (سوره احزاب، آیهٔ ۳۳) در شأن آنان.[۱] این رویداد را محدثان شیعه و اهل سنت با سندهای گوناگون نقل کرده‌اند و اصطلاح «اصحاب کساء» از آن برخاسته است.[۲] حدیث کساء همراه با آیهٔ تطهیر، از نظر امامیه در تعیین مصداق «اهل بیت» و اثبات عصمت آنان کاربرد دارد.

جریان حدیث کساء

این رویداد دو صورت روایی دارد: گزارشی کوتاه که در صحاح و مسانید اهل سنت و نیز در منابع شیعه آمده است؛ و متنی بلند و مفصل به روایت جابر بن عبدالله انصاری از حضرت فاطمه (سلام الله علیها) که در مجالس شیعی خوانده می‌شود و در چاپ‌های «مفاتیح الجنان» درج شده است.[۳]

گزارش کوتاه حدیث کساء

در «صحیح مسلم»، باب فضائل اهل بیت پیامبر (ص)، روایتی از عایشه آمده که صورت کوتاه و روشن این رویداد را دربر دارد: «خَرَجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ غَدَاةً وَعَلَيْهِ مِرْطٌ مُرَحَّلٌ مِنْ شَعْرٍ أَسْوَدَ، فَجَاءَ الْحَسَنُ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ جَاءَ الْحُسَيْنُ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ جَاءَتْ فَاطِمَةُ فَأَدْخَلَهَا، ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ فَأَدْخَلَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «پیامبر (ص) بامدادی بیرون آمد، در حالی که ردایی پشمین و نقش‌دار از موی سیاه بر تن داشت. حسن آمد و او را زیر آن جای داد؛ سپس حسین آمد و او را داخل کرد؛ سپس فاطمه آمد و او را وارد کرد؛ سپس علی آمد و او را داخل کرد؛ آنگاه فرمود: خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند.»[۴]

در پی این رویداد، این آیه نازل شد: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «جز این نیست که خدا می‌خواهد هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را چنان‌که شایسته است پاک و پاکیزه گرداند.»[۵]

همین مضمون از ام سلمه و از عمر بن ابی‌سلمه نیز نقل شده و در «سنن ترمذی» و «مسند احمد» آمده است.[۶] در منابع شیعه نیز، این گزارش در «بحارالأنوار» و در تفسیرهای ذیل «آیهٔ تطهیر» نقل شده است.[۷]

دربارهٔ مکان این گردهمایی اختلاف است؛ به گزارش «دایرةالمعارف تشیع»، این رویداد در خانهٔ حضرت فاطمه (سلام الله علیها) یا خانهٔ ام سلمه رخ داده است.[۸] در متن مفصّل، خانهٔ فاطمه (سلام الله علیها) محل رویداد است و خود او گزارش‌دهندهٔ آن است.[۹] در برخی روایات، ام سلمه از پیامبر (ص) خواست تا زیر کساء با آنان باشد؛ پیامبر او را به خیر بشارت داد، اما در شمار اصحاب کساء قرار نداد.[۱۰]

متن مفصّل حدیث کساء

متن بلندی که امروز در مجالس شیعه خوانده می‌شود، به روایت جابر بن عبدالله انصاری از حضرت فاطمه (سلام الله علیها) است. «مفاتیح الجنان» آن را به نقل از «عوالم العلوم» عبدالله بن نورالله بحرانی و «با سند صحیح» از جابر آورده است.[۱۱] در همان چاپ یادآوری شده که این متن را برخی ناشران برای «اتمام فایده» و به سبب «کثرت تلاوت مؤمنان» به پایان کتاب افزوده‌اند و از اصل مفاتیح نیست.[۱۲]

آنچه در پی می‌آید، گزیده‌ای از این متن است. متن کامل در «مفاتیح الجنان» چند صفحه را دربر می‌گیرد و در آن، آمدن حسن و حسین و علی (علیهم‌السلام) و اجازه‌گرفتن آنان، و نیز گفت‌وگوی جبرئیل با پیامبر (ص) به تفصیل آمده است.[۱۳]

گزیدهٔ متن و ترجمهٔ حدیث کساء (برای دیدن، بخش را باز کنید)

آغاز روایت

متن عربی
عَنْ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ عَلَيْهَا السَّلَامُ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، قَالَ: سَمِعْتُ فَاطِمَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: دَخَلَ عَلَيَّ أَبِي رَسُولُ اللَّهِ فِي بَعْضِ الْأَيَّامِ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكِ يَا فَاطِمَةُ، فَقُلْتُ: عَلَيْكَ السَّلَامُ، قَالَ: إِنِّي أَجِدُ فِي بَدَنِي ضَعْفًا، فَقُلْتُ لَهُ: أُعِيذُكَ بِاللَّهِ يَا أَبَتَاهُ مِنَ الضَّعْفِ! فَقَالَ: يَا فَاطِمَةُ، ائْتِينِي بِالْكِسَاءِ الْيَمَانِي فَغَطِّينِي بِهِ، فَأَتَيْتُهُ بِالْكِسَاءِ الْيَمَانِي فَغَطَّيْتُهُ بِهِ، وَصِرْتُ أَنْظُرُ إِلَيْهِ وَإِذَا وَجْهُهُ يَتَلَأْلَأُ كَأَنَّهُ الْبَدْرُ فِي لَيْلَةِ تَمَامِهِ وَكَمَالِهِ.
ترجمهٔ فارسی
از فاطمهٔ زهرا (سلام الله علیها) دختر پیامبر خدا (ص) روایت شده است؛ [جابر] گفت: از فاطمه شنیدم که فرمود: روزی پدرم پیامبر خدا بر من وارد شد و فرمود: سلام بر تو ای فاطمه. گفتم: سلام بر تو. فرمود: من در بدنم سستی احساس می‌کنم. به او گفتم: ای پدر، تو را از این سستی به خدا می‌سپارم. فرمود: ای فاطمه، عبای یمانی را برایم بیاور و مرا با آن بپوشان. عبای یمانی را آوردم و او را پوشاندم و به او می‌نگریستم؛ چهره‌اش می‌درخشید، همچون ماه شب چهاردهم در تمامی و کمال خود.

دعای پیامبر (ص) زیر کساء

متن عربی
فَلَمَّا اكْتَمَلْنَا جَمِيعًا تَحْتَ الْكِسَاءِ أَخَذَ أَبِي رَسُولُ اللَّهِ بِطَرَفَيِ الْكِسَاءِ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ الْيُمْنَى إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي وَخَاصَّتِي وَحَامَّتِي، لَحْمُهُمْ لَحْمِي وَدَمُهُمْ دَمِي، يُؤْلِمُنِي مَا يُؤْلِمُهُمْ وَيَحْزُنُنِي مَا يَحْزُنُهُمْ، أَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حَارَبَهُمْ وَسِلْمٌ لِمَنْ سَالَمَهُمْ وَعَدُوٌّ لِمَنْ عَادَاهُمْ وَمُحِبٌّ لِمَنْ أَحَبَّهُمْ، إِنَّهُمْ مِنِّي وَأَنَا مِنْهُمْ، فَاجْعَلْ صَلَوَاتِكَ وَبَرَكَاتِكَ وَرَحْمَتَكَ وَغُفْرَانَكَ وَرِضْوَانَكَ عَلَيَّ وَعَلَيْهِمْ، وَأَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ وَطَهِّرْهُمْ تَطْهِيرًا.
ترجمهٔ فارسی
چون همگی زیر آن عبا گرد آمدیم، پدرم دو طرف عبا را به دست گرفت و با دست راست به آسمان اشاره کرد و گفت: خدایا، اینان اهل بیت و نزدیکان و کسان من‌اند؛ گوشتشان گوشت من و خونشان خون من است. آنچه آنان را بیازارد مرا می‌آزارد و آنچه آنان را اندوهگین کند مرا اندوهگین می‌کند. من با هر کس که با آنان بجنگد در جنگم و با هر کس که با آنان از در صلح باشد در صلحم؛ دشمن آن کسی‌ام که با آنان دشمنی کند و دوستدار کسی‌ام که آنان را دوست بدارد. آنان از من‌اند و من از آنان. پس درودها و برکات و رحمت و آمرزش و خشنودی خود را بر من و آنان قرار ده و پلیدی را از ایشان بزدای و پاکشان گردان.

وعدهٔ پایان روایت

متن عربی
فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ نَبِيًّا وَاصْطَفَانِي بِالرِّسَالَةِ نَجِيًّا، مَا ذُكِرَ خَبَرُنَا هَذَا فِي مَحْفَلٍ مِنْ مَحَافِلِ أَهْلِ الْأَرْضِ وَفِيهِ جَمْعٌ مِنْ شِيعَتِنَا وَمُحِبِّينَا، إِلَّا وَنَزَلَتْ عَلَيْهِمُ الرَّحْمَةُ وَحَفَّتْ بِهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَاسْتَغْفَرَتْ لَهُمْ إِلَى أَنْ يَتَفَرَّقُوا.
ترجمهٔ فارسی
پیامبر (ص) فرمود: سوگند به آن که مرا به حق به پیامبری برانگیخت و به رسالت برگزید، این خبر ما در هیچ انجمنی از انجمن‌های زمین که در آن گروهی از شیعیان و دوستداران ما باشند، یاد نمی‌شود، مگر آنکه رحمت بر آنان فرود می‌آید و فرشتگان آنان را در میان می‌گیرند و تا پراکنده نشوند برایشان آمرزش می‌خواهند.

سند حدیث کساء

اصل رویداد، به گزارش «دایرةالمعارف تشیع»، در آثار شیعه و سنی به اندازه‌ای تکرار شده که مورد اتفاق است.[۱۴] اما دربارهٔ متن مفصل، دیدگاه‌ها یکسان نیست. «مفاتیح الجنان» سند آن را «صحیح» می‌خواند و آن را به «عوالم العلوم» بحرانی نسبت می‌دهد.[۱۵] در فهرستی که محمدی اشتهاردی از منابع این متن به دست داده، نام «منتخب» فخرالدین طریحی (سدهٔ یازدهم هجری) و «عوالم العلوم» عبدالله بحرانی دیده می‌شود و او از سید محمدکاظم یزدی نقل می‌کند که اصل داستان را متواتر دانسته و بعید نشمرده است که تفصیل آن نیز چنین باشد.[۱۶]

گروهی از عالمان شیعه، رساله‌های مستقلی دربارهٔ سند این حدیث نوشته‌اند؛ از جمله «سند حدیث کساء» از سید شهاب الدین مرعشی نجفی و «حدیث الکساء عند أهل السنة» از سید مرتضی عسکری.[۱۷] همچنین شروحی بر متن معروف آن نگاشته شده است.[۱۸]

جایگاه اعتقادی حدیث کساء

حدیث کساء، همراه با آیهٔ تطهیر، در کلام شیعه دو کارکرد دارد: تعیین مصداق «اهل بیت» و اثبات عصمت آنان. مفسران شیعه برآن‌اند که مقصود از اهل بیت در این آیه، همان پنج تن زیر کساء است و همسران پیامبر را دربر نمی‌گیرد.[۱۹] آنان «رجس» را هرگونه پلیدی معنوی، از جمله گناه، می‌دانند و بر این باورند که تعلق ارادهٔ تکوینی خداوند به زدودن آن، همان عصمت است.[۲۰]

از سوی دیگر، در کلام امامیه، امامت جز برای معصوم نیست. مفسران شیعه از آیهٔ «لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ»؛ «عهد من به ستمکاران نمی‌رسد»[۲۱] چنین برداشت کرده‌اند که منصب امامت به کسی که ظلم و ستم کرده است نمی‌رسد. بر این پایه، حدیث کساء و آیهٔ تطهیر، با تعیین پنج تن اهل کساء و اثبات عصمت ایشان، در شمار مستندات امامت اهل بیت (علیهم السلام) نیز به کار می‌رود.[۲۲]

به گزارش «دایرةالمعارف تشیع»، متن مفصّل حدیث کساء در شمار احادیث مشهور شیعه در فضایل اهل بیت (علیهم السلام) است و در مجالس و محافل شیعی، برای تبرک و توسل، برآورده شدن حاجات، رفع مشکلات و شفای بیماران خوانده می‌شود.[۲۳] پشتوانهٔ این سنت، وعده‌ای است که در پایان خود روایت آمده و به یادکرد آن خبر در انجمن‌های شیعیان، فرود رحمت و آمرزش فرشتگان را بشارت می‌دهد.[۲۴]

از همین رویداد، اصطلاح‌هایی مانند «اصحاب کساء»، «آل عبا» و «پنج تن آل عبا» در ادبیات دینی رایج شده است.[۲۵] شاعران عرب، فارسی و ترکی این رویداد را به نظم درآورده‌اند و شرح‌هایی نیز بر متن آن نوشته شده است.[۲۶]

پانویس

  1. ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفضائل، باب فضائل أهل بیت النبی (ص)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب.
  2. ↑ مشایخ فریدنی، «حدیث کساء»، دایرةالمعارف تشیع، ج۶، ص۱۸۷.
  3. ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ص۷۱۵–۷۱۷؛ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.
  4. ↑ مسلم، صحیح مسلم، کتاب الفضائل، باب فضائل أهل بیت النبی (ص).
  5. ↑ قرآن کریم، سورهٔ احزاب، آیهٔ ۳۳ (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  6. ↑ ترمذی، سنن الترمذی، کتاب المناقب، باب مناقب أهل بیت النبی (ص)؛ ابن حنبل، مسند أحمد، مسند النساء، حدیث أم سلمة.
  7. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۳۵؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب.
  8. ↑ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.
  9. ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ص۷۱۵.
  10. ↑ ترمذی، سنن الترمذی، کتاب المناقب، باب مناقب أهل بیت النبی (ص).
  11. ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ص۷۱۵.
  12. ↑ قمی، همان، ج۱، ص۷۱۵ (پانویس).
  13. ↑ همان، ص۷۱۵–۷۱۷.
  14. ↑ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.
  15. ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۷۱۵.
  16. ↑ محمدی اشتهاردی، «داستان کساء و مدارک آن»، ماهنامهٔ پاسدار اسلام، شمارهٔ ۲۳۷.
  17. ↑ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.
  18. ↑ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.
  19. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
  20. ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب.
  21. ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۴ (ترجمهٔ حسین انصاریان)؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل همان آیه.
  22. ↑ طبرسی، مجمع البیان، ذیل آیهٔ ۳۳ سورهٔ احزاب؛ طباطبایی، المیزان، ذیل همان آیه.
  23. ↑ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.
  24. ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ج۱، ص۷۱۷.
  25. ↑ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.
  26. ↑ مشایخ فریدنی، همان، ص۱۸۷.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • ابن حنبل، أحمد؛ مسند أحمد، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۶.
  • ترمذی، محمد بن عیسی؛ سنن الترمذی، تحقیق أحمد محمد شاکر و دیگران، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
  • طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
  • قمی، عباس؛ کلیات مفاتیح الجنان، قم: اسوه، بی‌تا؛ ج۱.
  • مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۵.
  • محمدی اشتهاردی، محمد؛ «داستان کساء و مدارک آن»، ماهنامهٔ پاسدار اسلام، شمارهٔ ۲۳۷.
  • مسلم نیشابوری، مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  • مشایخ فریدنی، حسین؛ «حدیث کساء»، دایرةالمعارف تشیع، تهران: مؤسسهٔ تحقیقات و نشر معارف اهل البیت، ج۶.