حدیث بضعه

حدیث بضعه سخنی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله است که در آن حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها را پارهٔ وجود خویش خوانده و آزار او را آزار خود شمرده است: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، فَمَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِي»؛ «فاطمه پارهٔ من است؛ هرکه او را بیازارد، مرا آزرده است». این حدیث در صحیح بخاری، صحیح مسلم و مسند احمد با چند لفظ نقل شده و در منابع شیعه نیز در ابواب مربوط به حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها آمده است. مضمون آن، پیوند ناگسستنی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با دخترش و حرمت آزار اوست. فقیهان و متکلمان مسلمان آن را دلیل وجوب احترام و حرمت آزار فاطمه سلام‌الله‌علیها شمرده‌اند و در منابع شیعه، این حدیث در کنار آیه تطهیر و در گزارش‌های مربوط به ماجرای فدک به کار رفته است. دربارهٔ دامنهٔ دلالت آن اختلاف نظر هست.

متن و ترجمه

مشهورترین صورت حدیث در صحیح بخاری و صحیح مسلم از مسور بن مخرمه چنین نقل شده است: «إِنَّمَا فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي، يَرِيبُنِي مَا رَابَهَا، وَيُؤْذِينِي مَا آذَاهَا»؛ «فاطمه پارهٔ من است؛ آنچه او را پریشان می‌کند مرا پریشان می‌کند و آنچه او را می‌آزارد مرا می‌آزارد».

صورت دیگری از حدیث، با افزوده‌ای دربارهٔ آزار پس از وفات، در بحار الأنوار آمده است: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي وَأَنَا مِنْهَا، مَنْ آذَاهَا فَقَدْ آذَانِي، وَمَنْ آذَانِي فَقَدْ آذَى اللَّهَ»؛ «فاطمه پارهٔ من است و من از اویم؛ هرکه او را بیازارد مرا آزرده و هرکه مرا بیازارد خدا را آزرده است». در ادامهٔ همین روایت تصریح شده است که آزار او پس از وفاتش، همانند آزار او در حیات اوست.

معنای «بضعه»

«بَضْعَة» از ریشهٔ «بَضْع» و به معنای پارهٔ گوشت و قطعهٔ تن است؛ «بَضْعَةٌ مِنِّي» یعنی پاره‌ای از وجود من. شارحان حدیث یادآور شده‌اند که این تعبیر کنایه از یگانگی معنوی و شدت پیوند است و مقصود از آن سخن گفتن از جسم نیست؛ از همین رو آزار دختر در حکم آزار پدر شمرده شده است. در روایت صحیحین واژهٔ «يَرِيبُنِي» از «رابَ، يَرِيبُ» آمده است. این ریشه با «ریب» به معنای تردید پیوند دارد، اما در این عبارت به معنای به اضطراب و آزردگی افکندن است، نه ایجاد شک؛ پس «يَرِيبُنِي مَا رَابَهَا» یعنی آنچه او را ناخوشایند و پریشان کند، پیامبر را نیز پریشان می‌کند.

سند و طرق

از مشهورترین طرق حدیث بضعه، روایت مسور بن مخرمه است. بخاری روایت او را در کتاب فضائل الصحابة، در باب مناقب خویشان پیامبر و منقبت فاطمه سلام‌الله‌علیها آورده و مسلم آن را در کتاب فضائل الصحابة در باب فضائل فاطمه نقل کرده است.

احمد بن حنبل نیز این حدیث را در مسند خود آورده و مضمون آن در طرق دیگری هم نقل شده است. از آنجا که روایت در صحیحین آمده، محدثان اهل سنت آن را معتبر شمرده و در ابواب مناقب جای داده‌اند. در منابع شیعه نیز حدیث بضعه در ابواب فضایل فاطمه سلام‌الله‌علیها و در ضمن گزارش‌های احتجاج او نقل شده و مجلسی صورت‌های مختلف آن را در بحار الأنوار گرد آورده است.

زمینهٔ صدور

بر پایهٔ گزارش مسور بن مخرمه، خاندان ابوجهل از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله اجازه خواستند دخترشان را به امام علی علیه‌السلام دهند و فاطمه سلام‌الله‌علیها از این کار آزرده شد. پیامبر بر منبر رفت و پس از یادکرد پیوند خود با فاطمه فرمود آنچه او را بیازارد، پیامبر را می‌آزارد و به این ازدواج اجازه نداد.

گزارش دیگری که مجلسی آن را در ضمن رویدادهای پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آورده، زمینهٔ صدور را گونه‌ای دیگر نشان می‌دهد: فاطمه سلام‌الله‌علیها در حضور ابوبکر و عمر از آنان پرسید آیا از پیامبر نشنیده‌اند که فرمود هرکه او را بیازارد مرا آزرده و هرکه مرا بیازارد خدا را آزرده است، و آن دو پاسخ دادند که شنیده‌اند. این دو گزارش، حدیث را به دو رخداد مختلف پیوند می‌دهند؛ ازاین‌رو سبب صدور آن را نمی‌توان به یک واقعه منحصر دانست.

دلالت بر حرمت آزار

از حدیث بضعه دو حکم فهمیده می‌شود: حرمت آزار فاطمه سلام‌الله‌علیها و وجوب احترام و محبت او. چون آزار او آزار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله شمرده شده، حکم آن از آزار یک مسلمان دیگر سنگین‌تر است. قرآن نیز آزار پیامبر را گناهی بزرگ دانسته است: «إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا»؛ «بی‌گمان کسانی که خدا و پیامبرش را آزار می‌دهند، خداوند آنان را در دنیا و آخرت لعنت کرده و عذابی خوارکننده برایشان آماده ساخته است».

آیهٔ دیگری نیز همین مضمون را تکرار می‌کند: «وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ»؛ «و کسانی که پیامبر خدا را آزار می‌دهند، عذابی دردناک دارند». فقیهان و شارحان حدیث از این دو آیه و حدیث بضعه، حرمت آزار فاطمه سلام‌الله‌علیها را نتیجه گرفته و آن را در شمار آزار پیامبر دانسته‌اند.

دلالت نزد شیعه

آیه تطهیر در باور مفسران شیعه دربارهٔ پنج تن آل عبا نازل شده و فاطمه سلام‌الله‌علیها یکی از آنان است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «خداوند فقط می‌خواهد پلیدی را از شما خاندان پیامبر بزداید و شما را پاکیزگی کامل بخشد». از این آیه، پاکی و عصمت این پنج تن برداشت شده است.

فاطمه سلام‌الله‌علیها در واقعهٔ مباهله نیز همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله بود و برخی مفسران واژهٔ «نِسَاءَنَا» در آیه مباهله را بر او تطبیق کرده‌اند. ازاین‌رو این دو آیه جایگاه فاطمه سلام‌الله‌علیها را در کنار پیامبر و خاندان او نشان می‌دهند و حدیث بضعه نیز در همین چارچوب فهمیده می‌شود.

در منابع شیعه، این حدیث تنها در ابواب مناقب و حرمت آزار به کار نمی‌رود. در گزارش‌های مربوط به ماجرای فدک و اختلاف‌های پس از رحلت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز فاطمه سلام‌الله‌علیها خود به این سخن استناد کرده و حاضران را بر شنیدن آن گواه گرفته است؛ ازاین‌رو حدیث بضعه در بحث‌های کلامی شیعه دربارهٔ جایگاه او نیز سند شمرده می‌شود.

دلالت نزد اهل سنت

عالمان اهل سنت حدیث بضعه را از فضایل استوار فاطمه سلام‌الله‌علیها دانسته و آن را در ابواب مناقب نقل کرده‌اند؛ نووی در شرح صحیح مسلم از این حدیث، عظمت جایگاه فاطمه و حرمت آزار او را برداشت کرده است. با این حال، بیشتر آنان دلالت حدیث را به فضیلت، وجوب محبت و حرمت آزار محدود می‌کنند و از آن عصمت فاطمه سلام‌الله‌علیها را نتیجه نمی‌گیرند. ابن حجر عسقلانی نیز در شرح بخاری، حدیث را در همین چارچوب منقبت خوانده است.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۳.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• نووی، یحیی؛ شرح صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۹۲ق.