تاج العروس (کتاب)
کتاب «تاج العروس من جواهر القاموس» تألیف سید مرتضی زبیدی (م، ۱۲۰۵ ق)، فرهنگ مفصل واژگان عربی به عربی است. این کتاب بر اساس «قاموس المحیط» اثر محمد فیروزآبادی (م، ۸۱۷ ق) و در شرح آن نوشته شده است.
 | |
| نویسنده | سید مرتضی زبیدی |
| موضوع | فرهنگ لغت |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۲۰ |
|
| |
معرفی کتاب
سید مرتضی زبیدی کتاب «تاج العروس من جواهر القاموس» را در توضیح «قاموس المحیط» محمد بن یعقوب فیروزآبادی تألیف کرده و بر آن نام‌های خاص تاریخی و جغرافیای را نیز افزود. «تاج العروس» تا امروز حجیم‌ترین فرهنگ لغت در زبان عربی در ۲۰ جلد است، به طوری که شامل یکصد و بیست هزار مدخل می شود و گنجینه ای بزرگ در زبان عربی است.
«تاج العروس»، در واقع چون دیگر کتاب های لغت آن زمان، نه تنها لغت‌نامه، بلکه در نوع خود موسوعه‌ای از علوم مختلف چون علم‌اللغه، بُلدان، اَعلام، تاریخ، انساب، حیوانات، گیاهان، پزشکی و دیگر علوم آن روزگار است.
زبیدى در مقدمه‌ى پرتکلف و مسجّع خود، با برشمردن ده هدف، به علل تألیف کتابش اشاره کرده است، که از آن جمله مى‌توان به نواقص کار فیروزآبادی و گستردگى زبان عربى اشاره کرد.
زبيدى در سال ۱۱۷۴ قمری و در ۲۹ سالگی به تألیف كتاب «تاج العروس» اقدام نمود و ۱۴ سال در پاى آن زحمت كشيد. نویسنده کتاب، گاه به تاریخ پایان‌گیری حرفی که در دست تألیف داشته، اشاره کرده است و در پایان کتاب نیز تصریح می‌کند مثلا این کار در رجب ۱۱۸۸ قمری به انتها رسیده است.
بعد از اتمام «تاج العروس»، اين كتاب از استقبال بسيارى برخوردار شد؛ مثلاً بزرگانى چون سلطان دارفور، پادشاه مغرب و روم، يک نسخه از كتابش را درخواست كردند و علماى غزه، دمشق، حلب، آذربايجان، تونس، ديار بكر و... خواستار اجازه‌ى روايت شدند.
محتوای کتاب
کتاب «تاج العروس»، شامل ۲۸ باب است و هر باب، ۲۸ فصل به شماره حروف الفبا دارد. البته در برخی از باب ها، شماره فصول به ۲۸ نمی‌رسد، مانند باب حاء، سین، شین و ظاء.
زبیدی در تنظیم واژه‌ها همچون «القاموس» فیروزآبادی، روش پایانی ـ الفبایی را که همان «روش قافیه‌ای» یا «روش باب و فصل» بود، برگزید. در این روش با توجه به حرف پایانی کلمه، آن را بر اساس ترتیب الفبایی در باب مخصوص آن حرف جای می‌دهند. سپس با رعایت حرف اول و دوم و سوم و چهارم واژه آن را در فصلی که درون این باب قرار دارد، می‌نهند. به عبارت دیگر، الگوی اصلی برای یافتن ریشه سه حرفی «فعل» به این ترتیب است: اول، ل؛ دوم، ف؛ سوم، ع.
وى علاوه بر توضیح مصطلحات پزشکى، ذکر اسامى خاص، استفاده از نشانه‌هاى اختصارى، ضبط دقیق واژگان و تفاوت گذاشتن میان حرف علّه‌ى واوى و یایى، خود نیز حدود ۲۰ هزار واژه به کتاب‌هاى لغوى پیشینیان -چون «المحیط فی اللغة» صاحب ابن عباد، «العباب» صغانى، «المحکم» ابن‌سیده، «البحر المحیط» و «النهر الماد» ابوحیان اندلسی و «الصحاح» جوهرى- افزوده است.
زبیدی با استفاده از حدود ۵۰۰ منبع به نگارش کتاب خود پرداخت، که از جمله مى‌توان به اين موارد اشاره كرد: حدود ۲۶ كتاب لغت، ۱۵ معجم خاص، ۲۷ كتاب درباره‌ى اسماء و صفات، ۱۶ كتاب درباره‌ى مثلثات، اضداد، نوادر و فروق، ۶ كتاب معرب و دخيل، ۲۳ كتاب در علم نحو، ۱۸ كتاب در علم صرف و ۲۴ كتاب در باب پژوهشهاى لغوى.
مؤلف علاوه بر زبان مادرى‌اش، به زبانهاى فارسی و ترکى نیز آگاهى داشت. به همین سبب، در بسیارى از جاها به ریشه‌یابى لغات معرّب پرداخته است. از جمله منابع وى در این زمینه مى‌توان به «المعرّب» جوالیقى، «شفاءالغلیل» خفاجى، «برهان قاطع» و «دیوان» سنایى اشاره کرد. همچنین اعتقاد بر این است که سه‌چهارم «تاج العروس» برگرفته از «لسان‌العرب» ابن منظور است.
كتاب‌های مرتبط
پژوهشگران معاصر به «تاج العروس» عنايت داشته‌اند؛ از جمله عزیزالله عطاردی، نام همه‌ى كسانى را كه زبيدى به آنها استناد كرده، در دو جلد به نام «الرجال فی تاج العروس» گرد آورده است. وی همچنین دو اثر دیگر در مورد این کتاب تألیف نمود: «مصادر تاج العروس» و «اللغات الفارسیه فی تاج العروس». شوقى معرى نیز در پايان‌نامه‌ى دكترى خود، همه‌ى مسائل مربوط به دستور زبان این كتاب را به نام «معجم مسائل النحو و الصرف فی تاج العروس» استخراج كرده است.
همچنين خاورشناس انگلیسی قرن نوزدهم «ادوارد ویلیام لین» (Edward William Lane) (م، ۱۸۷۶ م) آن را به انگليسى ترجمه كرده و «مد القاموس» نام نهاده است. عاصم افندى نيز اين كتاب را به تركى ترجمه كرده است.
منابع
- سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، (۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۱).
- دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ذیل مدخل "تاج العروس" از رضوان مساح، (۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۱).
- نرم افزار قاموس النور، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
| دائره المعارف ها | * دانشنامه جهان اسلام * دائرة المعارف بزرگ اسلامی * دائرة المعارف قرآن کریم * دانشنامه فرهنگ فاطمی * دانشنامه امام حسین علیه السلام * دانشنامه امیرالمومنین علیه السلام * دانشنامه قرآن و حدیث * دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی * دایرة المعارف فارسی |
| فرهنگ های تخصصی | *فرهنگ قرآن * فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام * فرهنگ عاشورا * قاموس قرآن * نثر طوبی * سفینه البحار |
| واژه نامه ها | * المنجد * تاج العروس * جمهرة اللغة * قاموس المحیط * لسان العرب * مجمع البحرین * مفردات قرآن راغب * معجم مقاییس اللغة |
| سرگذشت نامه ها | *ريحانة الادب * روضات الجنات * طبقات اعلام الشیعه * اعیان الشیعه * مجالس المؤمنین * گلشن ابرار * ستارگان حرم * اثر آفرینان |
| کتابشناسی ها | * الذریعه الی تصانیف الشیعه * کشف الظنون * الفهرست ابن ندیم * فهرست کتاب های چاپی فارسی |
| منابع مرجع الکترونیکی | * ویکی شیعه * دانشنامه اسلامی |
