زبدة التفاسیر (کتاب)
 | |
| نویسنده | ملا فتح الله کاشانی |
| موضوع | تفاسیر شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۷ |
| تحقيق | موسسه المعارف الاسلاميه |
|
| |
ملا فتحالله کاشانی (م، ۹۸۸ قمری) علاوه بر تفسیر «منهج الصادقین فى الزام المخالفین» که به زبان فارسى است، تفسیری را نیز به زبان عربی با عنوان «زبدة التفاسیر» نگاشت که میتوان گفت خلاصهاى از «منهج الصادقین» است.
مؤلف
ملا فتح الله کاشانی از فقها و مفسرین برجسته شیعه در قرن دهم هجری است. کاشانی به واسطه استاد خود -على بن حسن زوارهای- از محقق کرکى روایت مى کند.
میرزا عبدالله افندى درباره وى مى نویسد: «فاضل نیکاندیش هوشیار، عالم کامل جلیل، متکلم، مفسر، بزرگوار و نام آور مولا فتح الله کاشانى از عالمان دولت شاه طهماسب صفوى و از شاگردان على بن حسن زواره اى است. وى تألیفات نیکویى دارد؛ به ویژه در تفسیر که در آن توانمند و زبردست است و آثار سودمند و ارزشمند نگاشته است».
محمدعلی مدرس تبریزى وى را این گونه ستوده است: «ملا فتح الله کاشانى، عالمى است جلیل، فقیه، محقق متکلم، مدقق، مفسر، متبحر، از اکابر علماى اواخر قرن دهم هجرى در تمامى علوم دینیه متداوله متبحر، خصوصاً در تفسیر که بحرى بود بى پایان و تألیفات طریقه او بهترین معرف تبحر وى مى باشد».
ملا فتح الله کاشانی در دانشهاى زمان خود داراى آگاهیهاى گسترده و در تفسیر زبردست و پراطلاع بود. منهج الصادقین فى الزام المخالفین، ترجمه قرآن به فارسى، تنبیه الغافلین و تذکرة العارفین، خلاصة المنهج، کشف الاحتجاج و زبدة التفاسیر، از آثار اوست.
معرفی کتاب
ملا فتح الله کاشانی در مقدمهى خود بر «زبدة التفاسیر» مىنویسد: «بعد از تألیف دو تفسیر به زبان فارسى، تصمیم گرفتم به زبان عربى نیز تفسیرى بنویسم تا اهل این لغت نیز از آن بهره ببرند، بعد از استخاره تصمیم به تألیف آن گرفتم و از چهار کتاب، تفسیر کشاف، مجمع البیان، انوار التنزیل و جوامع الجامع، استفاده کردم. در این تألیف کوشیدم که لغات و نکات و ترکیبات آیات را روشن نمایم، اسباب النزول و ارتباط آنها را ذکر کنم، و به فضائل السور و خواص آیات، قرائات دهگانه متواتر، و توضیح معانى قرآنى بر مبناى مذهب اهلبیت(علیهم السلام)، بپردازم. اشارهاى نیز به بطلان عقاید و مذاهب مخالفین و گمراهان داشتهام، مختصرى از قصص و مقدارى از احادیث نبوى و روایات مأثور از ائمه(علیهم السلام) را نیز یادآور شدهام.»
میرزا عبدالله افندى در «ریاض العلماء» آورده است: «این تفسیر نیز بزرگ است و نزدیک به هشتاد هزار سطر دارد و در دو مجلد قطور است. آن را بعد از دو تفسیر نوشت؛ بنابر آنچه در اول تفسیر تصریح می کند. من نسخه ای از آن را با خط شریف خودش در شهر اشرف از شهرهای مازندران نزد مولی محمد المدرسی دیدم... کتابی دارای مطالب خوب و بافایده است».[۱] آقا بزرگ تهرانی نیز این کتاب را عربی و خطی می داند که در تهران با فهرست مناسب چاپ شده است.[۲]
تفسیر «زبدة التفاسیر» در سال ۹۷۷ هـ.ق به پایان رسیده است.
روش و محتوای تفسیر
تفسیر «زبدة التفاسیر» را نمىتوان در نوع خاصى از شیوهها و روشهاى تفسیرى محصور کرد، زیرا هم به روش اجتهادى بحث نموده، هم روایات پیامبر(صلی الله علیه وآله) و اهلبیت(علیهم السلام) را نقل مىنماید، هم به مسائل ادبى (به معناى عام) پرداخته است، قصص قرآن را بیان مىکند، اشارهاى نیز به مسائل کلامى دارد، اما بهطور کلى مىتوان گفت، وجههى ادبى آن کاملاً نمایان است و استفادهى مفسر از تفاسیر الکشاف، انوار التنزیل، مجمع البیان و جوامع الجامع نیز مؤید آن است.
مقدمهى مفسر در پنج محور تنظیم شده است: ۱- عدد آیات قرآن و فایدهى شناخت آنها (بیان اعداد کوفى، بصرى، شامى، مکى و انتساب آنها.) مبناى مفسر عدد کوفى آیات است که منتسب به حضرت على(علیه السلام) مىباشد؛ ۲- اسامى قراء مشهور و راویان آنها؛ ۳- جمع قرآن در زمان پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)؛ ۴- مصونیت قرآن از تحریف؛ ۵- اخبارى در فضل قرآن و اهل آن.
روش کلى مفسر در ابتداى سورهها به این ترتیب است که ابتدا اطلاعات کلى دربارهى سوره را ارائه مىدهد، نام سوره، تعداد آیات آن، مکى و مدنى بودن با بررسى اقوال مختلف و ذکر قائلین آن سپس به وجه تسمیهى سوره و فضل آن از طریق ذکر روایات، مىپردازد.
ترتیب مباحث در آیات به این شکل است که آنها را قسمت به قسمت مطرح مىکند، ابتدا دسته آیات را مىآورد، سپس فراز آیات را به ترتیب مطرح مىکند، در بحث ادبى به صرف، نحو، معانى و بیان اهتمام دارد، در این مقطع نیز به تبیین لغات و واژه شناسى (در آنجا که نیاز به توضیح است) مىپردازد. در این زمینه از اشعار عرب نیز گاهى استفاده مىنماید.
در ذکر اقوال گاهى به نقد آنها تمایل پیدا مىکند. استفاده از روش تفسیر قرآن به قرآن را در جاى جاى تفسیر «زبده» مىتوان مشاهده کرد. در تفسیر و با تکمیل معانى آیات از این روش بهره مىبرد. در تفسیر آیات، علاوه بر روش فوق به روایات نیز مىپردازد؛ در این میان گاهى به شرح احادیث، اقدام مىکند.
توجه به قرائت کلمات و محور قرار دادن قرائت عاصم، ضمن مطرح کردن قرائتهاى دهگانه، از بخشهاى دیگر تفسیر زبده است. به شأن نزول آیات نیز توجه دارد و با نقلهاى متفاوت این بخش را نیز پىگیرى نموده از «اسباب النزول» واحدى کمک فراوان مىگیرد.
مفسر سعى در بیان ارتباط بین دسته آیات دارد، به همین جهت در موارد فوق بعد از هر دسته آیات، با تعبیراتى که نشانهى ارتباط مقاطع کلام است مانند «ثم»، «ف»، «لمّا کذا فکذا»، کلام بعدى را آغاز مىکند. با این مبنا بطور طبیعى به ارتباط سور نیز مىپردازد و غالباً ابتداى هر سوره به ارتباط آن با سورهى قبل، اشاره دارد.
از نکات قابل توجه تفسیر «زبده» این است که ضمن پرهیز از نکات موهن در قصههاى قرآن (که معمولاً اسرائیلیات مملوّ از آن است)، به جزئیات آنها هم همت مىورزد.
در بحثهاى فقهى در حد اعتدال و با توجه به فضاى تفسیر، متعرض آن مىشود و بطور طبیعى در مسائل خلافى، دیدگاه شیعى خود را بیان مىدارد. مباحث کلامى را نیز به تناسب و لابلاى بحثهاى تفسیرى، از یاد نمىبرد و اشارهاى به آنها دارد.
پانویس
منابع
- گلشن ابرار، محمد عابدی، ج۴، ص۱۲۸.
- نرم افزار جامع التفاسیر نور، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
| تفسیر قرآن | |
| درباره تفسیر قرآن: | تفسیر قرآن -تاریخ تفسیر - روشهای تفسیری قرآن |
|---|---|
| اصطلاحات: | اسباب نزول -اسرائیلیات -سیاق آیات |
| شاخه های تفسیر قرآن: |
تفسیر روایی (تفاسیر روایی) • تفسیر اجتهادی (تفاسیر اجتهادی) • تفسیر فقهی ( تفاسیر فقهی) • تفسیر ادبی ( تفاسیر ادبی) • تفسیر تربیتی ( تفاسیر تربیتی) • تفسیر كلامی ( تفاسیر كلامی) • تفسیر فلسفی ( تفاسیر فلسفی ) • تفسیر عرفانی (تفاسیر عرفانی ) • تفسیر علمی (تفاسیر علمی) |
| روشهای تفسیری قرآن: |
|
| تفاسیر به تفکیک مذهب مولف: |
|
