جوامع روایی متأخر اهل سنت: تفاوت بین نسخه‌ها
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) جز (مهدی موسوی صفحهٔ جوامع روایی متاخر اهل سنت را به جوامع روایی متأخر اهل سنت منتقل کرد) |
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
{{خوب}} | {{خوب}} | ||
| − | «جوامع روایی متأخر اهل | + | '''«جوامع روایی متأخر اهل سنت»'''، کتابهایی هستند که با استفاده از کتب اصلی [[حدیث]] فرقه [[اهل سنت]] - از جمله «[[صحاح سته]]، «[[موطأ مالک بن انس (کتاب)|موطّأ مالک]]» و «[[مسند احمد بن حنبل (کتاب)|مُسند احمد بن حنبل]]» - با رویکردهای متفاوت تدوین شده‌اند. |
==انواع جوامع متأخر حدیثی== | ==انواع جوامع متأخر حدیثی== | ||
| − | مقصود از جوامع متأخر حدیثی در [[اهل سنت]]، کتابهایی است که بر مبنای کتب اصلی و اولی [[حدیث]] مانند [[صحاح سته]]، [[موطأ مالک بن انس (کتاب)|موطّأ]] [[ | + | مقصود از جوامع متأخر حدیثی در [[اهل سنت]]، کتابهایی است که بر مبنای کتب اصلی و اولی [[حدیث]] مانند «[[صحاح سته]]، «[[موطأ مالک بن انس (کتاب)|موطّأ مالک]]» و «[[مسند احمد بن حنبل (کتاب)|مُسند احمد بن حنبل]]» تدوین شده است. این کتب به سه دسته تقسیم می شود: |
| − | الف. کتبی که فقط جامع روایات «صحیحین» ([[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]]) است؛ گفتنی است که افراد بسیاری دارای «الجمع بین الصحیحین» بوده اند و به استخراج مشترکات صحیحین پرداختند، از جمله: | + | ===الف. جامع روایات صحیحین=== |
| + | |||
| + | کتبی که فقط جامع روایات «صحیحین» ([[صحیح بخاری]] و [[صحیح مسلم]]) است؛ گفتنی است که افراد بسیاری دارای «الجمع بین الصحیحین» بوده اند و به استخراج مشترکات صحیحین پرداختند، از جمله: | ||
*جوزقی نیشابوری (متوفی ۳۸۸)، | *جوزقی نیشابوری (متوفی ۳۸۸)، | ||
| سطر ۱۱: | سطر ۱۳: | ||
*اسماعیل بن احمد معروف به ابن فرات سرخسی نیشابوری (متوفی ۴۱۴)، | *اسماعیل بن احمد معروف به ابن فرات سرخسی نیشابوری (متوفی ۴۱۴)، | ||
*ابوبکر احمد بن محمد برقانی (متوفی ۴۲۵)، | *ابوبکر احمد بن محمد برقانی (متوفی ۴۲۵)، | ||
| − | *محمد بن نصر | + | *محمد بن نصر (ابی‌نصر) فتوح حمیدی (متوفی ۴۸۸)، |
*حسین بن مسعود بغوی (متوفی ۵۱۶)، | *حسین بن مسعود بغوی (متوفی ۵۱۶)، | ||
*محمد بن عبدالحق اشبیلی (متوفی ۵۸۱)، | *محمد بن عبدالحق اشبیلی (متوفی ۵۸۱)، | ||
| سطر ۱۹: | سطر ۲۱: | ||
*محمد فؤاد عبدالباقی (متوفی ۱۳۸۸) در کتاب «اللؤلؤ والمرجان فیما اتّفق علیه الشیخان». | *محمد فؤاد عبدالباقی (متوفی ۱۳۸۸) در کتاب «اللؤلؤ والمرجان فیما اتّفق علیه الشیخان». | ||
| − | ب. کتبی که جامع روایات [[صحاح سته|صحاح]] و سنن و مسانید مهم است؛ در این دسته نیز کتب مختلفی تدوین گردید که مهمترین جامعان آنها این اشخاص بودند: | + | ===ب. جامع روایات صحاح و سنن و مسانید=== |
| + | |||
| + | کتبی که جامع روایات [[صحاح سته|صحاح]] و سنن و مسانید مهم است؛ در این دسته نیز کتب مختلفی تدوین گردید که مهمترین جامعان آنها این اشخاص بودند: | ||
*بغوی صاحب «مصابیح السنة»، وی در این کتاب به جمع روایات [[صحاح سته]] و [[موطأ مالک بن انس (کتاب)|موطّأ]] مالک بن انس اقدام نمود. | *بغوی صاحب «مصابیح السنة»، وی در این کتاب به جمع روایات [[صحاح سته]] و [[موطأ مالک بن انس (کتاب)|موطّأ]] مالک بن انس اقدام نمود. | ||
| − | *احمد بن رزین بن معاویه (متوفی ۵۳۵) مؤلف «التجرید للصحاح والسنن»، وی در این کتاب تنها به جمع روایات صحیح از کتب | + | *احمد بن رزین بن معاویه (متوفی ۵۳۵) مؤلف «التجرید للصحاح والسنن»، وی در این کتاب تنها به جمع روایات صحیح از کتب صحاح سته پرداخت، با این تفاوت که به جای «[[سنن ابن ماجه]]»، «موطّأ» [[مالکی|مالک بن انس]] را در نظر گرفت. |
*[[مجدالدین ابن اثیر|ابوالسعادات مجدالدین ابن اثیر جزری]] (متوفی ۶۰۶) مؤلف «جامع الاصول من احادیث الرسول». | *[[مجدالدین ابن اثیر|ابوالسعادات مجدالدین ابن اثیر جزری]] (متوفی ۶۰۶) مؤلف «جامع الاصول من احادیث الرسول». | ||
| − | *[[عبدالرحمان بن جوزی|ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی]] (متوفی ۵۹۷) مؤلف «جامع المسانید والالقاب»، وی در این کتاب روایات صحیحین و مسند احمد بن حنبل و [[سنن ترمذی (کتاب)|جامع ترمذی]] را به ترتیب مسانید جمع کرد و بعدها محبّ الدین طبری (متوفی ۶۹۴) به این کتاب ترتیب و تدوین جدیدی داد. | + | *[[عبدالرحمان بن جوزی|ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی]] (متوفی ۵۹۷) مؤلف «جامع المسانید والالقاب»، وی در این کتاب روایات صحیحین و «[[مسند احمد بن حنبل (کتاب)|مسند احمد بن حنبل]]» و «[[سنن ترمذی (کتاب)|جامع ترمذی]]» را به ترتیب مسانید جمع کرد و بعدها محبّ الدین طبری (متوفی ۶۹۴) به این کتاب ترتیب و تدوین جدیدی داد. |
| − | *اسماعیل بن عمر بن کثیر معروف به ابن کثیر دمشقی (متوفی ۷۷۴) صاحب «جامع المسانید والسنن الهادی لِأقْوَم السنن». در این کتاب نیز روایات کتب شش گانه و «مسند ابن حنبل» و «مسند ابی بکر بزاز» و «مسند ابی یَعْلی» و «المعجم الکبیر» طبرانی به روش مسانید جمع و تدوین شده | + | *اسماعیل بن عمر بن کثیر معروف به [[ابن کثیر دمشقی]] (متوفی ۷۷۴) صاحب «جامع المسانید والسنن الهادی لِأقْوَم السنن». در این کتاب نیز روایات کتب شش گانه و «مسند ابن حنبل» و «مسند ابی بکر بزاز» و «مسند ابی یَعْلی» و «المعجم الکبیر» طبرانی به روش مسانید جمع و تدوین شده است. این کتاب در حدود یکصد هزار [[حدیث]] دارد، و مشتمل بر روایات صحیح و حسن و ضعیف است. |
| − | *[[جلال الدین سیوطی|عبدالرحمان جلال الدین سیوطی]] صاحب «جمع الجوامع» یا «جامع کبیر»؛ علاءالدین علی بن حسام مشهور به متقی هندی صاحب | + | *[[جلال الدین سیوطی|عبدالرحمان جلال الدین سیوطی]] صاحب «جمع الجوامع» یا «جامع کبیر»؛ |
| − | *شیخ منصور علی ناصف (از معاصران) صاحب «التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول»، وی در این کتاب به رسم قدما به جمع و تدوین روایات پنج کتاب از کتب شش گانه پرداخت، به این معنی که از درج روایات سنن ابن ماجه خودداری کرد. | + | *علاءالدین علی بن حسام مشهور به متقی هندی صاحب «[[کنز العمال (کتاب)|کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال]]»، مبنای این کتاب همان «جمع الجوامع» [[سیوطی]] است، با این تفاوت که روایات آن بر مبنای حروف [[الفبا]] و موضوعات فقهی تنظیم شده است. متقی هندی احادیث «الجامع الصغیر» را به همین شیوه تنظیم کرد و آن را «منهج العمال فی سنن الاقوال» نامید. |
| − | *بشّار عوّاد عراقی و همکاران او که «المسند الجامع لاحادیث الکتب الستة و مؤلفات اصحابها الاخری» و | + | *شیخ منصور علی ناصف (از معاصران) صاحب «التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول»، وی در این کتاب به رسم قدما به جمع و تدوین روایات پنج کتاب از کتب شش گانه پرداخت، به این معنی که از درج روایات «[[سنن ابن ماجه]]» خودداری کرد. |
| + | *بشّار عوّاد عراقی و همکاران او که «المسند الجامع لاحادیث الکتب الستة و مؤلفات اصحابها الاخری» و «[[الموطّأ (کتاب)|موطّأ]]» مالک و مسانید الحُمَیْدی و [[احمد بن حنبل]] را تدوین کردند. این کتاب بر مبنای مسندها تنظیم شده، اما احادیث هر یک از صحابیان بر پایه [[ابواب فقه|ابواب فقهی]] آورده شده است. کتاب دارای ۱۷۸۰۲ حدیث از ۱۲۳۷ [[صحابی]] است. | ||
| + | |||
| + | ===ج. جامع روایات فقهی=== | ||
| − | + | کتبی که در آنها با استفاده از منابع اخیر تنها به جمع روایات [[فقه|فقهی]] بسنده شده است. در این دسته یعنی جوامع احادیث فقهی نیز کتابهای متنوعی تدوین شده که از مهمترین آنهاست: | |
*السنن الکبری والسنن الصغری، هر دو از احمد بن حسین بیهقی (متوفی ۴۵۸) | *السنن الکبری والسنن الصغری، هر دو از احمد بن حسین بیهقی (متوفی ۴۵۸) | ||
| − | *الاحکام | + | *الاحکام الصغری، از ابومحمد عبدالحق اشبیلی (متوفی ۵۸۲) |
| − | *عمدة | + | *عمدة الاحکام، از حافظ عبدالغنی بن عبدالواحد مقدّسی (متوفی ۶۰۰) |
| − | *منتقی الاخبار فی | + | *منتقی الاخبار فی الاحکام، از عبدالسلام بن عبداللّه حرّانی معروف به [[ابن تیمیه|ابن تیمیّه]] (متوفی ۶۵۲) |
| − | *الترغیب | + | *الترغیب والترهیب، از عبدالعظیم بن عبدالقوی (متوفی ۶۵۶) |
| − | *الالمام فی احادیث | + | *الالمام فی احادیث الاحکام، از ابن دقیق العید (متوفی ۷۰۲) |
| − | *تقریب الاسانید و ترتیب | + | *تقریب الاسانید و ترتیب المسانید، از زین الدین ابی الفضل عبدالرحیم بن حسین عراقی (متوفی ۸۰۶) |
| − | *بلوغ المرام من احادیث | + | *بلوغ المرام من احادیث الاحکام، از [[ابن حجر عسقلانی]]. |
| − | + | ===د. دیگر کتب حدیثی=== | |
| + | غیر از موارد مذکور، در دوره متأخران، کتب حدیثی گوناگون دیگری با ویژگی هایی متفاوت از آنچه گذشت، بر مبنای کتب اصلی [[اهل سنت]] تدوین شده که از جمله می توان به کتب زواید، مستخرجات، اجزاء، اطراف حدیث، [[تخریج حدیث|تخریج]]، معاجِم موضوعی و واژه‌ای، نقد و تصحیح منابع پیشین و بررسی احادیث از نظر درستی [[سند حدیث|سند]] و متن و نیز موضوع [[حدیث جعلی|جعل حدیث]] اشاره کرد. این سنت تا عصر حاضر نیز استمرار یافته و مطالعات حدیثی برای تدوین آثار جدید، با توجه به پرسشها و نیازهای علمی صورت می پذیرد. | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | + | *[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، مدخل "تدوین حدیث" از مجید معارف. | |
| − | *[[دانشنامه جهان اسلام (کتاب)|دانشنامه جهان اسلام]]، | ||
| − | |||
[[رده:تدوین حدیث]] | [[رده:تدوین حدیث]] | ||
[[رده:منابع حدیثی]] | [[رده:منابع حدیثی]] | ||
| + | [[رده:اهل سنت]] | ||
[[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]] | [[رده: مقاله های مرتبط به دانشنامه]] | ||
| − | |||
{{حدیث}} | {{حدیث}} | ||
| − | |||
{{سنجش کیفی | {{سنجش کیفی | ||
|سنجش=شده | |سنجش=شده | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۹
«جوامع روایی متأخر اهل سنت»، کتابهایی هستند که با استفاده از کتب اصلی حدیث فرقه اهل سنت - از جمله «صحاح سته، «موطّأ مالک» و «مُسند احمد بن حنبل» - با رویکردهای متفاوت تدوین شده‌اند.
محتویات
انواع جوامع متأخر حدیثی
مقصود از جوامع متأخر حدیثی در اهل سنت، کتابهایی است که بر مبنای کتب اصلی و اولی حدیث مانند «صحاح سته، «موطّأ مالک» و «مُسند احمد بن حنبل» تدوین شده است. این کتب به سه دسته تقسیم می شود:
الف. جامع روایات صحیحین
کتبی که فقط جامع روایات «صحیحین» (صحیح بخاری و صحیح مسلم) است؛ گفتنی است که افراد بسیاری دارای «الجمع بین الصحیحین» بوده اند و به استخراج مشترکات صحیحین پرداختند، از جمله:
- جوزقی نیشابوری (متوفی ۳۸۸)،
- ابومسعود ابراهیم بن عبید دمشقی (متوفی ۴۰۱)،
- اسماعیل بن احمد معروف به ابن فرات سرخسی نیشابوری (متوفی ۴۱۴)،
- ابوبکر احمد بن محمد برقانی (متوفی ۴۲۵)،
- محمد بن نصر (ابی‌نصر) فتوح حمیدی (متوفی ۴۸۸)،
- حسین بن مسعود بغوی (متوفی ۵۱۶)،
- محمد بن عبدالحق اشبیلی (متوفی ۵۸۱)،
- احمد بن محمد قرطبی معروف به ابن ابی الحجة (متوفی ۶۴۲)
- صاغانی (متوفی ۶۵۰).
- محمد حبیب اللّه الشنقیطی (متوفی ۱۳۶۳) در کتاب «زادالمسلم فیما اتّفق علیه البخاری و مسلم»
- محمد فؤاد عبدالباقی (متوفی ۱۳۸۸) در کتاب «اللؤلؤ والمرجان فیما اتّفق علیه الشیخان».
ب. جامع روایات صحاح و سنن و مسانید
کتبی که جامع روایات صحاح و سنن و مسانید مهم است؛ در این دسته نیز کتب مختلفی تدوین گردید که مهمترین جامعان آنها این اشخاص بودند:
- بغوی صاحب «مصابیح السنة»، وی در این کتاب به جمع روایات صحاح سته و موطّأ مالک بن انس اقدام نمود.
- احمد بن رزین بن معاویه (متوفی ۵۳۵) مؤلف «التجرید للصحاح والسنن»، وی در این کتاب تنها به جمع روایات صحیح از کتب صحاح سته پرداخت، با این تفاوت که به جای «سنن ابن ماجه»، «موطّأ» مالک بن انس را در نظر گرفت.
- ابوالسعادات مجدالدین ابن اثیر جزری (متوفی ۶۰۶) مؤلف «جامع الاصول من احادیث الرسول».
- ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی (متوفی ۵۹۷) مؤلف «جامع المسانید والالقاب»، وی در این کتاب روایات صحیحین و «مسند احمد بن حنبل» و «جامع ترمذی» را به ترتیب مسانید جمع کرد و بعدها محبّ الدین طبری (متوفی ۶۹۴) به این کتاب ترتیب و تدوین جدیدی داد.
- اسماعیل بن عمر بن کثیر معروف به ابن کثیر دمشقی (متوفی ۷۷۴) صاحب «جامع المسانید والسنن الهادی لِأقْوَم السنن». در این کتاب نیز روایات کتب شش گانه و «مسند ابن حنبل» و «مسند ابی بکر بزاز» و «مسند ابی یَعْلی» و «المعجم الکبیر» طبرانی به روش مسانید جمع و تدوین شده است. این کتاب در حدود یکصد هزار حدیث دارد، و مشتمل بر روایات صحیح و حسن و ضعیف است.
- عبدالرحمان جلال الدین سیوطی صاحب «جمع الجوامع» یا «جامع کبیر»؛
- علاءالدین علی بن حسام مشهور به متقی هندی صاحب «کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال»، مبنای این کتاب همان «جمع الجوامع» سیوطی است، با این تفاوت که روایات آن بر مبنای حروف الفبا و موضوعات فقهی تنظیم شده است. متقی هندی احادیث «الجامع الصغیر» را به همین شیوه تنظیم کرد و آن را «منهج العمال فی سنن الاقوال» نامید.
- شیخ منصور علی ناصف (از معاصران) صاحب «التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول»، وی در این کتاب به رسم قدما به جمع و تدوین روایات پنج کتاب از کتب شش گانه پرداخت، به این معنی که از درج روایات «سنن ابن ماجه» خودداری کرد.
- بشّار عوّاد عراقی و همکاران او که «المسند الجامع لاحادیث الکتب الستة و مؤلفات اصحابها الاخری» و «موطّأ» مالک و مسانید الحُمَیْدی و احمد بن حنبل را تدوین کردند. این کتاب بر مبنای مسندها تنظیم شده، اما احادیث هر یک از صحابیان بر پایه ابواب فقهی آورده شده است. کتاب دارای ۱۷۸۰۲ حدیث از ۱۲۳۷ صحابی است.
ج. جامع روایات فقهی
کتبی که در آنها با استفاده از منابع اخیر تنها به جمع روایات فقهی بسنده شده است. در این دسته یعنی جوامع احادیث فقهی نیز کتابهای متنوعی تدوین شده که از مهمترین آنهاست:
- السنن الکبری والسنن الصغری، هر دو از احمد بن حسین بیهقی (متوفی ۴۵۸)
- الاحکام الصغری، از ابومحمد عبدالحق اشبیلی (متوفی ۵۸۲)
- عمدة الاحکام، از حافظ عبدالغنی بن عبدالواحد مقدّسی (متوفی ۶۰۰)
- منتقی الاخبار فی الاحکام، از عبدالسلام بن عبداللّه حرّانی معروف به ابن تیمیّه (متوفی ۶۵۲)
- الترغیب والترهیب، از عبدالعظیم بن عبدالقوی (متوفی ۶۵۶)
- الالمام فی احادیث الاحکام، از ابن دقیق العید (متوفی ۷۰۲)
- تقریب الاسانید و ترتیب المسانید، از زین الدین ابی الفضل عبدالرحیم بن حسین عراقی (متوفی ۸۰۶)
- بلوغ المرام من احادیث الاحکام، از ابن حجر عسقلانی.
د. دیگر کتب حدیثی
غیر از موارد مذکور، در دوره متأخران، کتب حدیثی گوناگون دیگری با ویژگی هایی متفاوت از آنچه گذشت، بر مبنای کتب اصلی اهل سنت تدوین شده که از جمله می توان به کتب زواید، مستخرجات، اجزاء، اطراف حدیث، تخریج، معاجِم موضوعی و واژه‌ای، نقد و تصحیح منابع پیشین و بررسی احادیث از نظر درستی سند و متن و نیز موضوع جعل حدیث اشاره کرد. این سنت تا عصر حاضر نیز استمرار یافته و مطالعات حدیثی برای تدوین آثار جدید، با توجه به پرسشها و نیازهای علمی صورت می پذیرد.
منابع
- دانشنامه جهان اسلام، مدخل "تدوین حدیث" از مجید معارف.
