زیارت ناحیه مقدسه

«زیارت ناحیه مقدسه» عنوانی است برای دو متن زیارت برای امام حسین علیه‌السلام که منسوب به امام زمان علیه‌السلام است؛ گرچه صدور آنها از آن حضرت قطعی نیست. این دو زیارت عبارتند از زیارت ناحیه مقدسه مشهور که به نظر برخی امام زمان آن را به یکی از نواب اربعه داده است و زیارت ناحیه غیر مشهور که از شیخ طوسی با سندی که به محمد بن غالب اصفهانى می‌رسد نقل شده و گفته شده از ناحیه مقدسه صادر شده که به علت مشکلی در تاریخ آن، به امام زمان یا امام حسن عسکری یا امام هادی علیهم‌السلام نسبت داده می‌شود. کهن‌ترین منبعی که متن این دو زیارت را آورده، کتاب «المزار الکبیر» اثر محمد بن جعفر مشهدی (م، ۶۱۰ ق) است.

زیارت ناحیه مشهور

«زیارت ناحیه مشهور» دربردارنده وقایع عاشورا است و با این عبارت آغاز می شود: «اَلسَّلامُ عَلى آدَمَ صِفْوَةِ اللَّهِ مِنْ خَليقَتِهِ...».

علت اینکه این زیارت را به حضرت مهدی علیه‌السلام نسبت داده اند، جمله ای است که در بحارالانوار از قدیمی ترین منبع این زیارت یعنی محمد بن جعفر مشهدی مؤلف «المزار الکبیر» نقل شده است که در آن کتاب گفته است: «این زیارت از ناحیه به سوی یکی از ابواب بیرون آمده است.» و برخی گفته اند احتمالا منظور از ابواب یکی از نواب اربعه است.

این زیارت برخلاف «زیارت ناحیه غیر مشهور» در کتاب «المزار الکبیر» ابن مشهدی، هیچ سندی ندارد و پس از زیارت غیر مشهور آمده است.

سید ابن‌ طاووس (سده هفتم هجری) در کتاب «مصباح الزائر»، این زیارت را نقل کرده و گفته است كه اين زيارتی است كه سید مرتضی امام را با آن زیارت نموده است.

این زیارت شامل موارد زیر است:

• درود بر انبیا و پنج تن آل عبا (ع)
• بیان اوصاف امام حسین (ع)
• بیان مصائب جانگداز کربلا
• اظهار اندوه زائر و بی‌تفاوت نبودن او
• گواهی دادن زائر بر ادای کامل وظیفه
• فلسفه قیام امام حسین و مراحل قیام
• شرح وقایع کربلا و نحوه به شهادت رساندن آن حضرت
• وقایع پس از شهادت و آثار آن

زیارت ناحیه غیر مشهور

این زیارت نیز در کتاب «المزار الکبیر» نوشته محمد بن‌ جعفر مشهدی (سده ششم هجری) آمده است و سید بن طاووس در کتاب «اقبال الاعمال» با عنوان «زیارة الشهداء فی یوم عاشورا» آورده است. این زیارت به واسطه شیخ طوسى و با ذکر سند او نقل شده است و در آن آمده است که این زیارت از ناحیه مقدس حضرت‌ مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به دست ‌شیخ محمد بن غالب اصفهانى در سال ۲۵۲ ه.ق صادر شده است. متن ‌این زیارت، خطاب به سیدالشهدا و شهداى کربلا است و نام یکایک آنان، اغلب با ذکر اوصاف‌ و خصوصیاتشان و نیز اسامى قاتلان آن شهدا در آن آمده است.

سند زیارت

به اعتبار سند این زیارت اشکالاتی به این شرح وارد شده:

• محمد بن‌ احمد بن‌ عیّاش را برخی تضعیف کرده اند.
• ابومنصور بن عبدالمنعم بن نعمان بغدادی و محمدبن‌غالب‌اصفهانی شناخته شده نیستند و با بررسی‌هایی که صورت گرفته است، تنها در سلسله نقل این زیارت، از آن دو یاد شده است.

اشکال دیگری که در سند این حدیث است، تاریخ صدور آن از ناحیه امام زمان علیه‌السلام می باشد. چرا که ولادت امام زمان در سال ۲۵۶ ق. می باشد و تاریخ ذکر شده برای صدور این زیارت چهار سال زودتر از آن است.

علامه مجلسی برای این موضوع، دو توجیه ذکر می کند: توجیه اول این است که احتمال دارد از ناسخ اشتباهی رخ داده و صحیح آن ۲۶۲ ق. باشد. توجیه دوم این است که احتمال دارد از ناحیه امام حسن عسکری علیه‌السلام باشد.

برخی پژوهشگران معاصر با استناد به قرائن، معتقدند این زیارت از امام هادی علیه‌السلام صادر شده است. استدلاهایی که برای آن دارند این است که در سال ۲۵۲ هجری، امام هادی (ع) در قید حیات بودند و در آن زمان، امام حسن عسکری (ع) هنوز مقام امامت نداشتند و اصل بر این است که هر امامی در عهد امام پیشین، جز در موارد نادر، صامت هستند.

زیارت ناحیه در نظر عالمان

علامه مجلسی:

علامه مجلسی این زیارت را در «بحار الأنوار» و «تحفة الزائر» خود نقل کرده و در مورد آن گفته است: «روشن شد که این زیارت دارای سند روایتی، و نقل شده از سوی امام معصوم (ع) است.»

آیت‌الله فاضل لنکرانی:

آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی این زیارت را به دلائل زیر یک مقتل مأثور و صادر شده از زبان معصوم می دانند:

• این زیارت مورد اعتنای بزرگان از محدثین و فقها بوده است.
• در ادعیه و زیارات و بخصوص این زیارت، انگیزه ای برای جعل وجود ندارد.
• شیخ مفید این زیارت را در کتاب «المزار» خود آورده و در آغاز زیارت گفته: «زیارة اُخری فی یوم عاشوراء بروایة اُخری» که دلالت روشنی دارد این زیارت در نزد ایشان از طریق امام معصوم(ع) وارد شده است. همچنین در ابتدای کتاب فرموده: «این منتخب برای ادعیه مأثوره و اقوال مرویه وضع شده است»، که دلالت بر ثبوت صدور این زیارت از امام معصوم(ع) در نزد ایشان دارد.
• ابن مشهدی که این زیارت را در کتاب خود (المزار الکبیر) آورده تصریح کرده که زیارات این کتاب را از طریق راویان موثق نقل می کند.
• این زیارت دارای مضامین عالی و معارفی بلند است و ذکر مصائب امام حسین(ع) در آن به طور دقیق و گسترده به گونه ای است که در هیچ‌جا به چشم نمی‌خورد.

آیت‌الله میرزا جواد تبریزی:

آیت‌الله میرزا جواد تبریزی در پاسخ به سوالی درباره سند این زیارت می گویند: این زیارت از زیارت‌های مشهور و شناخته‌شده نزد شیعه است و خواندن آن به قصد مطلق ورود، اشکالی ندارد.

پیوندها

• متن زیارت ناحیه مقدسه