سید محمد مهدی بحرالعلوم

«سید محمدمهدی‌ طباطبایی بحرالعلوم» (۱۲۱۲-۱۱۵۵ ق)، فقیه اصولی، محدث رجالی، متکلم، عارف، حکیم، ادیب، شاعر و مرجع بزرگ شیعه در قرن ۱۳ هجری و از شاگردان وحید بهبهانی بود. این عالم ربانی، صاحب كرامات متعدد بوده و از جمله علمایی است که به محضر مبارک امام زمان (علیه‌السلام) مشرف شده است. «الفوائد الرجالیه» و «الدُرة النجفیه» (منظومه‌ای در فقه) از جمله آثار ارزشمند علامه بحرالعلوم است. عالمان بزرگی چون شیخ جعفر کاشف‌الغطاء و ملا احمد نراقی از شاگردان او هستند.

نام کامل	سید محمدمهدی‌ طباطبایی بحرالعلوم
زادروز	۱۱۵۵ قمری
زادگاه	کربلا
وفات	۱۲۱۲ قمری
مدفن	نجف، كنار قبر شیخ طوسی
اساتید	وحید بهبهانی، شیخ یوسف بحرانی، سید محمدمهدی حسینی اصفهانی، سید حسین خوانساری،...
شاگردان	شیخ جعفر کاشف‌الغطاء، ملا احمد نراقی، سيد جواد عاملی، شیخ محمدتقی اصفهانی، شیخ اسدالله کاظمی...
آثار	المصابیح، الدرة النجفیه، مشکاة الهدایه، الفوائد الاصولیه، الفوائد الرجالیه، رساله فی الفرق والملل، تحفة الکلام فی تاریخ مکه،...

ولادت و خاندان

سید محمدمهدی طباطبائی بحرالعلوم، در روز عید فطر سال ۱۱۵۵ هـ.ق در کربلا چشم به دنیا گشود. پدر ارجمندش سید مرتضی طباطبائی بروجردی که از علما و مراجع کربلا بود، می‌‌گوید: در آن شب که ولادت فرزندم مهدی بود، در عالم رؤیا امام هشتم علیه السلام را دیدم که شمع بزرگی را به شاگردش محمد بن اسماعیل بن بزیع می‌‌دهد. محمد آن شمع را بر فراز بام منزل ما برده و روشن می‌‌کند، ناگهان نور آن شمع تا آسمان بالا رفته و دنیا را فرامی‌‌گیرد.

سید مرتضی طباطبائی، دارای دو فرزند بود که هر دو از بزرگان فقها و علمای اسلامی ‌‌می‌‌باشند؛ یکی سید محمدمهدی بحرالعلوم و دیگری سید جواد، که جد مرحوم آیت الله بروجردی است.

تحصیلات و استادان

سید محمدمهدی بحرالعلوم مقدمات نحو و صرف و ادبیات و منطق و فقه و اصول را نزد پدر خود (سید مرتضی طباطبایی) و سایر فضلا و دانشمندان، در مدتی کمتر از چهار سال فراگرفت.

در اوایل بلوغ به درس خارج پدر خود و همچنین درس استاد کل، وحید بهبهانی و نیز درس شیخ یوسف بحرانی -صاحب «حدائق»- راه یافت و از محضر آن بزرگان استفاده شایانی برد و پس از پنج سال درس و بحث عمیق و طی مرحله سطح، به درجه اجتهاد نائل آمد و هر سه استاد بزرگ اجتهاد او را امضا کردند.

همچنین مترجمین نقل کرده‌اند که سید محمدمهدی به عنوان دانشجو برای استفاده از محضر درس فیلسوف بزرگ، میرزا سید محمدمهدی اصفهانی (۱۲۱۸-۱۱۵۲ ق) -که هم مباحثه خود در درس وحید بهبهانی بود- به خراسان سفر کرد. مدت ۶ سال در آنجا اقامت گزید و از او در حکمت و عرفان بهره‌ گرفت. میرزای اصفهانی که از هوش سرشار سید محمدمهدی شگفت زده شده بود، روزی در اثنای درس خطاب به او گفت: «انّما أنت بحرالعلوم؛ به راستی تو دریای دانشی»؛ و از آن لحظه سید به لقب «بحرالعلوم» مشهور شد.

سید بحرالعلوم پس از آن، از کربلا به نجف مهاجرت کرد و در مرکز بزرگ دانش‌های اسلامی به بحث و تحقیق پرداخت و در مدتی کم که هنوز سنش از ۳۰ سال تجاوز نکرده بود، به تدریس و تألیف اشتغال می‌‌ورزید.

تدریس و شاگردان

علما و دانشمندان بسیاری از محضر درس علامه بحرالعلوم استفاده کرده و به مقامات والائی رسیده‌اند، از جمله:

1. شیخ جعفر کاشف الغطا، شخصیت بزرگ جهان اسلام
2. سید محمدجواد عاملی، صاحب موسوعه بزرگ فقهی مفتاح الکرامه
3. شیخ محمدتقی اصفهانی، صاحب هدایة المسترشدین
4. شیخ احمد نراقی، صاحب مستند الشیعه و معراج السعادة
5. شیخ ابوعلی حائری، مؤلف کتاب منتهی المقال در علم رجال
6. شیخ اسدالله تستری کاظمی، نویسنده کتاب مقابس الانوار در اصول
7. شیخ محمدعلی زینی عاملی نجفی
8. سید علی طباطبایی، صاحب ریاض المسائل در فقه
9. مولی محمد شفیع استرآبادی
10. شیخ حسین نجفی
11. شیخ شمس‌الدین بهبهانی

آثار و تألیفات

علامه بحرالعلوم دارای تألیفات ارزنده‌ای در علوم مختلفه می‌‌باشد که چند نمونه ذکر می‌‌شود:

1. المصابیح، کتابی ارزنده در فقه (در عبادات و معاملات)
2. الفوائد الرجالیه، پیرامون علم رجال
3. الدرة النجفیة، منظومه‌ای در فقه، مشتمل بر دو هزار بیت شعر که چندین بار شرح شده است.
4. مشکاة الهدایة، که شاگردش شیخ جعفر کاشف الغطاء، به امر استاد بر آن شرحی نوشته است.
5. الفوائد الاصولیة
6. حاشیه علی الطهارة کتاب شرائع الاسلام محقق حلی
7. رساله فی الفرق و الملل
8. تحفة الکلام فی تاریخ مکه و بیت الله الحرام
9. شرح باب الحقیقة والمجاز
10. قواعد احکام الشکوک
11. تحفة الملوک فی السیر و السلوک، یا رساله سیر و سلوک
12. الدرة البهیة فی نظم بعض المسائل الاصولیة
13. دیوان شعر، که دارای بیش از یک هزار بیت می‌‌باشد.

فعالیت‌های اجتماعی

سید بحرالعلوم پس از وفات استادش وحید بهبهانی ، زعامت و مرجعیت شیعه را بدست گرفت و به امور فقرا و مستمندان نیز رسیدگی کرده، مسائل و مشکلات اجتماعی مردم را حل و فصل می‌‌نمود. در این فرصت پیش آمده، برای این که بتواند به مسائل اجتماعی و مشکلات گوناگون و فراوان امت اسلام رسیدگی نماید و نظمی‌‌ به حوزه‌های علمیه بدهد، تمام اوقات خود را برای این کار وقف نمود و با کمال اخلاص و جدیت مشغول خدمت شد و برای این که بهتر به کارهایش برسد، از شخصیت های برجسته‌ای که معاصر او بودند، دعوت به عمل آورد، از جمله شاگرد بزرگوارش شیخ جعفر کاشف الغطاء را برای فتوی و پاسخ ‌به احکام شرعی تعیین نمود. و همچنین آیت الله شیخ حسین نجفی را که از علمای مقدس و پارسای نجف اشرف بود به عنوان امام جماعت در مهمترین و مشخص‌ترین مسجد (مسجد هندی)، نصب نمود و شیخ شریف‌الدین محی الدین را برای قضاوت و حل و فصل دعاوی مردم گماشت و خود بار سنگین تدریس و مشکلات حوزه و اداره امور مردم را بر دوش گرفت.

برخی از آثار و خدمات اجتماعی و معنوی سید بحرالعلوم از این قرار است:

1. مشخص کردن مقام حضرت حجة بن الحسن (عجل الله تعالی فرجه) در مسجد سهله و بناگذاری قبه ای در این جایگاه مقدس.
2. بناکردن گلدسته در صحن شریف علوی در طرف جنوبی و تعمیر دیوارهای صحن ها و حجره هایی که در حال خرابی بود.
3. ترغیب و راهنمایی نسبت به تعمیر مسجد شیخ طوسی در نجف اشرف.
4. ایجاد کتابخانه خطی (مکتبة بحرالعلوم).
5. بالا آوردن ارتفاع مسجد کوفه به منظور سهولت در تطهیر و پاک نمودن آن.
6. مشخص کردن جایگاه مسجد رأس الحسین در نجف اشرف.
7. تعیین جایگاه قبر مختار ثقفی که الان به قبر مسلم معروف است.
8. تعیین جایگاه مرقد حضرت هود و حضرت صالح علیهماالسلام در وادی السلام نجف اشرف.
9. اضافه کردن مقداری از اراضی به مسافت حرم مطهر علوی و ایجاد تاسیساتی در اطراف حرم که مورد نیاز زوار بود.

بحرالعلوم در منظر عالمان

1. استادش وحید بهبهانی در ستایش او گوید: «عزیزترین و گرامی‌‌ترین فرزندانم، پژوهشگر و محقق بزرگ، فرزند روحانی من، دانشمند مطلع و باهوش، عالم با تقوا، سید نجیب، محمدمهدی...».
2. سید حسین خوانساری در اجازه روایتی که به او داده است، متذکر می‌‌شود که ایشان مجتهد در فروع و اصول و مقتدای خاص و عام و یگانه روزگار می‌‌باشد.
3. صاحب منتهی المقال می‌‌نویسد: «رهبر دینی وارسته‌ای که دوران مانند او سراغ ندارد و شخصیتی که روزگار از آوردن نظیر او، عقیم مانده است. سید عالمان و ولی فاضلان، علامه دهر و یگانه عصر کسی که اگر در معقول سخن گوید، می‌‌پندارم شیخ الرئیس ابوعلی سینا است و اگر در منقول بحث کند، بگویم این علامه و محقق است که در فروع و اصول دریا آساست و اگر در کلام مناظره کند، نخواهم گفت جز این که او به خدا سید مرتضی (علم‌الهدی) است و اگر قرآن را تفسیر کند و به او گوش فرادهم، حیرت زده خواهم گفت: گویا خدا قرآن را بر او نازل کرده است که این چنین از رموز و اسرار آن آگاه است».
4. همچنین گفته‌اند: شاگرد برجسته‌اش شیخ جعفر کاشف الغطا، با تحت الحنک عمامه خود، غبار نعلین او را پاک می‌‌کرد.

سیره علامه بحرالعلوم

سید بحرالعلوم دارای اخلاق پسندیده انسانی و پیامبرگونه بود. تواضع او زبانزد خاص و عام بود. او کم سخن می‌‌گفت، همواره در حال تفکر و اندیشیدن بسر می‌‌برد، اگر سخنی به زبان می‌‌آورد با ذکر خدا همراه بود. در بین مردم که می‌‌نشست، نشستن حالت تشهد در نماز را داشت. هنگام راه رفتن هیبت و وقار خاصی داشت. هیچ گاه به پشت سر خود یا به اطراف خود نگاه نمی‌‌کرد، مگر در حال ضرورت. گام‌های استوار خود را بیشتر با اندیشه‌های شگرف می‌‌آمیخت. دریافته بود که هیبتش مانع از سخن گفتن مردم با وی می‌‌شود، لذا همیشه ملازمان خود را سفارش می‌‌کرد باب سخن گفتن با مردم را بگشایند تا از راز دل مردم باخبر شده، در رفع گرفتاری‌های آنان بیشتر بکوشند.

صبح‌ها را همواره در بحث و تدریس و قضاوت بین مردم و شب‌ها را در مطالعه و تحقیق می‌‌گذراند و پس از اندکی خواب و استراحت، برای عبادت و مناجات به درگاه خداوند ذوالجلال خود را کاملا آماده می‌‌ساخت و بسیار دیده شده بود که پس از نیمه شب از نجف تا کوفه پیاده راه می‌‌رفت که هنگام مناجات در مسجد کوفه باشد و پس از نماز صبح به نجف بازمی‌‌گشت و قبل از هر کار به حرم مطهر جد بزرگوارش امیرالمؤمنین علیه السلام مشرف می‌‌شد و با آن حالت معنوی و عرفانی که داشت به زیارت مشغول می‌‌گشت. برخی از کتب رجال در احوال آن بزرگوار نوشته‌اند که: گاهی سؤالاتی از امام می‌‌کرد و به نحوی که ما نمی‌‌دانیم، پاسخ دریافت می‌‌نمود.

داستان‌های بسیاری درباره دستگیری سید بحرالعلوم از بینوایان و رسیدگی او به حال مستمندان نقل شده است و برخی از نویسندگان آورده اند که شب‌ها همانند جدش امیرالمومنین علیه السلام کوله‌باری از مواد غذایی را بر دوش می‌‌گرفت و از تاریکی شب استفاده می‌‌کرد، در کوچه‌های نجف راه می‌‌افتاد و بر در خانه هر فقیر مستمندی که می‌‌رسید، مقداری از غذا و پول قرار می‌‌داد و همواره از حال مردم سؤال می‌‌کرد و به بینوایان رسیدگی کامل داشت.

نوشته‌اند شبی شاگرد برجسته‌اش سید محمدجواد عاملی (صاحب مفتاح الکرامه) را فراخوانده، او را توبیخ و سرزنش نمود. مرحوم عاملی دلیل نگرانی استادش را پرسید، استاد در پاسخ گفت: یکی از برادران مسلمان که همسایه شما است، تهیدست است، او هر شب خرمای بد و ارزان قیمتی از بقال می‌‌گرفت و بچه‌های خود را با آن سیر می‌‌کرد، امروز رفته است از بقال خرما بگیرد، بقال از دادن خرما امتناع ورزیده است، زیرا بدهکاری‌های آن بیچاره زیاد شده بود و امشب او و بچه‌هایش بی‌شام مانده‌اند. سید جواد عاملی از آقای بحرالعلوم معذرت‌خواهی می‌‌کند و از این که از حال او خبر نداشته است، پوزش می‌‌طلبد. بحرالعلوم در پاسخ او می‌‌گوید: معلوم است بی‌اطلاع بوده‌ای، چون اگر با علم به حال آن بیچاره شام می‌‌خوردی و به او اعتنا نمی‌‌کردی، کافر بودی؛ ولی آن چه مرا نگران و ناراحت کرده است، این است که تو چرا از برادر مسلمانت خبر نداشته‌ای؟ باید از حال برادرانت جستجو کنی و آنان را دریابی. در هر حال سید، سینی بزرگی پر از غذا با مقداری پول به سید عاملی داد و از او خواست که به منزل آن برادر مؤمن برود و با هم شام بخورند و این پول را هم به او بپردازد تا قرض‌های خود را ادا کند و خود همچنان منتظر ماند و شام تناول نکرد تا این که آقای عاملی برگشت و به او خبر داد که غذا را با همسایه‌اش تناول کرده و پول را هم به او رسانده است و جالب اینجاست که انعام بحرالعلوم درست به اندازه قرض‌ها و دیون آن مؤمن بوده است.

از جمله اموری که از زندگی علامه بحر‌العلوم نقل می‌شود، ملاقات‌های این سید بزرگوار با امام عصر عجل‌الله تعالی فرجه‌الشریف است که شیخ عباس قمی آن را در «منتهی‌ الآمال» و «فواید الرضویه» خود آورده است. نقل شده، وقتی علامه بحر‌العلوم در جلسات درس آیت‌الله وحید بهبهانی شرکت می‌کرد، میرزای قمی نویسنده کتاب «قوانین الاصول» می‌گوید: من با علامه بحر‌العلوم با هم در درس استاد وحید بهبهانی شرکت می‌کردیم و در مباحثاتی که من با ایشان داشتم اغلب من تقریر کرده و درس را توضیح می‌دادم، تا اینکه من به ایران آمدم و سید بحر‌العلوم در نجف ماند. بعدها وقتی شهرت علمی سید‌ بحرالعلوم به من رسید تعجب می‌کردم که او نباید تا این حد از حیث علمی قوی شده باشد، تا اینکه من برای زیارت عتبات عالیات وارد نجف شده و سید را ملاقات کردم. من دیدم سید ‌بحر‌العلوم همانند دریای مواج و عمیقی از دانش‌هاست؛ سپس از او پرسیدم: ما در یک درجه‌ای از علم بودیم و شما در این حد نبودی، چطور شد که به این معارف دست یافتی؟ سید رو به من کرد و گفت: میرزا این از اسرار است اما من آن را به تو می‌گویم به شرطی که تا زنده هستم به کسی نگویی! علامه بحر‌العلوم ادامه داد: چگونه این طور نباشم، در حالی که آقایم حجت‌ بن ‌الحسن (علیه السلام) شبی مرا در مسجد کوفه به سینه مبارک خود چسباند!

همچنین میرزا حسین لاهیجی به نقل از شیخ زین العابدین سلماسی می گوید: روزی سید بحرالعلوم وارد حرم مطهر امام علی علیه السلام شد و سپس این شعر را زمزمه کرد: چه خوش است صوت قرآن ز تو دلربا شنیدن * به رخت نظاره کردن سخن خدا شنیدن

پس از آن از بحرالعلوم سبب خواندن این شعر را پرسیدم، فرمود: چون وارد حرم حضرت علی علیه السلام شدم دیدم مولایم حجة بن الحسن (عجل الله تعالی فرجه) در بالای سر به آواز بلند قرآن تلاوت می کند، چون صدای آن بزرگوار را شنیدم این شعر را خواندم.

وفات

مرحوم سید محمدمهدی بحرالعلوم، سرانجام در ماه رجب سال ۱۲۱۲ هـ.ق در سن ۵۷ سالگی، جهان فانی را وداع و ندای حق را لبیک گفت. پیکر مطهر او را کنار قبر شیخ طوسی در مسجد طوسی نجف اشرف و در جوار حرم مطهر علوی به خاک سپردند که امروزه این مقبره به اسم مقبرة الطوسی و بحرالعلوم معروف است.

منابع

• تلخیص از کتاب فقهای نامدار شیعه، عبدالرحیم عقیقی بخشایشی، صفحه ۲۹۰.
• "سید محمدمهدی بحرالعلوم"، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، بازیابی: ۱۸ فروردین ۱۳۹۳.