امامان شیعه

امامان شیعه یا ائمهٔ دوازده‌گانه، در باور شیعهٔ دوازده‌امامی دوازده پیشوای معصوم از اهل بیت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله هستند که پس از رحلت آن حضرت، به تصریح پیامبر و به امر الهی، رهبری دینی و دنیوی مسلمانان را بر عهده گرفتند. نخستینِ آنان علی بن ابی طالب علیه‌السلام است که در غدیر خم به امامت منصوب شد و واپسینشان مهدی موعود علیه‌السلام است که از سال ۲۶۰ ق در غیبت به سر می‌برد. امامیه امامت را منصبی الهی و مبتنی بر نص می‌داند و عصمت، علم و افضلیت را از شرایط امام می‌شمارد. شمار امامان، توالی آنان و ویژگی‌های امامت، از محورهای اصلی کلام شیعه است و در برابر دیدگاه زیدیه، اسماعیلیه و دیگر فرقه‌ها صورت‌بندی شده است.

مفهوم و جایگاه

واژهٔ «امام» در قرآن به معنای پیشوا و رهبر به کار رفته است؛ گاه برای پیشوایان هدایت و گاه برای پیشوایان گمراهی. در آیهٔ «وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا»؛ «و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت می‌کنند»، امامت مقامی الهی دانسته شده است. در اصطلاح امامیه، امام کسی است که پس از پیامبر، از سوی خداوند برای سرپرستی امور دین و دنیای مردم تعیین می‌شود و اطاعت او بر همه واجب است.

امامت در این مکتب، از مسائل اعتقادی و از اصول مذهب شمرده می‌شود، نه از فروع فقهی دین. دلیل این جایگاه آن است که به باور متکلمان شیعه، شناخت امام و پیروی از او بر هر مکلفی واجب است و بدون آن، حجت الهی بر مردم تمام نمی‌شود. از همین رو، بحث از امامان دوازده‌گانه در آثار کلامی شیعه، در پیوند با مسئلهٔ نص، عصمت و علم امام بررسی می‌شود.

شمار و توالی امامان

بر پایهٔ باور امامیه، امامان دوازده نفرند و پس از پیامبر اسلام، هیچ زمانی از امام معصوم خالی نمی‌ماند. این شمار در روایات متعددی از پیامبر و امامان نقل شده است؛ از جمله در صحیح مسلم از پیامبر روایت شده که فرمود: «لَا يَزَالُ الْإِسْلَامُ عَزِيزًا إِلَى اثْنَيْ عَشَرَ خَلِيفَةً»؛ «اسلام پیوسته عزیز است تا دوازده خلیفه [بر مسلمانان حکومت کنند]». در صحیح بخاری نیز روایت «یکونُ اثنا عشرَ أمیراً» آمده و در برخی طرق، همهٔ آنان از قریش دانسته شده‌اند.

کلینی در الکافی بابی را به شمار امامان و نام‌های آنان اختصاص داده و روایاتی از امام باقر و امام صادق علیهماالسلام در این باره آورده است. بر پایهٔ این روایات، امامان به ترتیب چنین‌اند:

ردیف	نام	لقب مشهور	آغاز امامت (ق)	وفات (ق)	مدفن
۱	علی بن ابی طالب	امیرالمؤمنین	۱۱	۴۰	نجف
۲	حسن بن علی	مجتبی	۴۰	۵۰	بقیع
۳	حسین بن علی	سیدالشهداء	۵۰	۶۱	کربلا
۴	علی بن حسین	سجاد، زین‌العابدین	۶۱	۹۵	بقیع
۵	محمد بن علی	باقرالعلوم	۹۵	۱۱۴	بقیع
۶	جعفر بن محمد	صادق	۱۱۴	۱۴۸	بقیع
۷	موسی بن جعفر	کاظم	۱۴۸	۱۸۳	کاظمین
۸	علی بن موسی	رضا	۱۸۳	۲۰۳	مشهد
۹	محمد بن علی	جواد، تقی	۲۰۳	۲۲۰	کاظمین
۱۰	علی بن محمد	هادی، نقی	۲۲۰	۲۵۴	سامرا
۱۱	حسن بن علی	عسکری	۲۵۴	۲۶۰	سامرا
۱۲	محمد بن حسن	مهدی، حجت	۲۶۰	زنده (در غیبت)	ناشناخته

در برابر این دیدگاه، زیدیه امامت را به علی، حسن، حسین، سجاد علیهم‌السلام و سپس زید بن علی محدود می‌کنند و اسماعیلیه پس از امام صادق علیه السلام، اسماعیل، پسر امام صادق علیه‌السلام را امام می‌دانند. واقفیه بر امام کاظم علیه السلام توقف کرده‌اند و فطحیه عبدالله بن جعفر (معروف به افطح) را امام شمرده‌اند. این اختلاف‌ها از سدهٔ دوم هجری در گزارش‌های فرقه‌شناسان ثبت شده است.

دلایل امامت دوازده امام

متکلمان امامیه برای اثبات امامت امامان دوازده‌گانه به دو دستهٔ دلیل تمسک می‌کنند: آیات قرآن و روایات پیامبر.

از آیات، آیهٔ ولایت را مهم‌ترین شاهد می‌دانند: «إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ»؛ «سرپرست شما تنها خدا و رسول او و مؤمنانی هستند که نماز برپا می‌دارند و در حال رکوع زکات می‌دهند». شیعه با استناد به روایات، این آیه را دربارهٔ امام علی علیه السلام می‌داند که در رکوع صدقه داد؛ هرچند شأن نزول آن در برخی منابع اهل سنت به گونهٔ دیگری گزارش شده است.

آیهٔ اولی‌الامر نیز از دیگر ادله است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ»؛ «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت کنید و رسول و اولی‌الامر خود را [نیز] اطاعت کنید». به باور شیعه، اطاعت بی‌قید و شرط تنها از کسی رواست که معصوم باشد؛ از این رو اولی‌الامر، امامان معصوم‌اند.

از روایات، حدیث غدیر جایگاه محوری دارد. پیامبر صلی الله علیه وآله در بازگشت از حجة الوداع، در غدیر خم دست علی علیه‌السلام را بلند کرد و فرمود: «مَنْ كُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِيٌّ مَوْلَاهُ»؛ «هر کس من سرپرست او هستم، این علی سرپرست اوست». حدیث ثقلین، حدیث منزلت و حدیث سفینه نیز از دیگر مستندات امامت اهل بیت است.

دوره‌های تاریخی امامت

امامت امامان دوازده‌گانه را می‌توان به چند دوره تقسیم کرد. دورهٔ نخست با خلافت امام علی علیه السلام در کوفه آغاز می‌شود و با شهادت امام حسین علیه‌السلام در کربلا پایان می‌یابد. در این دوره، امامان با مسائل سیاسی و نظامی سنگینی روبه‌رو بودند: جنگ جمل، جنگ صفین، نهروان، صلح امام حسن علیه السلام و قیام امام حسین علیه السلام.

دورهٔ دوم، از امامت امام سجاد علیه السلام تا پایان امامت امام باقر علیه السلام است. در این دوره، امامان در مدینه به آموزش دینی، دعا و تربیت شاگرد روی آوردند. صحیفه سجادیه یادگار این دوره است و در آن، معارف توحیدی و اخلاقی با زبان دعا بیان شده است.

دورهٔ سوم، عصر امام صادق علیه السلام است. در این دوره، با ضعف بنی امیه و روی کار آمدن بنی عباس، فرصتی برای فعالیت علمی پدید آمد و شمار بسیاری از راویان در محضر امام صادق علیه‌السلام گرد آمدند. منابع رجالی، شمار شاگردان آن حضرت را در حدود چهار هزار نفر گزارش کرده‌اند؛ هرچند این شماره در منابع مختلف یکسان نیست.

دورهٔ چهارم، از امامت امام کاظم علیه السلام تا امام حسن عسکری علیه السلام ادامه دارد. در این دوره، فشار خلفای عباسی بر امامان افزایش یافت و امامان با شبکهٔ وکالت با پیروان خود در مناطق گوناگون ارتباط داشتند. زندان، تبعید و محدودیت، بخشی از زندگی سیاسی این امامان بود.

دورهٔ پایانی، با آغاز غیبت صغری در سال ۲۶۰ ق شروع می‌شود. در این دوره، امام دوازدهم از دیدگان پنهان است و در باور شیعه، روزی ظهور خواهد کرد و حکومت جهانی عدل را برپا خواهد ساخت.

ویژگی‌های مشترک امامان

امامان دوازده‌گانه در منابع کلامی شیعه ویژگی‌های مشترکی دارند:

• نص: هر امام با نصّ امام پیشین یا پیامبر تعیین می‌شود و انتخاب امام به رأی مردم یا شورا واگذار نشده است.
• عصمت: امام از گناه و خطا معصوم است؛ زیرا در غیر این صورت، اطاعت مطلق از او جایز نیست و غرض از امامت حاصل نمی‌شود.
• علم: امام به معارف دینی و نیازهای مردم آگاه است و دانش او از پیامبر به ارث رسیده است. علم غیب آنان نیز در چارچوب اذن الهی تفسیر می‌شود.
• افضلیت: امام بر دیگران برتری علمی و عملی دارد؛ زیرا تقدیم مفضول بر فاضل قبیح است.
• ولایت: امام افزون بر مرجعیت دینی، سرپرست امور اجتماعی و سیاسی مسلمانان است. در آثار متأخر، از ولایت تکوینی نیز سخن رفته است، هرچند این اصطلاح در منابع کهن کلامی شیعه به کار نرفته است.

یادگارها و زیارتگاه‌ها

زیارتگاه‌های امامان، از مهم‌ترین اماکن زیارتی شیعیان است. حرم امام علی علیه السلام در نجف، حرم امام حسین علیه السلام در کربلا، کاظمین، سامرا، حرم امام رضا علیه السلام در مشهد و قبرستان بقیع در مدینه، هر یک مرکز تجمع شیعیان در مناسبت‌های مذهبی است. حرم حضرت معصومه سلام الله علیها در قم نیز از زیارتگاه‌های مهم به شمار می‌رود.

بقیع از سدهٔ چهارم هجری زیارتگاه عمومی شیعیان بود، اما در سال ۱۳۴۴ ق بنای آن به دست گروهی از وهابیان ویران شد. این حادثه در منابع تاریخی معاصر ثبت شده و تا امروز از مطالبات شیعیان است.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن حنبل، احمد؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۴.
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۶ق؛ ج۷.
• بحرانی، هاشم؛ عوالم العلوم و المعارف، قم: مؤسسة الإمام الهادی، ۱۴۱۳ق؛ ج۱۶.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• جعفریان، رسول؛ تاریخ تشیع در ایران، تهران: علم، ۱۳۸۹ش؛ ج۲.
• جوادی آملی، عبدالله؛ ولایت در قرآن، قم: مرکز نشر إسراء، ۱۳۷۸ش.
• حاکم نیشابوری، محمد؛ المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۱ق؛ ج۳.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ منهاج الکرامة فی معرفة الإمامة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۲۰ق.
• سبحانی، جعفر؛ الإلهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، قم: مؤسسة الإمام الصادق، ۱۴۱۲ق؛ ج۴.
• شهرستانی، محمد؛ الملل و النحل، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۴ق؛ ج۱.
• صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۰۵ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبری، محمد؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار المعرفة، بی‌تا؛ ج۴.
• طبری، محمد؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
• طوسی، محمد؛ تلخیص الشافی، قم: محبین، ۱۳۸۲ش؛ ج۱.
• طوسی، محمد؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
• طوسی، محمد؛ رجال الطوسی، نجف: المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۰ق.
• قمی، عباس؛ الکنی و الألقاب، تهران: مکتبة الصدر، بی‌تا؛ ج۱.
• قمی، حسن بن محمد؛ ترجمهٔ تاریخ قم، تهران: توس، ۱۳۶۱ش.
• کشی، محمد؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش؛ ج۲.
• کلینی، محمد؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۴ق؛ ج۲.
• مفید، محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• نوبختی، حسن؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
• یعقوبی، احمد؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.