باعث (اسم الله)
«باعث» به معنای برانگیزاننده پیامبران به نبوت یا برانگیزاننده انسانها پس از مرگ، از اسماء و صفات خداوند است.
«باعث» اسم فاعل از مصدر «بَعْث» (برانگیختن) و در لغت به معناى برانگیزنده است.[۱] این کلمه در حقیقت به معناى ایجادکننده انگیزه در موجود و خارج کننده آن از حالت تساوى و مایل ساختن آن به سَمْتى خاص است.
واژه باعث که بر اساس روایات از اسماى حسناى الهى است،[۲] در قرآن کریم صریحاً نیامده؛ اما مشتقات ماده آن ۶۷ بار در قرآن به کار رفته[۳] و بیشتر در موارد زنده کردن و زنده شدن پس از مرگ، اعم از حیات دوباره در روز قیامت که از آن به حشر و معاد تعبیر مىشود و نیز فرستادن انبیا بکار رفته است.
مفسران با توجه به موارد استعمال بعث و مشتقات آن در قرآن کریم معانى متعددى از آن گرفتهاند که عبارت است از:
- الهام کردن؛ در ماجراى قتل هابیل خداوند به کلاغى الهام کرد تا زمین را بکاود:[۴] «فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ ...»[۵].
- جعل و قرار دادن؛ در داستان طالوت خداوند وى را زمامدار و فرمانده سپاه قرار داد:[۶] «... إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا ...»[۷].
- بیدارکردن از خواب: «وَهُوَ الَّذِي يَتَوَفَّاكُمْ بِاللَّيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُمْ بِالنَّهَارِ ثُمَّ يَبْعَثُكُمْ فِيهِ لِيُقْضَىٰ أَجَلٌ مُسَمًّى ...[۸]؛ اوست که [روح] شما را به شب برمىگیرد و آنچه در روز کرده باشید، مىداند. سپس شما را در روز برمىانگیزد تا مدتى نامبرده سپرى شود ...».
یعنى در روز شما را از خواب بیدار مىکند.[۹] برخى این معنا را گسترش داده و آن را شامل بیدارکردن آفریدگان از خواب برزخ و ورود به عرصه محشر دانسته[۱۰] و گفتهاند: همانگونه که حیات دنیوى در مقایسه با حیات برزخى خواب است حیات برزخى نیز در مقایسه با حیات اخروى و حضور در پیشگاه خداوند قادر، خواب است:[۱۱] «... مَنْ بَعَثَنَا مِنْ مَرْقَدِنَا...»[۱۲].
- مسلط کردن: «... بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ ...»[۱۳]؛... بندگانى از خود را که سخت نیرومندند بر شما برمىگماریم [مسلط مىکنیم] ...».[۱۴]
- فرستادن انبیا و رسل:[۱۵] «... فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ ...»[۱۶].وسوره نحل، ۳۶)
- زنده گردانیدن پس از مرگ، اعم از این که در دنیا و به معناى رجعت: «ثُمَّ بَعَثْنَاكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ ...»[۱۷].[۱۸] یا زنده کردن در قیامت و حشر باشد: «ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُبْعَثُونَ»[۱۹].
- بیرون آوردن از قبر: «... أَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ»[۲۰].[۲۱]؛سوره یس، ۵۲)
برخى از شارحان اسماى الهى نیز، براى «باعث» معانى گوناگونى ذکر کردهاند که مانند معانى گذشته، لازمه معناى اصلى باعث است؛ از جمله: وادارکننده بندگان به کارهاى سترگ و ارزشمند و بازدارنده از وسوسههاى شیطانى[۲۲]، برانگیزاننده انسانها به طاعت و فرمانبردارى،[۲۳] برانگیزاننده ارادهها براى دستیابى به مقام توحید[۲۴] و آشکارکننده آنچه در عالم غیب است.[۲۵]
پانویس
- ↑ مفردات، ص۱۳۲؛ لسانالعرب، ج۱، ص۴۳۸، «بعث».
- ↑ الکافى، ج۱، ص۱۶۴؛ بحارالانوار، ج۴، ص۲۱۰.
- ↑ المعجم الاحصائى؛، ج۱، ص۳۸۱.
- ↑ بصائر ذوى التمییز، ج۲، ص۲۱۴؛ روض الجنان، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ سوره مائده، آیه ۳۱.
- ↑ مجمع البیان، ج۲، ص۶۱۲؛ روض الجنان، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۴۷.
- ↑ سوره انعام، آیه ۶۰.
- ↑ بصائر ذوى التمییز، ج۲، ص۲۱۴؛ روض الجنان، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ شرح الاسماء، ص۳۸۶.
- ↑ شرح الاسماء، ص۱۸۳.
- ↑ سوره یس، آیه ۵۲.
- ↑ سوره اسراء، آیه ۵۲.
- ↑ بصائر ذوى التمییز، ج۲، ص۲۱۴.
- ↑ موسوعة له الاسماء الحسنى، ج۱، ص۲۶۵.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۱۳.
- ↑ همان، آیه ۵۶.
- ↑ بصائر ذوى التمییز، ج۲، ص۲۱۴؛ مجمع البیان، ج۱، ص۲۴۱؛ روض الجنان، ج۱، ص۲۹۷.
- ↑ سوره مؤمنون، آیه ۱۶.
- ↑ سوره حج، آیه ۱۶.
- ↑ بصائر ذوى التمییز، ج۲، ص۲۱۵؛ موسوعة له الاسماء الحسنى، ج۱، ص۲۶۶.
- ↑ موسوعة له الاسماء الحسنى، ج۱، ص۲۶۶.
- ↑ الاسنى فى شرح الاسماء الحسنى، ج۱، ص۴۷۶.
- ↑ موسوعة له الاسماء الحسنى، ج۱، ص۲۶۶.
- ↑ موسوعة له الاسماء الحسنى، ج۱، ص۲۶۵.
منابع
- دائرةالمعارف قرآن کریم، ابوطالب طالبی دارابی، جلد ۵.
