اخبات
«اِخبات» از مفاهیم قرآنی، به معنای خضوع و تسلیم محض در برابر خداوند و اطمینان به اوست، که یکی از صفات مؤمنان راستین میباشد.
معنای اخبات
واژه «اخبات» از ریشه «خبت» به معناى زمین مطمئن و محکم است، و به تدریج در معناى نرمى و تواضع استعمال شده است.[۱] خلیل بن احمد گفته است: "خَبت" زمین گسترده و "مُخبِت" خاضع و متضرّع است. ازهری از یک اعرابی نقل میکند که: "خَبت" به معنای زمینی است آرام و گسترده. ابن فارس میگوید: "خُبت" وادی خالی از گیاه است و ابن قتیبه گوید: "خُبت" زمین گسترده مسطح است.
این واژه اصطلاحا به معنی فروتنی و خضوع و خشوع می باشد. و در وجه ارتباط اطمینان و خضوع با معنای زمین هموار و فراخ، گفته اند: راه رفتن در زمین هموار و گسترده، توأم با اطمینان است، و چنین زمینی زیر پای راهروان، خاضع و تسلیم است.[۲] راغب گفته است: خداوند لفظ "اخبات" را به معنای نرمی و تواضع به کار برده است: «... فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ ...»[۳]. ابنعطیه در تفسیرش، انابه و اطمینان و خوف را نیز بر آن افزوده و گفته است این الفاظ معانی نزدیک به هم دارند. زمخشری «أَخْبَتُوا» را به معنای "اطمینان پیدا کرد" و "عبادت خدا را از روی خشوع و فروتنی و انقطاع انجام داد" تفسیر نموده است. مجاهد گفته است: مخبتین کسانی هستند که به امر خدا اطمینان پیدا کردهاند و خداوند آنها را به خوف و وجل به هنگام یاد او متّصف نموده است. ابوهلال عسکری آن را به معنای افتادگی در برابر خدا معنا کرده است.
اخبات در آیات و روایات
«اخبات»، حقیقت و باطن ایمان است و کسی که به این مقام دست یابد، به حقیقت ایمان دست یافته و انسانی مطمئن و دارای ثبات عقیده و آرامش میباشد که هیچگونه خوف و حزن ندارد و تسلیم محض خداست.
در قرآن کریم در آیه «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَىٰ رَبِّهِمْ أُولَٰئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ»[۴] و جمله «... وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ»[۵] و جمله «... فَتُخْبِتَ لَهُ قُلُوبُهُمْ ...»[۳] به مقام مُخبتین اشاره شده و صفات آنان تبیین گردیده است. برخی مفسران با توجه به این آیات، اخبات را اطمینان به خدا دانستهاند که به واسطه آن ایمان شخص هرگز متزلزل و سست نمیشود و همانند زمینی سخت و محکم در آنجا استقرار یافته است.[۶] چنین شخصی دارای نوعی خشوع و خضوع و حالتی استمراری از انابه و تضرع است؛ به گونهای که هرگز از خدا منقطع نمیشود و دمی از او غافل نمی گردد. کسی است که تنها در اندیشه پروردگار و عمل برای رضای اوست و برای عبادت او از همگان بریده و به وی پیوسته است.[۷]
بعضی از مفسران با توجه به آیه ۲۳ سوره هود که می فرماید: «... وَأَخْبَتُوا إِلَىٰ رَبِّهِمْ ...»، بر این باورند که مخبتان به حالتی قلبی و معنوی دست مییابند که قبول ایمان و عمل را میبایست در این حالت دانست و بی وجود این حالت روحی در انسان نمیتوان از درستی ایمان و قبولی عمل سخن گفت. از این رو این دسته از مفسران معتقدند که بدون اخبات نمیتوان ایمان و عمل را کامل دانست و شرط کارساز بودن ایمان و عمل را میبایست در اخبات جست که به خاطر آن شخص وارد بهشت برین میشود.[۸]
از آنجا که حقیقت اسلام جز تسلیم در برابر خدا نیست و این تسیلم برخاسته از بینش و نگرش خاصی در انسان میباشد که در حوزه عمل به شکل عمل به آموزه های وحیانی ظهور میکند، حقیقت تسلیم را اخبات دانستهاند و گفتهاند که تسلیم و اخبات یکی هستند و برای تایید نظر خویش به این روایت امام صادق علیه السلام استناد میکنند که میفرماید: «أتَدرُونَ مَا التَّسلیمُ... هُوَ وَاللَّهِ الإخبات»؛[۹] آیا می دانید که تسلیم چیست؟... به خدا سوگند تسلیم همان اخبات است.
اِخبات در ادعیه و زیارات نیز به صورت یکى از درخواستهاى بنده از درگاه خداوند آمده است; از امام علی علیه السلام در دعای ختم قرآن روایت شده که آن حضرت چنین درخواستی از خداوند میکند: «اللهم انی اسألک اخبات المُخبتین»[۱۰] خداوندا از تو خشوع خاشعان را مسألت می نمایم.
ویژگیهای مخبتین
چنانکه گفته شد، اخبات ارتباط تنگاتنگی با ایمان و عمل صالح دارد و از این رو مُخبِت، همان کسی است که تقیّد کامل به ایمان و عمل صالح داشته و در مقام تسلیم قرار دارد. خداوند در آیه ۲۳ سوره هود میفرماید: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَخْبَتُوا إِلَىٰ رَبِّهِمْ ...» آنان در برابر خدا متواضع و فروتن و مطمئن به پروردگار هستند و در برابر عزّت پروردگار، احساس ذلّت میکنند.[۱۱]
مُخبتین، طایفه خاصى از مؤمنانند كه اعمالشان صالح و چشم و گوش آنان به حقایق بینا و شنوا است. از این رو آنان کسانی شمرده شده اند که دارای نشانه و بیّنهای از سوی پروردگارشان هستند که آنان را میپروراند.
مخبتین اهل دانش و داراى بصیرت الهى و برخوردار از دلى سالم و قلبى نرم در برابر حق و حقیقت هستند[۱۲]
مخبتین در عبادت خویش، كوشا هستند؛ هنگام یاد شدن خدا، داراى قلبى ترسانند و بر بلاها و مصیبتهایى كه به ایشان مىرسد، صبر مىكنند. (سوره حج، ۳۵-۳۴)
آنان کسانی هستند که هرگز ستم نمیورزند و از آنجا که به طور کامل به روز جزا ایمان و اطمینان دارند از حقوق شخصی خویش گذشته و در صدد انتقام برنمیآیند[۱۳] و همه اعمال و رفتارشان بر پایه تسلیم محض به خداوند انجام میشود.
پانویس
- ↑ راغب اصفهانی؛ مفردات الفاظ قرآن، دمشق سوریه، دارلقلم، ۱۴۱۲ه، چاپ اول، ص۲۷۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۴، ص۱۰۳.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ سوره حج، آیه ۵۴.
- ↑ سوره هود، آیه ۲۳.
- ↑ سوره حج، آیه ۳۴.
- ↑ طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان، بیروت، الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۱، ج۱۰، ص۱۹۳.
- ↑ طبرسی؛ مجمع البیان، رسولی محلاتی و یزدی طباطبایی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸، ج۵، ص۲۳۰.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، تفسیر راهنما، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۸، ج۸، ص۶۱.
- ↑ کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، علی اکبر غفاری، بیروت، ج۱، ص۳۹۱.
- ↑ مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، بیروت، وفا، ۱۴۰۳ق، نوبت دوم، ج۸۹، ص۲۰۶.
- ↑ رحمة من الرحمن، ج ۳، ص ۱۶۹؛ تفسیر ابن عربى، ج ۱، ص ۵۵۸ و ج ۲، ص ۱۰۶؛ روضالجنان، ج ۱۰، ص ۲۵۶.
- ↑ المیزان، ج ۱۰، ص ۱۹۳؛ المنار، ج ۱۲، ص ۵۷.
- ↑ مجمعالبیان، ج ۷، ص ۱۳۴؛ الکشاف، ج ۳، ص ۱۵۷.
منابع
- "اخبات"، دائرةالمعارف قرآن کریم، محمدمهدى خراسانى، ج۲، ص۳۲۸-۳۳۳.
- "اخبات"، دانشنامه پژوهه، علی اکبریان تبریزی، بازیابی: ۴ شهریور ۱۳۹۲.
- "اخبات"، دانشنامه معاصر قرآن کریم، محمدعلی کوشا.
