التوحید (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
سطر ۷: سطر ۷:
 
|نویسنده= شیخ صدوق
 
|نویسنده= شیخ صدوق
  
|موضوع= توحید
+
|موضوع= احادیث توحید
  
 
|زبان= عربی  
 
|زبان= عربی  
  
|تعداد جلد= 1
+
|تعداد جلد= ۱
  
 
|عنوان افزوده1= تحقیق  
 
|عنوان افزوده1= تحقیق  
سطر ۲۴: سطر ۲۴:
  
 
}}
 
}}
کتاب '''«التوحید»''' از تألیفات [[شیخ صدوق]] (م، ۳۸۱ ق) که روایات در باب [[توحید]] را با دسته بندی موضوعی در خود جمع نموده است.
+
کتاب '''«التوحید»''' از تألیفات [[شیخ صدوق]] (م، ۳۸۱ ق)، مشتمل بر روایات [[اهل بیت]] علیهم‌السلام در باب مسائل اعتقادی به‌ویژه مبحث [[توحید]] و خداشناسی با دسته‌بندی موضوعی است. این اثر ارزشمند مانند دیگر کتابهای شیخ صدوق، از معتبرترین اصول روایی [[شیعه]] بشمار آمده و پیوسته مورد توجه علما قرار داشته است.  
  
 
==مؤلف==
 
==مؤلف==
  
محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (۳۰۵ -۳۸۱ ق) معروف به [[شیخ صدوق]] و ابن بابویه، متولد شهر [[قم]]، از بزرگ‌ترین [[محدث|محدّثین]] قرن چهارم هجری به شمار می‌آید. از اساتید وی می توان به [[محمد بن حسن بن ولید]] اشاره کرد و [[شیخ مفید]] از شاگردان مبرز اوست.
+
محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (۳۰۵-۳۸۱ ق) معروف به [[شیخ صدوق]]، متولد شهر [[قم]]، از بزرگ‌ترین [[محدث|محدّثین]] [[شیعه]] در قرن چهارم هجری به شمار می‌آید. از اساتید وی می توان به [[محمد بن حسن بن ولید]] اشاره کرد و [[شیخ مفید]] از شاگردان مبرز اوست.
  
 
کتاب «[[من لایحضره الفقیه]]» از [[کتب اربعه]] شیعه اثر اوست. و از آثار دیگر وی: [[التوحید (کتاب)|التوحید]]، [[کمال الدین و تمام النعمه|کمال‌الدین و تمام النعمة]]، [[الخصال (کتاب)|الخصال]]، [[معانى الأخبار (کتاب)|معانی الأخبار]]، [[عیون اخبارالرضا (کتاب)|عیون أخبار الرضا]]، [[الأمالی شیخ صدوق (کتاب)|أمالی شیخ صدوق]]، [[المقنع (کتاب)|المقنع فی الفقه]] می باشد.  
 
کتاب «[[من لایحضره الفقیه]]» از [[کتب اربعه]] شیعه اثر اوست. و از آثار دیگر وی: [[التوحید (کتاب)|التوحید]]، [[کمال الدین و تمام النعمه|کمال‌الدین و تمام النعمة]]، [[الخصال (کتاب)|الخصال]]، [[معانى الأخبار (کتاب)|معانی الأخبار]]، [[عیون اخبارالرضا (کتاب)|عیون أخبار الرضا]]، [[الأمالی شیخ صدوق (کتاب)|أمالی شیخ صدوق]]، [[المقنع (کتاب)|المقنع فی الفقه]] می باشد.  
  
شیخ صدوق -که خود یکى از بزرگترین روات [[شیعه]] به شمار مى‌آید- عمر خود را صرف شنیدن و نقل روایات [[اهل البیت|اهل بیت]] عصمت و طهارت نمود تا سخنان گهربار آن بزرگواران را به گوش دیگر انسان‌ها و آیندگان برساند. وی در سال ۳۸۱ ق. وفات نمود و در شهر ری به خاک سپرده شد.
+
شیخ صدوق -که خود یکى از بزرگترین روات شیعه به شمار مى‌آید- عمر خود را صرف شنیدن و نقل روایات [[اهل البیت|اهل بیت]] عصمت و طهارت نمود تا سخنان گهربار آن بزرگواران را به گوش دیگر انسان‌ها و آیندگان برساند. وی در سال ۳۸۱ ق. وفات نمود و در شهر ری به خاک سپرده شد.
  
==معرفی كتاب==
+
==معرفی کتاب==
  
كتاب «التوحید» مشهور به «توحید صدوق» شامل روایات [[رسول خدا]] صلی الله علیه وآله و [[ائمه اطهار]] علیهم السلام درباره [[توحید]]، شناخت ذات، صفات، اسماء و افعال [[خداوند]] متعال و دیگر مباحث مهم [[كلام|كلامی]] است.  
+
کتاب «التوحید» مشهور به «توحید صدوق» شامل روایات [[رسول خدا]] صلی الله علیه وآله و [[ائمه اطهار]] علیهم السلام درباره [[توحید]]، شناخت ذات، صفات، اسماء و افعال [[خداوند]] متعال و دیگر مباحث مهم [[کلام|کلامی]] است.  
  
كتاب «التوحید» در شناخت خدا و معرفی دیدگاه [[شیعه]] درباره مباحث توحیدی اثر ارزشمندی است و مانند دیگر كتابهای [[شیخ صدوق]] پیوسته مورد توجه علماء و فقهای شیعه قرار داشته و از معتبرترین اصول روایی شیعه بشمار می آید. روایات آن نیز در بسیاری از مجموعه های روایی شیعه مانند [[بحارالانوار]] آمده و به آنها استناد شده است.
+
[[شیخ صدوق]] درباره انگیزه نگارش این کتاب می گوید: «امری که موجب گشت تا این کتاب را به رشته تحریر درآوردم، این بود که دیدم برخی از مخالفان، به علمای شیعه نسبت تشبیه و [[جبر]] می دهند. دلیل آنان روایاتی بود که در کتاب های شیعه دیده بودند و با ناآگاهی از معانی و تفسیر آنها، معانی غلط برای آنها بیان می کردند و با این کار چهره مذهب ما را در برابر مردم، زشت و ناپسند نشان می دادند. من هم به قصد قربت به درگاه الهی اقدام به نگارش این کتاب در توحید و نفی تشبیه و جبر نمودم».
  
شیخ صدوق درباره انگیزه نگارش این كتاب می گوید: «امری كه موجب گشت تا این كتاب را به رشته تحریر درآوردم، این بود كه دیدم برخی از مخالفان، به علمای شیعه نسبت تشبیه و [[جبر]] می دهند. دلیل آنان روایاتی بود كه در كتاب های شیعه دیده بودند و با ناآگاهی از معانی و تفسیر آنها، معانی غلط برای آنها بیان می كردند و با این كار چهره مذهب ما را در برابر مردم، زشت و ناپسند نشان می دادند. من هم به قصد قربت به درگاه الهی اقدام به نگارش این كتاب در توحید و نفی تشبیه و جبر نمودم».
+
کتاب «التوحید» در شناخت خدا و معرفی دیدگاه [[شیعه]] درباره مباحث توحیدی اثر ارزشمندی است و مانند دیگر کتابهای [[شیخ صدوق]]، از منابع و مستندات متأخرانی مثل [[علامه حلی]]، [[علامه مجلسی]] و [[فیض کاشانی]] برای تدوین مجموعه ­های حدیثی و کلامی به شمار می رود.
  
== محتوای کتاب ==
+
==محتوای کتاب==
در این کتاب با همه تبحر و چیره دستی خود به دسته بندی و تنظیم احادیث نبوی و اهل بیت علیهم السلام در زمینۀ ابعاد توحید خداوند پرداخته است. او کتاب التوحید را در یک مقدمه و شصت و هفت باب مرتب کرده و در ذیل هر باب از یک تا سی و هفت حدیث مسند را گرد آورده است. او در مجموع حدود ششصد حدیث مسند را در این ابواب آورده و در لابلای آنها حدود بیست حدیث مُرسل را نیز گنجانده است. البته اعتبار و ارزش این احادیث (روایات مرسل) با توجه به استناد خود وی به سایر کتاب هایش مثل معانی الأخبار و یافتن آنها در سایر کتابهایش قابل اثبات است و در واقع به عنوان احادیث مسند تلقی می­شود و شاید بتوان قاعده مطرح شده دربارۀ اعتبار مسند بودن مراسیل صدوق در کتاب من لایحضره الفقیه را به این کتاب و سایر کتاب­های او نیز سرایت داد؛ زیرا همه آثار صدوق بر منابع معتبر «اصول اربعمائة» مبتنی است.
+
مؤلف در این کتاب به دسته بندی و تنظیم روایات [[اهل بیت]] علیهم السلام در زمینۀ ابعاد [[توحید]] خداوند پرداخته است. او کتاب «التوحید» را در یک مقدمه و ۶۷ باب مرتب کرده و در ذیل هر باب از یک تا ۳۷ [[حدیث]] را گرد آورده است. او در مجموع حدود ۶۰۰ [[حدیث مسند]] را در این ابواب آورده و در لابلای آنها حدود ۲۰ [[حدیث مرسل]] را نیز گنجانده است. البته اعتبار و ارزش احادیث مرسل آن با توجه به استناد خود مؤلف به سایر کتابهایش مثل «[[معانى الأخبار (کتاب)|معانی الأخبار]]»، قابل اثبات است و در واقع به عنوان احادیث مسند تلقی می­ شود.
  
این كتاب مشتمل بر 583 [[حدیث]] است و مؤلف آن را در 67 باب تنظیم كرده است. بعضی از عناوین كلی كتاب عبارت اند از: پاداش یكتاپرستان و عرفا، یكتاپرستی و نفی تشبیه، معنای واحد، توحید و موحد، معنای قل هو الله احد، اثبات جسم نبودن و صورت نداشتن خدا، روایاتی درباره دیدن خداوند، قدرت، صفات ذات و صفات افعال، تفسیر «كل شی هالك الاّ وجهه»، تفسیر آیه «والارض جمیعاً قبضته» ([[سوره زمر]]، آیه 67)، نفی زمان و مكان و حركت از خداوند متعال، [[اسماء الله]]، [[اثبات حدوث عالم]] و مباحث مفید و مهم فراوان دیگر.
+
از مهم­ترین ابواب کتاب «التوحید» که مباحث بسیار مهم عقاید [[تشیع]] در زمینه مسائل اصل اساسی [[اسلام]] یعنی [[توحید]] پیش کشیده و پاسخ شبهات و تبلیغات نادرست دشمنان [[اهل بیت]] علیهم السلام بر ضد مکتب تشیع را داده است می ­توان به این مسائل اشاره کرد: ۱ـ توحید و نفی تشبیه؛ ۲ـ معنای واحد، توحید و موحّد؛ ۳ـ معنای توحید و عدل؛ ۴ـ خداوند جسم و جسمانی نیست؛ ۵ـ احادیث مربوط به رؤیت خداوند؛ ۶ـ باب­های مربوط به تأویل صفات تشبیهی مانند یدالله، وجه الله، نورالله، نسبت نسیان و آمدن به خداوند و سایر صفاتی که در قرآن آمده است؛ ۷ـ رد ثنویت، [[تثلیث]]، مجوس و مادّه پرستی؛ ۸ـ معانی [[تسبیح]] و تکبیر خداوند؛ ۹ـ احادیث [[جبر]] و [[تفویض]]؛ ۱۰ـ [[بداء]]؛ ۱۱ـ [[قضا و قدر]]؛ ۱۲ـ کلمات توحیدی [[امام رضا]] علیه السلام.
  
از مهم­ترین ابواب کتاب توحید که مباحث بسیار مهم عقاید تشیع در زمینه مسائل اصل اساسی اسلام یعنی توحید پیش کشیده و پاسخ شبهات و تبلیغات نادرست دشمنان اهل بیت علیهم السلام بر ضد مکتب تشیع را داده است می­توان به این مسائل اشاره کرد: 1ـ توحید و نفی تشبیه؛ 2ـ معنای واحد، توحید و موحّد؛ 3ـ معنای توحید و عدل؛ 4ـ خداوند جسم و جسمانی نیست؛ 5ـ احادیث مربوط به رؤیت خداوند؛ 6ـ باب­های مربوط به تأویل صفات تشبیهی مانند یدالله، وجه الله، نورالله، نسبت نسیان و آمدن به خداوند و سایر صفاتی که در قرآن آمده است؛ 7ـ رد ثنویت، تثلیث، مجوس و مادّه پرستی؛ 8ـ معانی تسبیح و تکبیر خداوند؛ 9ـ احادیث جبر و تفویض؛ 10ـ بداء؛ 11ـ قضا و قدر؛ 12ـ کلمات توحیدی و نورانی عالم آل محمد صلی الله علیه و آله امام رضا علیه السلام.
+
نویسنده در لابلای احادیث برخی از باب­ها، به توضیح مطالب مربوطه پرداخته و با عنوان «قال مصنف هذا الکتاب» نکاتی را از جهات مختلف تاریخی، لغوی و عقیدتی یادآور شده است که برای بازشناسی و تصنیف نظرات خود او شایان توجه می ­باشد.
  
نویسنده در لابلای احادیث برخی از باب­ها، به توضیح مطالب مربوطه پرداخته و با عنوان «قال مصنف هذا الکتاب» نکاتی را از جهات مختلف تاریخی، لغوی و عقیدتی یادآور شده است که برای بازشناسی و تصنیف نظرات خود او شایان توجه می­باشد.
+
==منابع کتاب==
 +
مهم­ترین منابع [[شیخ صدوق]] برای گردآوری مجموعه نفیس و گرانسنگی مثل کتاب «التوحید» عبارتند از: ۱ـ «التوحید» [[احمد بن محمد بن عیسی اشعری|احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی]]، ۲ـ «التوحید» [[ابو سهل نوبختی|ابوسهل اسماعیل بن علی نوبخت]]؛ ۳ـ «التوحید» [[مفضل بن عمر جعفی]]؛ ۴ـ «التوحید» [[هشام بن حکم]]؛ ۵ـ «التوحید» [[سهل بن زیاد آدمی]]؛ ۶ـ «التوحید» [[فضل بن شاذان|فضل بن شاذان نیشابوری]]؛ ۷ـ «التوحید» [[محمد بن ابی عمیر|محمد بن ابی عمیر ازدی]]؛ ۸ـ «التوحید» محمد بن حسین بن ابی الخطاب زیّات؛ ۹ـ «التوحید» اسماعیل بن محمد هلال مخزومی؛ ۱۰ـ «التوحید» حسین بن عبیدالله سعدی؛ ۱۱ـ «التوحید» [[علی بن ابراهیم قمی]].
  
این کتاب از زمان تألیف مورد توجه دانشمندان حدیث و کلام شیعه بوده و تعالیق و حواشی متعددی بر آن نوشته شده است. همچنین این کتاب از منابع و مستندات متأخرانی مثل علامه مجلسی، علامه حلی و فیض کاشانی برای تدوین مجموعه­های حدیثی و کلامی به شمار می رود.
+
علاوه بر این [[اصول اربعمائه‌‌‌|اصول]] روایی، کتاب­های [[احمد بن محمد بن خالد برقى|احمد بن محمد بن خالد برقی]] نقش بسزایی در شکل گیری آثار شیخ صدوق و سایر محدثان متقدم [[شیعه]] به ویژه تألیف «التوحید» داشته است.
 
 
== منابع کتاب ==
 
مهم­ترین منابع [[شیخ صدوق]] برای گردآوری مجموعه نفیس و گرانسنگی مثل کتاب «التوحید» عبارتند از: 1ـ «التوحید» [[احمد بن محمد بن عیسی اشعری|احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی]]، 2ـ «التوحید» [[ابو سهل نوبختی|ابوسهل اسماعیل بن علی نوبخت]]؛ 3ـ «التوحید» اسماعیل بن محمد هلال مخزومی؛ 4ـ «التوحید» حسین بن عبیدالله سعدی؛ 5ـ «التوحید [[سهل بن زیاد آدمی]]؛ 6ـ «التوحید» [[فضل بن شاذان|فضل بن شاذان نیشابوری]]؛ 7ـ «التوحید» [[محمد بن ابی عمیر|محمد بن ابی عمیر ازدی]]؛ 8ـ «التوحید» محمد بن حسین بن ابی الخطاب زیات؛ 9ـ «التوحید» [[مفضل بن عمر جعفی]]، 10ـ «التوحید» [[هشام بن حکم]]؛ 11ـ «التوحید» [[علی بن ابراهیم قمی]].
 
 
 
علاوه بر این [[اصول اربعمائه‌‌‌|اصول]]، کتاب­های [[احمد بن محمد بن خالد برقى|احمد بن محمد بن خالد برقی]] نقش بسزایی در شکل گیری آثار شیخ صدوق و سایر محدثان متقدم [[شیعه]] به ویژه تألیف «التوحید» داشته است.
 
  
 
==شرح و ترجمه کتاب==
 
==شرح و ترجمه کتاب==
شروح و ترجمه های متعددی بر این کتاب نوشته شده است، از جمله:  
+
این کتاب از زمان تألیف مورد توجه دانشمندان [[حدیث]] و [[کلام]] شیعه بوده و تعالیق و حواشی متعددی بر آن نوشته شده است. برخی از شروح و ترجمه های این کتاب عبارتند از:  
  
*شرح [[قاضی سعید قمی|قاضی محمد سعید قمی]] شاگرد [[فیض كاشانی]]؛ این کتاب مفصل ترین تصنیف قاضى سعید و در چند مجلد است و در سال ۱۰۷۹ ق. تألیف آن آغاز گشته و تا سال 1099 ق. تحریر آن به درازا کشیده است.
+
*شرح [[قاضی سعید قمی|قاضی محمد سعید قمی]] شاگرد [[فیض کاشانی]]؛ این کتاب مفصل ترین تصنیف قاضى سعید و در چند مجلد است و در سال ۱۰۷۹ ق. تألیف آن آغاز گشته و تا سال ۱۰۹۹ ق. تحریر آن به درازا کشیده است.
 
*شرح امیر محمدعلی نائب الصدارة
 
*شرح امیر محمدعلی نائب الصدارة
*شرح فارسی [[محقق سبزواری|مولا محمدباقر سبزواری]] (م، 1090 ق)
+
*شرح فارسی [[محقق سبزواری|مولا محمدباقر سبزواری]] (م، ۱۰۹۰ ق)
*شرح [[سيد نعمت الله جزائری|سید نعمت الله جزایری]]، با عنوان «انس الفرید فی شرح التوحید»
+
*شرح [[سید نعمت الله جزائری|سید نعمت الله جزایری]]، با عنوان «انس الفرید فی شرح التوحید»
 
*ترجمه فارسى توحید صدوق، به قلم محمدعلى سلطانى.
 
*ترجمه فارسى توحید صدوق، به قلم محمدعلى سلطانى.
 
 
==منابع==
 
==منابع==
 
*کتابشناسي تفصيلي مذاهب اسلامي، محمدرضا ضميري، ص 257-258.
 
 
*[https://makarem.ir/maaref/fa/article/index/249270/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%88%d8%ad%db%8c%d8%af "معرفی کتاب التوحید صدوق"، آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی، دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی].
 
*[https://makarem.ir/maaref/fa/article/index/249270/%d8%a7%d9%84%d8%aa%d9%88%d8%ad%db%8c%d8%af "معرفی کتاب التوحید صدوق"، آیین رحمت - معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی، دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی].
 
+
*کتابشناسی تفصیلی مذاهب اسلامی، محمدرضا ضمیری، ص ۲۵۷-۲۵۸.
[[رده:منابع حدیثی]]
+
[[رده:منابع حدیثی]][[رده:منابع اعتقادی]][[رده:منابع اعتقادی شیعه]]
[[رده:کتابهای اعتقادی]]
+
[[رده:کتابهای اعتقادی]][[رده:کتابهای کلامی]]
 
[[رده:آثار شیخ صدوق]]
 
[[رده:آثار شیخ صدوق]]
 
{{حدیث}}
 
{{حدیث}}

نسخهٔ کنونی تا ‏۷ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۴:۱۸

التوحید.jpg
نویسنده شیخ صدوق
موضوع احادیث توحید
زبان عربی
تعداد جلد ۱
تحقیق سید هاشم حسینی تهرانی

التوحید

کتاب «التوحید» از تألیفات شیخ صدوق (م، ۳۸۱ ق)، مشتمل بر روایات اهل بیت علیهم‌السلام در باب مسائل اعتقادی به‌ویژه مبحث توحید و خداشناسی با دسته‌بندی موضوعی است. این اثر ارزشمند مانند دیگر کتابهای شیخ صدوق، از معتبرترین اصول روایی شیعه بشمار آمده و پیوسته مورد توجه علما قرار داشته است.

مؤلف

محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (۳۰۵-۳۸۱ ق) معروف به شیخ صدوق، متولد شهر قم، از بزرگ‌ترین محدّثین شیعه در قرن چهارم هجری به شمار می‌آید. از اساتید وی می توان به محمد بن حسن بن ولید اشاره کرد و شیخ مفید از شاگردان مبرز اوست.

کتاب «من لایحضره الفقیه» از کتب اربعه شیعه اثر اوست. و از آثار دیگر وی: التوحید، کمال‌الدین و تمام النعمة، الخصال، معانی الأخبار، عیون أخبار الرضا، أمالی شیخ صدوق، المقنع فی الفقه می باشد.

شیخ صدوق -که خود یکى از بزرگترین روات شیعه به شمار مى‌آید- عمر خود را صرف شنیدن و نقل روایات اهل بیت عصمت و طهارت نمود تا سخنان گهربار آن بزرگواران را به گوش دیگر انسان‌ها و آیندگان برساند. وی در سال ۳۸۱ ق. وفات نمود و در شهر ری به خاک سپرده شد.

معرفی کتاب

کتاب «التوحید» مشهور به «توحید صدوق» شامل روایات رسول خدا صلی الله علیه وآله و ائمه اطهار علیهم السلام درباره توحید، شناخت ذات، صفات، اسماء و افعال خداوند متعال و دیگر مباحث مهم کلامی است.

شیخ صدوق درباره انگیزه نگارش این کتاب می گوید: «امری که موجب گشت تا این کتاب را به رشته تحریر درآوردم، این بود که دیدم برخی از مخالفان، به علمای شیعه نسبت تشبیه و جبر می دهند. دلیل آنان روایاتی بود که در کتاب های شیعه دیده بودند و با ناآگاهی از معانی و تفسیر آنها، معانی غلط برای آنها بیان می کردند و با این کار چهره مذهب ما را در برابر مردم، زشت و ناپسند نشان می دادند. من هم به قصد قربت به درگاه الهی اقدام به نگارش این کتاب در توحید و نفی تشبیه و جبر نمودم».

کتاب «التوحید» در شناخت خدا و معرفی دیدگاه شیعه درباره مباحث توحیدی اثر ارزشمندی است و مانند دیگر کتابهای شیخ صدوق، از منابع و مستندات متأخرانی مثل علامه حلی، علامه مجلسی و فیض کاشانی برای تدوین مجموعه ­های حدیثی و کلامی به شمار می رود.

محتوای کتاب

مؤلف در این کتاب به دسته بندی و تنظیم روایات اهل بیت علیهم السلام در زمینۀ ابعاد توحید خداوند پرداخته است. او کتاب «التوحید» را در یک مقدمه و ۶۷ باب مرتب کرده و در ذیل هر باب از یک تا ۳۷ حدیث را گرد آورده است. او در مجموع حدود ۶۰۰ حدیث مسند را در این ابواب آورده و در لابلای آنها حدود ۲۰ حدیث مرسل را نیز گنجانده است. البته اعتبار و ارزش احادیث مرسل آن با توجه به استناد خود مؤلف به سایر کتابهایش مثل «معانی الأخبار»، قابل اثبات است و در واقع به عنوان احادیث مسند تلقی می­ شود.

از مهم­ترین ابواب کتاب «التوحید» که مباحث بسیار مهم عقاید تشیع در زمینه مسائل اصل اساسی اسلام یعنی توحید پیش کشیده و پاسخ شبهات و تبلیغات نادرست دشمنان اهل بیت علیهم السلام بر ضد مکتب تشیع را داده است می ­توان به این مسائل اشاره کرد: ۱ـ توحید و نفی تشبیه؛ ۲ـ معنای واحد، توحید و موحّد؛ ۳ـ معنای توحید و عدل؛ ۴ـ خداوند جسم و جسمانی نیست؛ ۵ـ احادیث مربوط به رؤیت خداوند؛ ۶ـ باب­های مربوط به تأویل صفات تشبیهی مانند یدالله، وجه الله، نورالله، نسبت نسیان و آمدن به خداوند و سایر صفاتی که در قرآن آمده است؛ ۷ـ رد ثنویت، تثلیث، مجوس و مادّه پرستی؛ ۸ـ معانی تسبیح و تکبیر خداوند؛ ۹ـ احادیث جبر و تفویض؛ ۱۰ـ بداء؛ ۱۱ـ قضا و قدر؛ ۱۲ـ کلمات توحیدی امام رضا علیه السلام.

نویسنده در لابلای احادیث برخی از باب­ها، به توضیح مطالب مربوطه پرداخته و با عنوان «قال مصنف هذا الکتاب» نکاتی را از جهات مختلف تاریخی، لغوی و عقیدتی یادآور شده است که برای بازشناسی و تصنیف نظرات خود او شایان توجه می ­باشد.

منابع کتاب

مهم­ترین منابع شیخ صدوق برای گردآوری مجموعه نفیس و گرانسنگی مثل کتاب «التوحید» عبارتند از: ۱ـ «التوحید» احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی، ۲ـ «التوحید» ابوسهل اسماعیل بن علی نوبخت؛ ۳ـ «التوحید» مفضل بن عمر جعفی؛ ۴ـ «التوحید» هشام بن حکم؛ ۵ـ «التوحید» سهل بن زیاد آدمی؛ ۶ـ «التوحید» فضل بن شاذان نیشابوری؛ ۷ـ «التوحید» محمد بن ابی عمیر ازدی؛ ۸ـ «التوحید» محمد بن حسین بن ابی الخطاب زیّات؛ ۹ـ «التوحید» اسماعیل بن محمد هلال مخزومی؛ ۱۰ـ «التوحید» حسین بن عبیدالله سعدی؛ ۱۱ـ «التوحید» علی بن ابراهیم قمی.

علاوه بر این اصول روایی، کتاب­های احمد بن محمد بن خالد برقی نقش بسزایی در شکل گیری آثار شیخ صدوق و سایر محدثان متقدم شیعه به ویژه تألیف «التوحید» داشته است.

شرح و ترجمه کتاب

این کتاب از زمان تألیف مورد توجه دانشمندان حدیث و کلام شیعه بوده و تعالیق و حواشی متعددی بر آن نوشته شده است. برخی از شروح و ترجمه های این کتاب عبارتند از:

منابع