منابع و پی نوشتهای متوسط
جامعیت مقاله متوسط
مقاله مورد سنجش قرار گرفته است

اصل تخییر: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(صفحه‌ای جدید حاوی ' اصل تخییر به حکم به تخییر مکلَّف در صورت دَوَران امر بین ارتکاب یکی از دو محذور...' ایجاد کرد)
 
 
(۵ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۴ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
اصل تخییر به حکم به تخییر مکلَّف در صورت دَوَران امر بین ارتکاب یکی از دو محذور اطلاق می‌شود.
+
{{خوب}}
یکی از اصول مهمی که در احکام شرعی به کار می رود اصل تخییر است.
+
'''«اصل تخییر»''' از «[[اصول عملیه]]» بوده و آن عبارت‌ است‌ از حکم‌ [[عقل|عقل‌]] به‌ مخیّر بودن مکلَّف میان‌ انجام‌ یا ترک‌ کاری‌ و یا انجام‌ دادن‌ یکی‌ از دو کار در مواردی‌ که‌ احتیاط‌ امکان‌ ندارد. از جمله موارد اجرای اصل تخییر آن است که حکم چیزى میان [[واجب|وجوب]] و [[حرام|حرمت]]، مردّد باشد و هیچ راهى براى ترجیح یکى از این دو احتمال در میان نباشد.
به اصل تخییر اصالت تخییر و قاعده تخییر نیز گفته می شود.
 
  
==بیان اصل تخيير==  
+
==بیان اصل تخییر==  
  
منظور از تخيير , اينست كه اختيار كار با خود مكلف باشد پس هر يك از دو طرف مورد شك را كه اخيار كند عقابى براى وى نخواهد بود.
+
«تخییر» در لغت‌ به‌ معنای‌ واگذار کردن‌ اختیار، دادن‌ حق‌ انتخاب‌ به‌ دیگری‌ و ترجیح‌ دادن‌ چیزی‌ بر چیز دیگر است‌.<ref>جوهری‌؛ ابن‌منظور؛ فیّومی‌؛ ذیل‌ «خیر».</ref> در اصطلاح‌ اصولیان‌ متأخر [[امامیه|امامی‌]]، اصل‌ تخییر که‌ یکی‌ از [[اصول عملیه]] چهارگانه‌ به‌شمار می‌رود، عبارت‌ است‌ از حکم‌ [[عقل|عقل‌]] به‌ اختیار داشتن‌ مکلّف‌ میان‌ انجام‌ دادن‌ کاری‌ و ترک‌ آن‌ یا انجام‌ دادن‌ یکی‌ از دو کار در مواردی‌ که‌ احتیاط‌ امکان‌ ندارد. منظور از تخییر این است که اختیار کار با خود مکلف باشد؛ پس هر یک از دو طرف مورد شک را که اختیار کند عقاب و کیفرى براى وى نخواهد بود. در واقع اصل تخییر یعنى اصل این است که ما مخیّریم که یکى از دو تا را به میل خود انتخاب کنیم.
  
از جمله مواردى كه مورد اجراء اصل تخيير است موردى است كه حكم چيزى مشكوك و مردد باشد ميان وجوب و حرمت و هيچ راهى براى ترجيح يكى از اين دو احتمال در ميان نباشد. در اين صورت مكلف به حكم عقل مخير است ميان بجاآوردن و نياوردن بدين معنى كه اختيار عمل به خود او واگذار شده پس هر طرف را كه اختيار كند كيفرى براى او نخواهد بود .  
+
[[شیخ مرتضی انصاری|شیخ انصاری‌]] کاربرد این‌ اصل‌ را وقتی‌ می‌داند که‌ حکم‌ واقعی‌ یک‌ موضوع‌ مورد شک‌ بوده‌ و نسبت‌ به‌ زمان‌ قبل‌ از شک‌، هیچگونه‌ یقینی‌ وجود نداشته‌ باشد و در عین‌ حال‌ احتیاط‌ نیز ممکن‌ نباشد.<ref>انصاری‌، فرائد الاصول‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۵.</ref>
  
==منبع:==  
+
== موارد اجرای اصل‌ تخییر ==
 +
در اصل تخییر، بنا بر نظر مشهور، عقل به سبب اجتناب از ترجیح بلا مرجِّح، به تخییر (انتخاب) حکم می‌نماید. مورد این اصل به اصطلاح علمى «دَوَران بین محذورَین» است؛ یعنى علم اجمالى داریم که یک شى‏ء یا [[واجب]] است یا [[حرام]]. در دوران بین محذورین مکلّف نمی‌تواند هر دو طرف را رعایت کند و احتیاط ممکن نیست؛ چون انسان نمی‌تواند هم تارک و هم فاعل آن شى‏ء باشد بلکه یا فاعل آن است یا تارک. در این صورت عقل حکم به تخییر می‌کند.
  
تقریرات اصول فقه دکتر شهابی . نویسنده : عباس فربد
+
اصل‌ تخییر در دو صورت‌ می‌تواند اجرا شود: شک‌ در تکلیف‌ و شک‌ در مکلَّفٌ به‌ (مصداق‌ تکلیف‌). شک‌ در تکلیف‌ آن‌ است‌ که‌ شخص‌ مکلف‌، به‌ وجود تکلیفی‌ الزامی‌ در مورد کاری‌ معیّن‌ علم‌ اجمالی‌ داشته‌ باشد، ولی‌ مردد باشد که‌ وظیفه او انجام‌ دادن‌ آن‌ کار است‌ یا ترک‌ آن‌. مثال‌ رایج‌ در این‌ خصوص‌، [[نماز جمعه‌]] در عصر [[غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)|غیبت‌]] است‌ که‌ قطعاً درباره آن‌ حکمی‌ وجود دارد؛ حال‌ اگر شخص‌ مکلف‌ بین‌ وجوبِ خواندن‌ یا وجوب‌ ترک‌ آن‌ مردد باشد، اصل‌ تخییر را اجرا می‌کند.
 +
 
 +
اما شک‌ در مکلّفٌ به‌ هنگامی‌ تحقق‌ می‌یابد که‌ شخص‌ مکلف‌ نسبت‌ به‌ دو کار معیّن‌ که‌ یکی‌ از آن‌ دو [[واجب|واجب‌]] و دیگری‌ [[حرام|حرام‌]] است‌، علم‌ داشته‌ باشد، اما نداند کدام‌ واجب‌ و کدام‌ حرام‌ است‌؛ در این فرض‌، از آنجا که‌ وانهادن‌ هر دو کار موجب‌ مخالفت‌ قطعی‌ با حکم‌ وجوبی‌ می‌شود و انجام‌ دادن‌ هر دو منجر به‌ مخالفت‌ قطعی‌ با حرمت‌ می‌گردد، عقل‌ حکم‌ می‌کند که‌ مکلف‌ یکی‌ از دو کار را به‌ اختیار خود برگزیند و عمل‌ کند.
 +
==پانویس==
 +
<references />
 +
==منابع==
 +
*[https://rch.ac.ir/article/Details/7488 "تخییر (اصل)"، دانشنامه جهان اسلام].
 +
*آشنایی با علوم اسلامی، آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی، ج۳.
 +
*تقریرات اصول فقه دکتر محمود شهابی خراسانی، عباس فربد.
 +
{{سنجش کیفی
 +
|سنجش=شده
 +
|شناسه= خوب
 +
|عنوان بندی مناسب= خوب
 +
|کفایت منابع و پی نوشت ها= متوسط
 +
|رعایت سطح مخاطب عام= خوب
 +
|رعایت ادبیات دانشنامه ای= خوب
 +
|جامعیت= متوسط
 +
|رعایت اختصار= خوب
 +
|سیر منطقی= خوب
 +
|کیفیت پژوهش= خوب
 +
|رده= دارد
 +
}}
 +
{{فقه/اصول فقه}}
 +
[[رده:اصول عملیه]][[رده:اصطلاحات اصول فقه]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۶ دسامبر ۲۰۲۳، ساعت ۱۱:۱۸

«اصل تخییر» از «اصول عملیه» بوده و آن عبارت‌ است‌ از حکم‌ عقل‌ به‌ مخیّر بودن مکلَّف میان‌ انجام‌ یا ترک‌ کاری‌ و یا انجام‌ دادن‌ یکی‌ از دو کار در مواردی‌ که‌ احتیاط‌ امکان‌ ندارد. از جمله موارد اجرای اصل تخییر آن است که حکم چیزى میان وجوب و حرمت، مردّد باشد و هیچ راهى براى ترجیح یکى از این دو احتمال در میان نباشد.

بیان اصل تخییر

«تخییر» در لغت‌ به‌ معنای‌ واگذار کردن‌ اختیار، دادن‌ حق‌ انتخاب‌ به‌ دیگری‌ و ترجیح‌ دادن‌ چیزی‌ بر چیز دیگر است‌.[۱] در اصطلاح‌ اصولیان‌ متأخر امامی‌، اصل‌ تخییر که‌ یکی‌ از اصول عملیه چهارگانه‌ به‌شمار می‌رود، عبارت‌ است‌ از حکم‌ عقل‌ به‌ اختیار داشتن‌ مکلّف‌ میان‌ انجام‌ دادن‌ کاری‌ و ترک‌ آن‌ یا انجام‌ دادن‌ یکی‌ از دو کار در مواردی‌ که‌ احتیاط‌ امکان‌ ندارد. منظور از تخییر این است که اختیار کار با خود مکلف باشد؛ پس هر یک از دو طرف مورد شک را که اختیار کند عقاب و کیفرى براى وى نخواهد بود. در واقع اصل تخییر یعنى اصل این است که ما مخیّریم که یکى از دو تا را به میل خود انتخاب کنیم.

شیخ انصاری‌ کاربرد این‌ اصل‌ را وقتی‌ می‌داند که‌ حکم‌ واقعی‌ یک‌ موضوع‌ مورد شک‌ بوده‌ و نسبت‌ به‌ زمان‌ قبل‌ از شک‌، هیچگونه‌ یقینی‌ وجود نداشته‌ باشد و در عین‌ حال‌ احتیاط‌ نیز ممکن‌ نباشد.[۲]

موارد اجرای اصل‌ تخییر

در اصل تخییر، بنا بر نظر مشهور، عقل به سبب اجتناب از ترجیح بلا مرجِّح، به تخییر (انتخاب) حکم می‌نماید. مورد این اصل به اصطلاح علمى «دَوَران بین محذورَین» است؛ یعنى علم اجمالى داریم که یک شى‏ء یا واجب است یا حرام. در دوران بین محذورین مکلّف نمی‌تواند هر دو طرف را رعایت کند و احتیاط ممکن نیست؛ چون انسان نمی‌تواند هم تارک و هم فاعل آن شى‏ء باشد بلکه یا فاعل آن است یا تارک. در این صورت عقل حکم به تخییر می‌کند.

اصل‌ تخییر در دو صورت‌ می‌تواند اجرا شود: شک‌ در تکلیف‌ و شک‌ در مکلَّفٌ به‌ (مصداق‌ تکلیف‌). شک‌ در تکلیف‌ آن‌ است‌ که‌ شخص‌ مکلف‌، به‌ وجود تکلیفی‌ الزامی‌ در مورد کاری‌ معیّن‌ علم‌ اجمالی‌ داشته‌ باشد، ولی‌ مردد باشد که‌ وظیفه او انجام‌ دادن‌ آن‌ کار است‌ یا ترک‌ آن‌. مثال‌ رایج‌ در این‌ خصوص‌، نماز جمعه‌ در عصر غیبت‌ است‌ که‌ قطعاً درباره آن‌ حکمی‌ وجود دارد؛ حال‌ اگر شخص‌ مکلف‌ بین‌ وجوبِ خواندن‌ یا وجوب‌ ترک‌ آن‌ مردد باشد، اصل‌ تخییر را اجرا می‌کند.

اما شک‌ در مکلّفٌ به‌ هنگامی‌ تحقق‌ می‌یابد که‌ شخص‌ مکلف‌ نسبت‌ به‌ دو کار معیّن‌ که‌ یکی‌ از آن‌ دو واجب‌ و دیگری‌ حرام‌ است‌، علم‌ داشته‌ باشد، اما نداند کدام‌ واجب‌ و کدام‌ حرام‌ است‌؛ در این فرض‌، از آنجا که‌ وانهادن‌ هر دو کار موجب‌ مخالفت‌ قطعی‌ با حکم‌ وجوبی‌ می‌شود و انجام‌ دادن‌ هر دو منجر به‌ مخالفت‌ قطعی‌ با حرمت‌ می‌گردد، عقل‌ حکم‌ می‌کند که‌ مکلف‌ یکی‌ از دو کار را به‌ اختیار خود برگزیند و عمل‌ کند.

پانویس

  1. جوهری‌؛ ابن‌منظور؛ فیّومی‌؛ ذیل‌ «خیر».
  2. انصاری‌، فرائد الاصول‌، ج‌ ۱، ص‌ ۲۵.

منابع


فقه/اصول فقه
اصول فقه مبحث الفاظ: مشتق، اوامر، نواهی، مفاهیم، عام و خاص ، مطلق و مقید ، مجمل و مبین منابع اصول فقه
ملازمات عقلیه: مستقلات عقلیه و غیر مستقلات عقلیه
مباحث حجت: کتاب، سنت، اجماع، حجیت ظواهر، شهرت، سیره ، قیاس، تعادل و تراجیح
مباحث اصول عملیه :اصل برائت، اصل احتیاط، اصل تخییر، اصل استصحاب
پیوندهای مرتبط: رده:اصول فقه | رده:اصولیون | رده:منابع اصول فقه | رده:اصطلاحات اصول فقه قواعد فقهی | احکام