ناصبی

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۱۸ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۳۶ توسط مهدی موسوی (بحث | مشارکت‌ها)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو

«ناصبی» در اصطلاح کلامی و فقهی شیعه، کسی است که با اهل بیت (علیهم‌السلام) دشمنی می‌ورزد و آن را آشکار می‌کند؛[۱] و این در حالی است که قرآن، مودّت خویشان پیامبر (صلی الله علیه وآله) را پاداش رسالت می‌شمارد.[۲] در فقه، احکامی چون حرمت ازدواج و ذبیحه، محرومیت از ارث و -در دیدگاه مشهور- نجاست، بر نواصب بار شده است.[۳]

معنای لغوی و اصطلاحی

«ناصبی» (یا ناصب) از واژه «نصب» به معنای عداوت و دشمنی - در مقابل مودّت - گرفته شده است.[۴] صاحب جواهر می‌نویسد: «النَّصبُ کما عن الصحاح و غیره العَداوةُ»؛ «نصب، چنان‌که صحاح و دیگران گفته‌اند، همان دشمنی است.»[۵] او همچنین از «قاموس المحیط» نقل می‌کند: «النواصب... المستدینون ببغض علی (ع)»؛ «نواصبیان کسانی‌اند که کینه و بغض علی (علیه‌السلام) را دین خود گرفته‌اند.»[۶]

علامه حلی در «تذکرة الفقهاء» ناصبی را کسی دانسته که: «یتظاهر بعداوة أهل البیت»؛ دشمنی خود را با اهل بیت آشکار می‌کند.[۷] سید نعمت‌الله جزایری این تعریف را به «أکثر الأصحاب» (بیشتر اصحاب) نسبت داده و قید «تظاهر ببغضهم» (آشکار کردن کینهٔ آنان) را افزوده است.[۸]

در پژوهشی فقهی، پنج ملاک برای ناصبی شمرده شده است: تقدیم غیر حضرت علی (علیه‌السلام)، دشمنی با شیعیان علی (علیه‌السلام)، مطلق دشمنی با اهل بیت، اظهار دشمنی و تدین به دشمنی؛ نویسندگان آن، ملاک نهایی را «اظهار دشمنی و تدین به آن» دانسته‌اند.[۹]

روایتی نیز در تعریف «نصب»، معنایی دیگر به دست می‌دهد؛ امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: «لَیسَ النَّاصِبُ مَن نَصَبَ لَنَا أهلَ البَیتِ... وَلکِنَّ النَّاصِبَ مَن نَصَبَ لَکُم وَ هُوَ یَعلَمُ أَنَّکُم تَتَوَالَونَا»؛ «ناصبی کسی نیست که با ما اهل بیت دشمنی ورزد... بلکه ناصبی کسی است که با شما دشمنی کند، در حالی که می‌داند شما ما را دوست می‌دارید.»[۱۰] برخی این روایت را دلیل بر شمول نصب نسبت به دشمنی با شیعیان گرفته‌اند و برخی آن را توضیح راه شناخت ناصبی دانسته‌اند.[۱۱]

«بُغض» حالتی درونی است، اما «نصب» در تعریف مشهور، با قید «تظاهر» آمده و به آشکار شدن دشمنی گره خورده است؛ از همین‌رو نصب از کینهٔ پنهانی جدا می‌شود.[۱۲] با این حال، برخی فقیهان، قید اظهار را نپذیرفته‌اند. مازندرانی خواجویی می‌نویسد: «و لا نَعنی بالناصب إلا مَن نَصَبَ العداوة... مُسرّاً کان أو مُعلناً»؛ «مقصود ما از ناصبی کسی است که دشمنی با اهل بیت را پیشه کند، چه پنهان و چه آشکار.»[۱۳]

بنابراین، شناخته‌شده‌ترین نشانهٔ نصب، دشمنی با امام علی (علیه‌السلام) و دشنام به او است.[۱۴] کسی که لعن آن حضرت را حلال بشمارد، از دایرهٔ کسانی بیرون است که ازدواج با آنان رواست.[۱۵] دومین نشانه، کتمان فضایل اهل بیت (علیهم‌السلام) است؛ به گفتهٔ مازندرانی خواجویی، کم‌ترین نشانهٔ نصب آن است که کسی «حسنه‌ای از حسنات آنان را کتمان کند و در هنگام یاد کردن مناقبشان در خود گرفتگی احساس کند».[۱۶] سومین نشانه، کینه‌ورزی با امام حسین (علیه‌السلام) است؛ سید ابوالقاسم خویی یادآور می‌شود که گروهی از جنگندگان با آن حضرت در واقعه کربلا از نواصب بودند.[۱۷]

و این همه در حالی است که، قرآن مودّت خویشان پیامبر (صلی الله علیه و آله) را پاداش رسالت می‌شمارد: «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»؛ «بگو در برابر این [رسالت] از شما پاداشی نمی‌خواهم، مگر دوستی با خویشان.»[۲]

تفاوت نواصب با خوارج و مخالف

نصب و خارجی‌گری دو عنوان متفاوت‌اند که گاه بر هم منطبق می‌شوند. خوارج فرقه‌ای با عقاید معین‌اند، در حالی که نصب وصفی است که بر هر آشکارکنندهٔ دشمنی با اهل بیت (علیهم‌السلام) صدق می‌کند.[۱۸] چون خوارج نیز به امام علی (علیه‌السلام) طعن می‌زدند، برخی آنان را از مصادیق نواصب شمرده‌اند؛ صاحب جواهر یادآور می‌شود که در «شرایع» و «النافع» دایرهٔ ناصبی به خوارج و غُلاة محدود شده است.[۱۹] در «تحریر الوسیله» نیز نواصب و خوارج با حکم واحد و در کنار هم آمده‌اند.[۲۰]

عنوان «مخالف» نیز فراخ‌تر از «ناصبی» است و بر همهٔ مسلمانان غیر شیعه اطلاق می‌شود، در حالی که ناصبی دشمنی آشکار با اهل بیت دارد.[۲۱] در «وسائل الشیعة» آمده است: «و الجهّال یتوّهمون أن کلّ مخالف ناصب و لیس کذلک»؛ «نادانان می‌پندارند هر مخالفی ناصبی است، در حالی که چنین نیست.»[۲۲] سید ابوالقاسم خویی نیز تأکید می‌کند که بسیاری از مخالفان، به‌ویژه مستضعفان، معاند اهل بیت نیستند و برخی حتی آنان را دوست می‌دارند.[۲۳] برخی فقیهان متقدم دایره را فراخ‌تر گرفته و همهٔ مخالفان را در حکم نواصب دانسته‌اند؛ صاحب «الحدائق الناضره» این رأی را به بیشتر متقدمان نسبت داده و خود بر آن استدلال کرده است.[۲۴] این دیدگاه همه‌گیر نیست؛ بلکه دیدگاه مقابل، نصب را به اظهار دشمنی و عناد محدود می‌کند.[۲۵] بر این پایه، عموم اهل سنت که دشمنی آشکار با اهل بیت ندارند، ناصبی شمرده نمی‌شوند و کاربرد این واژه برای همهٔ مخالفان با معیار فقهی سازگار نیست.[۲۶]

احکام فقهی نواصب

کفر

مشهور فقیهان، ناصبی را محکوم به کفر دانسته‌اند.[۹] چنانکه امام باقر (علیه‌السلام) علت عدم جواز ازدواج با ناصبی را کفر دانسته است: «لا، لِأَنَّ النَّاصِبَ کافِرٌ»؛ «نه، زیرا ناصبی کافر است.»[۲۷] در مقابل، برخی پژوهش‌های معاصر کفر یادشده در روایات را کفر در برابر ایمان دانسته‌اند، نه کفر اصطلاحی در برابر اسلام.[۹]

نجاست

نجاست ناصبی اختلافی است؛ امام صادق (علیه‌السلام) از غسل در آب حمام نهی کرده و گفته در آن، غسالهٔ یهودی و نصرانی و مجوسی و «الناصب لنا أهل البیت و هو شرّهم» (ناصبیِ ما اهل بیت که از همهٔ آنان بدتر است) گرد می‌آید.[۲۸] مشهور متأخران، ناصبی را نجس شمرده‌اند.[۹] در «تحریر الوسیله» نیز ناصبی و خارجی، بی‌آنکه حکمشان به انکار رسالت وابسته باشد، در شمار نجس‌ها آمده‌اند: «و أمّا النواصب و الخوارج... فهما نجسان»؛ «نواصبیان و خوارج نجس‌اند.»[۲۹]

در مقابل، به سیرهٔ امامان با نواصب اشکال شده و پاسخ داده شده که انتشار احکام در عصر متأخران رخ داده است.[۳۰] برخی پژوهش‌ها نیز مقصود از نجاست را «خباثت باطنی» دانسته‌اند.[۹]

ازدواج و ذبیحه

امام باقر (علیه‌السلام) در پاسخ به پرسش از جواز ازدواج با ناصبی فرمود: «لا، لِأَنَّ النَّاصِبَ کافِرٌ»؛ «نه (جایز نیست)، زیرا ناصبی کافر است.»[۲۷] همچنین امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: «لا تُناکِحهُم و لا تَأکُل ذَبیحَتَهُم و لا تَسکُن مَعَهُم»؛ «با آنان ازدواج نکنید، از ذبیحهٔ آنان نخورید و با آنان ننشینید.»[۳۱]

امام صادق (علیه‌السلام) نیز فرمود: «لا یَنبَغی لِلرَّجُلِ المُسلِمِ... أن یَتَزَوَّجَ النَّاصِبِیَّةَ...»؛ «برای مرد مسلمان... سزاوار نیست با زن ناصبی ازدواج کند...».[۳۲] شیخ صدوق در توضیح نوشته است: «من نصب حرباً لآل محمد (ص) فلا نصیب له فی الإسلام»؛ «هر که با آل محمد (صلی الله علیه و آله) به جنگ برخیزد، در اسلام بهره‌ای ندارد.»[۳۳]

ارث و نماز

در باب ارث گفته‌اند که ناصبی از مسلمان ارث نمی‌برد: «فیرث المسلم منهم و هم لا یرثون منه»؛ «مسلمان از آنان ارث می‌برد و آنان از او ارث نمی‌برند.»[۳۴]

و شهید اول در باب صلاة نوشته است: «و لا یصلّی علی الکافر و الغالی و الناصب»؛ «بر کافر و غالی و ناصبی نماز [میت] خوانده نمی‌شود.»[۳۵]

ناصبی در روایات

از پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل شده است: «صِنفانِ مِن اُمَّتی لا نَصیبَ لَهُما فِی الإسلامِ: النَّاصِبُ لِأهلِ بَیتی حَرباً، و غالٍ فِی الدِّینِ مارِقٌ مِنهُ»؛ «دو گروه از امت من در اسلام بهره‌ای ندارند: کسی که با اهل بیت من به جنگ برخیزد و کسی که در دین غلو کند و بیرون افتد.»[۳۶]

و امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: «مُدمِنُ الخَمرِ کَعابِدِ الوَثَنِ، و النَّاصِبُ لِآلِ مُحَمَّدٍ شَرٌّ مِنهُ»؛ «شرابخوارِ معتاد همچون بت‌پرست است و ناصبیِ آل محمد از او بدتر است.»[۳۷] سید ابوالقاسم خویی نیز با استناد به «نص صحیح» گفته است که ناصبی از یهودی و نصرانی و مجوسی بدتر است.[۳۸]

پانویس

  1. ↑ نجفی، جواهر الکلام، ج۶، ص۶۵؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۵، ص۱۸۶.
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ آیه ۲۳ سوره شوری.
  3. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۵۵۳-۵۵۴؛ خمینی، تحریر الوسیلة، ج۲، ص۳۹۴.
  4. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۶، ص۶۵.
  5. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۶، ص۶۵.
  6. ↑ همان.
  7. ↑ همان.
  8. ↑ همان.
  9. ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ ۹٫۴ تولایی، رحمت و نقیبی، سید ابوالقاسم، «ملاک ناصب‌انگاری، احکام و آثار مترتب بر نصب در فقه امامیه»، فقه و اصول، دورهٔ ۴۹، ش۱، ۱۳۹۶، ص۴۷-۶۴.
  10. ↑ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص۲۰۷.
  11. ↑ مازندرانی خواجویی، الرسائل الفقهیة، ج۲، ص۹۹؛ بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۵، ص۱۸۶.
  12. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۶، ص۶۵.
  13. ↑ مازندرانی خواجویی، الرسائل الفقهیة، ج۲، ص۹۹.
  14. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۵۵۳.
  15. ↑ همان.
  16. ↑ مازندرانی خواجویی، الرسائل الفقهیة، ج۲، ص۹۹.
  17. ↑ خویی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ج۳، ص۷۰.
  18. ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، ج۶، ص۶۵.
  19. ↑ همان.
  20. ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، ج۱، ص۱۲۴.
  21. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۵۵۳.
  22. ↑ همان.
  23. ↑ خویی، موسوعة الامام الخوئی، ج۲۷، ص۱۴.
  24. ↑ بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۵، ص۱۸۶.
  25. ↑ خویی، موسوعة الامام الخوئی، ج۲۷، ص۱۴.
  26. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۵۵۳.
  27. ↑ ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۵۵۹.
  28. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱، ص۲۱۹.
  29. ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، ج۱، ص۱۲۴.
  30. ↑ خویی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ج۳، ص۷۰.
  31. ↑ همان.
  32. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۵۵۳.
  33. ↑ همان.
  34. ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، ج۲، ص۳۹۴.
  35. ↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ج۱، ص۱۱۱.
  36. ↑ حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۰، ص۵۵۳.
  37. ↑ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص۲۰۷.
  38. ↑ خویی، موسوعة الامام الخوئی، ج۲۷، ص۱۴.


منابع

  • قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
  • امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۱.
  • بحرانی، یوسف بن احمد؛ الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، قم: انتشارات جامعهٔ مدرسین، ۱۴۱۰ق؛ ج۵.
  • تولایی، رحمت و نقیبی، سید ابوالقاسم؛ «ملاک ناصب‌انگاری، احکام و آثار مترتب بر نصب در فقه امامیه»، فقه و اصول، دورهٔ ۴۹، ش۱، ۱۳۹۶.
  • حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق؛ ج۱ و ۲۰.
  • خمینی، سید روح‌الله؛ تحریر الوسیلة، تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة، ۱۳۶۲؛ ج۱ و ۲.
  • خویی، سید ابوالقاسم؛ التنقیح فی شرح العروة الوثقی، قم: مطبعة العلمیة، ۱۴۰۷ق؛ ج۳.
  • خویی، سید ابوالقاسم؛ موسوعة الامام الخوئی، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق؛ ج۲۷.
  • شهید اول، محمد بن مکی؛ الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۴۱۷ق؛ ج۱.
  • نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۶۷ش؛ ج۶.
  • صدوق، محمد بن علی؛ ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ص۲۰۷.
  • مازندرانی خواجویی، محمداسماعیل؛ الرسائل الفقهیة، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ج۲.
‌اعتقادات شیعه
توحید توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی
عدل قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین
نبوت عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن
امامت

باورها:

ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان

ائمه علیهم السلام:

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج)

معاد برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم