تذکرة الفقهاء (کتاب)
کتاب «تذکرة الفقهاء» تألیف علامه حلى (م ۷۲۶ ق)، از کتب مهم و مشهور فقهى شیعه است. این کتاب از بزرگترین کتب فقه استدلالى مقارنهاى است و از زمان نگارش آن، مرجع مورد اعتمادى براى آگاهى از نظریات و اختلافات بین علماى شیعه و اهل تسنن بوده است.
 | |
| نویسنده | علامه حلی |
| موضوع | فقه شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۵ |
|
| |
مؤلف
حسن بن یوسف بن على بن مطهر حلى معروف به «علامه حلى» (۶۴۷-۷۲۶ ق)، از علمای بزرگ شیعه بوده و ریاست و مرجعیت شیعه در قرن هفتم هجری به او منتهی گردیده است. از اساتید وی می توان به محقق حلى (دایى علامه) و خواجه نصیرالدین طوسی اشاره کرد.
علامه حلی صاحب آثار متعددی در فقه، اصول، کلام و رجال و غیره است. برخی از آثار ارزشمند ایشان عبارتند از: قواعد الأحکام، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، منهاج الکرامه فی معرفة الامامه، نهج الحق و کشف الصدق، تهذیب الوصول الی علم الاصول، تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین، تحریر الأحکام و تذکرة الفقهاء.
علامه حلی در ۲۱ محرم سال ۷۲۶ق، وفات نمود و در یکى از صحنهاى حرم امیرالمؤمنین (ع) در نجف اشرف دفن گردید.
معرفى کتاب
کتاب «تذکرة الفقهاء» همانند بسیارى از کتب دیگر علامه حلی، از مهمترین و معروفترین آثار بجاى مانده از وى مىباشد. تألیف این کتاب تا حدود سال ۷۲۶ ق، یعنی سال وفات مؤلف، ادامه یافته است.
علامه حلی این کتاب را به درخواست فرزندش محمد بن حسن حلى معروف به فخرالمحققین (م ۷۶۷ ق) نوشت. او چنانکه در مقدمه تأکید کرده، در این کتاب به اختصار فتاوا و ادله فقهی را بر پایه فقه امامیه و با اشاره به آرای مخالف و داوری میان مذاهب به روشی منصفانه آورده است.
با تکامل تدریجى فقه، در کنار فقه منصوص و فقه تفریعى، نوعى از فقه پدید آمد که در آن پس از طرح نظریات و آراء فقهاى مذاهب مختلف اسلامى به بررسى و ارزش گذارى این نظریات پرداخته مىشد. اولین کتابى که در این نوع از فقه مقارن و خلافى نوشته شد، کتاب «الإنتصار» سید مرتضى (م ۴۳۶ ق) است، بعدها شیخ طوسى (م ۴۶۰ ق) با کتاب «الخلاف» و علامۀ حلّى با کتابهاى «منتهى المطلب» و «تذکرة الفقهاء» این روش را دنبال کردند.[۱]
سه اثر ارزشمند «منتهی المطلب فی تحقیق المذهب»، «تذکرة الفقهاء» و «مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة» گنجینههاى گرانبهایى هستند که با سبک هاى خاصى از فقه مقارنهاى از علامۀ حلى به جاى ماندهاند. کتاب «منتهى المطلب» فقه مقارنهاى در سطح وسیع و فراگیر در خارج از مذهب امامیه با اشاره به فتاواى علماى امامیه است. کتاب «مختلف الشیعة» صرفا به آراء فقهاى شیعه تا عصر مؤلف و در درون مذهب امامیه نظر داشته است. اما «تذکرة الفقهاء» فقه مقارنهاى در سطح محدود و معین از خارج مذهب امامیه مىباشد و غالباً به نظریات شیخ طوسى در «الخلاف» نظر داشته است و به ندرت به نظریات سایر بزرگان در درون مذهب امامیه اشاره دارد.
این کتاب توسط احمد بن متوج بحرانى، از بزرگترین و فاضلترین شاگردان علامۀ حلّى به صورت خوب و با سبکی مفید و ظرافتى خاص خلاصه شده و آن را «مختصر التذکرة» نامیده است.
محتواى کتاب
در مورد سبک نگارش کتاب، مؤلف در خطبۀ کتاب این گونه آورده است: «و قد عزمنا فی هذا الکتاب الموسوم به «تذکرة الفقهاء» على تلخیص فتاوى العلماء و ذکر قواعد الفقهاء، على أحق الطرائق و أوثقها برهانا و أصدق الأقاویل و أوضحها بیانا... و أشرنا فی کل مسألة إلى الخلاف و اعتمدنا فی المحاکمة بینهم طریق الإنصاف.»
در خطبۀ کتاب، مؤلف مثل سایر کتابهایش مطالب کتاب را به ۴ قاعده تقسیم نموده است که عبارتند از: عبادات، معاملات، ایقاعات، احکام. سپس هر قاعده به کتابهاى مختلف و هر کتاب به ابواب، و هر باب به فصول متعدد و هر فصل به مسائل مختلف تقسیم شده است و هر مسأله نیز داراى فروعاتى است.
همچنان که گذشت تمام مباحث کتاب به دست ما نرسیده است، بلکه فقط تا قسمت پانزدهم یعنى قسمتى از کتاب «نکاح» موجود هست. این مباحث به ترتیب عبارتند از:
- کتاب طهارة
- از اول کتاب صلاة تا آخر افعال آن
- بقیۀ کتاب صلاة تا آخر کتاب صلاة
- کتابهاى زکاة و صوم
- از ابتداى کتاب حج تا آخر تقصیر
- بقیۀ کتاب حج تا آخر کتاب جهاد
- از اول کتاب بیع تا بیع نقد و نسیه
- از بیع نقد و نسیه تا آخر کتاب دیون و توابع آن
- مباحث رهن و تفلیس (حجر)
- مباحث ضمان، کفالة، حواله، وکالت، اقرار، صلح
- کتاب امانت و توابع آن، ودیعه، عاریه، شرکة، قراض، لقطه، جعاله
- مباحث اجاره، مزارعه، مساقاة، سبق و رمایه
- مباحث غصب، احیاء موات، عطایا و مباحث هبه، صدقه و وقف
- کتاب وصایا
- قسمتى از مباحث نکاح
مطالب فوق در پنج جلد زیر آمده است:
- جلد اول: شامل قسمتى از کتاب طهارت و مباحث آن: آبها، نجاسات، وضو، غسلها، غسل حیض، استحاضه، نفاس، مس میت مىباشد.
- جلد دوم: شامل بقیۀ کتاب طهارت و مباحث آن: تلقین، صلاة میت، دفن، غسل مس میت، غسلهاى مستحبى، تیمم، لواحق طهارت. و قسمتى از کتاب صلاة شامل تعداد نمازها، اوقات نمازها، قضاء، مکان نمازگزار، مساجد، لباس نمازگزار مىباشد.
- جلد سوم: بقیۀ کتاب صلاة و مباحث آن: قبله، اذان و اقامه، تکبیرة الاحرام، قرائت، رکوع، سجود، تشهد، سلام، مستحبات نماز، مبطلات نماز، احکام خلل در نماز، سجدۀ سهو مىباشد.
- جلد چهارم: بقیۀ کتاب صلاة و مباحث آن: نماز جمعه، جماعت، صلاة عیدین، صلاة نذر، نماز مسافر مىباشد.
- جلد پنجم: کتاب زکات داراى مباحث: احکام و اقسام زکاة، زکاة فطره، خمس، انفال مىباشد.
ویژگىهای کتاب
- استناد به اجماع: استناد فراوان به اجماع، از ویژگىهاى بارز کتب فقه مقارنهاى و بخصوص کتاب «تذکرة الفقهاء» مىباشد. البته از اجماع، نسبت به فرق و مذاهب مختلف، تعابیر مختلفى دیده مىشود که بعضى از آنان مختص به اجماعات عامه و بعضى مربوط به امامیه مىباشد.
- رد قواعد اصولى نادرست: از دیگر ویژگىهاى کتاب، علاوه بر استناد به قواعد اصولى امامیه، رد قواعد اصولى غیر صحیح عامّه مىباشد که بیش از همه مؤلف در رد قیاس و استحسان مطالبى را ذکر نموده است.
- آزاد اندیشى: اگرچه مؤلف با احترام زیادى نظریات شیخ طوسى و سید مرتضى و فقهاى بزرگ دیگرى را در کتاب ذکر مىنماید، اما وى با دقت به بررسى این نظریات پرداخته و در بسیارى از موارد بر خلاف نظریات آنان، نظریاتى را انتخاب و بر صحت آنها استدلال نموده است.
- استناد به روایات ائمه علیهمالسلام: اگرچه مؤلف بنا به اقتضاى مطالب کتاب، بسیارى از روایات عامه را ذکر مىنماید، اما اتکاء و اطمینان وى به روایات ائمه اطهار علیهمالسلام به عنوان آگاهترین انسانها به مذهب پیامبر اکرم صلىاللهعلیهوآله و حتى کسانى که وحى الهى را شنیدهاند، بخوبى مشهور است.
- استناد به کلمات شیخ طوسى و سایر بزرگان: مؤلف به کرات نظریات شیخ طوسى از کتاب «الخلاف» که در فقه مقارنهاى نوشته شده ذکر نموده است و بیشترین توجه وى به کلمات شیخ طوسى است، اما در همان حال، به نظریات بزرگانى همچون ابن جنيد اسکافی، ابن ابى عقیل، ابن براج، شیخ صدوق، ابوالصلاح حلبی، سلار بن عبدالعزیز دیلمی، ابن ادریس حلی، قطب راوندى نیز متعرض شده است.
در نظر عالمان
- صاحب روضات الجنات: أو فیما ارتقى إلى أربعة عشر مجلدا مع أنه لم یتجاوز أبواب النکاح و هو کتابه المعروف ب«تذکرة الفقهاء».[۲]
- صاحب الذریعة إلی تصانیف الشیعة: تذکرة الفقهاء فی الفقه الاستدلالی، کبیر، خرج منه إلى أواخر النکاح فی خمسة عشر جزءاً.[۳]
- صاحب اعیان الشیعة: و هو فرید العصر و نادرة الدهر له من الکتب المصنفة فی العلوم المختلفة ما لم یشتهر عن غیره لا سیما فی الأصول الا لاهیة فإنه قد فاق فیها الغایة و تجاوز النهایة و له فی الفقه و التدریس کل کتاب نفیس أکبرها التذکرة و أصغرها التبصرة.[۴]
- صاحب فوائد الرضویه: صنّف فی کل علم کتبا و أتاه الله من کل شیء سببا أما الفقه فهو أبو عذرة و غواص بحره و له فیها اثنیعشر کتابا هی ملجاء العلماء و مرجع الفقهاء... و کتاب تذکرة الفقهاء و الموجود منه خمسة عشر جزءا إلى مباحث النکاح... و أوّل ما صنّفه من هذه الکتب کتاب المنتهى و آخرها المختلف و أحسنها و أدقها و أمتنها القواعد و أنفعها للمستدل المختلف و المنتهى و التذکرة.[۵]
پانویس
منابع
- نرم افزار جامع فقه اهلبیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- علامه حلی، همین دانشنامه.
