تبصرة المتعلمین (کتاب)
کتاب «تبصرة المتعلّمین فی أحکام الدین» تألیف علامه حلى (م ۷۲۶ ق)، از کتب مهم و مشهور فقهى شیعه است. فقها و علمای شیعه به دلیل جامعیت و اعتبار علمی این کتاب، شرحها و حاشیههای بسیاری بر آن نوشتهاند.
 | |
| نویسنده | علامه حلی |
| موضوع | فقه شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
|
| |
مؤلف
حسن بن یوسف بن على بن مطهر حلى معروف به «علامه حلى» (۶۴۷-۷۲۶ ق)، در ۲۷ رمضان سال ۶۴۷ق، در شهر حله عراق به دنیا آمد. از اساتید وی می توان به محقق حلى (دایى علامه) و خواجه نصیرالدین طوسی اشاره کرد.
علامه حلی یکی از نامی ترین علمای شیعه بوده و ریاست و مرجعیت شیعه در قرن هفتم هجری به او منتهی گردیده است. او صاحب آثار متعددی در فقه، اصول، کلام و رجال و غیره است. برخی از آثار ارزشمند ایشان عبارتند از: قواعد الأحکام، إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان، منهاج الکرامه فی معرفة الامامه، نهج الحق و کشف الصدق، تهذیب الوصول الی علم الاصول، تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین، تحریر الأحکام و تذکرة الفقهاء.
علامه حلی در ۲۱ محرم سال ۷۲۶ق، وفات نمود و در یکى از صحنهاى حرم امیرالمؤمنین (ع) در نجف اشرف دفن گردید.
معرفى کتاب
تبصرة المتعلمین از آثار مهم فقهی قرن هشتم و از مختصرترین و معروفترین آثار بجای مانده ابومنصور جمالالدین حسن بن یوسف بن مطهر حلی اسدی معروف به علامه حلّی (م ۷۲۶ ق) است.
اهمیت کتاب این کتاب از زمان نگارش مورد توجه فقهای عظام واقع شده و به دلیل جایگاه والا و ویژۀ این کتاب، شروح متعددی بر آن زده شده، تا جایی که آقا بزرگ تهرانی به حدود ۳۰ شرح آن اشاره نموده است.
از مهمترین این شروح میتوان اینها را نام برد:
- شرح آخوند خراسانی (م ۱۳۲۹ ق)
- شرح آقا ضیاءالدین عراقی (م ۱۳۶۱ ق)
- حاشیۀ سید محمد کاظم یزدی (م ۱۳۳۷ ق)
- شرح سید محسن امین حسینی صاحب أعیان الشیعة (م ۱۳۷۱ ق)
- شرح سید محسن حکیم (م ۱۳۸۹ ق).
از علامۀ حلی گنجینههای گرانبهای فقهی بجای مانده که بعضی از آنها مفصل و مبسوط مثل «مختلف الشیعة»، «تذکرة الفقهاء» و «منتهی المطلب» و بعضی نیز مختصرتر مثل کتاب مشهور و با ارزش «قواعد الأحکام» و «تحریر الأحکام»، و بعضی نیز بسیار مختصر مثل «إرشاد الأذهان»، «نهایة الأحکام»، «تلخیص المرام فی معرفة الأحکام» میباشند.
از همۀ این کتابها مختصرتر «تبصرة المتعلمین» است. این کتاب در حالی که مختصرترین کتاب وی میباشد، یک دوره فقه از کتاب طهارت تا دیات است و به سبک فقه فتوایی نوشته شده است. متن بسیار روان و تقسیم بندی دقیق و منظم آن، این کتاب را از سایر آثار علامه متمایز نموده است.
تاریخ تألیف از آنجایی که نسخهای از کتاب که در زمان حیات مؤلف نوشته شده باشد موجود نیست و همین طور نام هیچ کدام از کتابهایش در این کتاب دیده نمیشود از تاریخ دقیق تألیف کتاب اطلاع دقیقی در دست نیست.
اما با توجه به این که ابن داود حلی، شیخ تقیالدین حسن بن علی کتاب «الجوهرة فی نظم التبصرة» که خلاصۀ تبصرة المتعلمین است، به درخواست سید عبدالکریم بن طاوس (م ۶۹۳ ق) دوست و همدرسیاش تألیف نموده است، میتوان نتیجه گرفت که اگر تألیف کتابش یک سال قبل از وفات وی در سال ۶۹۲ق بوده باشد بنابراین ۳۴ سال قبل از وفات علامۀ حلی کتاب «تبصرة المتعلمین» تألیف شده است.
تاریخ چاپ این کتاب مکررا چاپ شده است. قبل از انقلاب اسلامی یکبار کتاب موجود با تحقیق و تصحیح محمد هادی یوسفی غروی چاپ شده است ولی در هنگام چاپ به وی عرضه نشده است و بعدها وی به اشتباهاتی که در چاپ بوده پی برده است و در این چاپ کاملتر و بیاشکالتر چاپ شده است.
کتاب موجود در سال ۱۴۱۱ق در مؤسسۀ طبع و نشر تابع وزارت ارشاد اسلامی چاپ شده و مصحح آن محمد هادی یوسفی غروی است. همراه با این کتاب «الجوهرة فی نظم التبصرة» تألیف تقیالدین حسن بن داود حلی معاصر با علامۀ حلی نیز چاپ گردیده است.
نسخهها در الذریعة به دو نسخه اشاره شده که یکی نسخۀ قدیمی مربوط به سال ۷۴۹ ق، از موقوفات مدرسۀ فاضلخان در مشهد مقدس است و دیگری نسخۀ علامه نوری است که به خط علامه نوری در آخر کتاب تأیید شده است.[۱]
در کتاب مقدمهای بر فقه شیعه به ۸ نسخه اشاره شده که قدیمیترین آن همان نسخۀ مربوط به سال ۷۴۹ق است که در کتاب مقدمهای بر فقه شیعه این نسخه، متعلّق به کتابخانۀ نوّاب ذکر شده است.
از نسخههای دیگر سه نسخه به کتابخانۀ آستان قدس رضوی، دو نسخه به کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی، یک نسخه به کتابخانۀ آیتالله نجفی مرعشی «قده» و یک نسخه به کتابخانۀ امیرالمؤمنین علیهالسلام مربوط میباشد.[۲]
نسخههای معتبر در چاپ کتاب موجود از نسخههای چاپی و خطی متعددی استفاده شده است.
نسخهای که در چاپ کتاب اصل و اساس قرار گرفته است نسخۀ متعلّق به کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی جمهوری اسلامی ایران است که بر آن اجازهای به خط مؤلف و فرزندش فخر المحققین وجود دارد.
این کتاب، جلد پنجم از مجموعهای از ۸ کتاب است که ۴ کتاب آن متعلّق به علامه و دو کتاب آن متعلّق به فخر المحققین و همین طور کتاب «الجمل و العقود» شیخ طوسی «قده» و رسالۀ خلل در صلاة که احتمالا متعلّق به محقق کرکی است.
این نسخه در سال ۷۵۹ق بپایان رسیده است. این نسخه با سایر نسخههای چاپی مقایسه شده و اختلافهای آنها با این نسخه با عبارت «سائر النسخ» در حواشی کتاب ذکر شده است.
مطالب کتاب موجود شامل ۱۸ کتاب است که عبارتند از:
کتابهای طهارة، صلاة، زکاة، صوم، حج، جهاد، متاجر، الاجاره، دیون، هبات، نکاح، طلاق، عتق، ایمان، صید، میراث، قضاء، قصاص.
مطالب مطرح شده در کتابها عبارتند از:
کتاب طهارت: مباحث آبها، وضو، غسل، تیمم و نجاسات.
کتاب زکاة: مباحث زکاة فطره و خمس
کتاب جهاد: مبحث امر به معروف و نهی از منکر
کتاب متاجر: مباحث ربا، سلف و شفعه
کتاب اجاره: مباحث مزارعه، مساقاة، جعاله، سبق و رمایه، شرکت، مضاربه، ودیعه، عاریه، لقطه، غصب، احیاء موات.
کتاب دیون: مباحث رهن، حجر، ضمان، صلح، اقرار، وکالت
کتاب هبات: مباحث وقوف و وصایا
کتاب طلاق: مباحث خلع و مباراة، ظهار، ایلاء، لعان
کتاب قضاء: کتابهای شهادت و حدود
شروح و حواشی کتاب «تبصرة المتعلمین» به دلیل ارزش والایی که داشته از ابتدای نگارش مورد توجه فقهای عظام واقع شده و حدود ۴۶ شرح و حاشیۀ فتوایی و غیر آن بر آن زده شده است.
حواشی کتاب گاهی دارای اسامی معین و گاهی نیز نام مشخصی ندارند.
در صفحۀ ۳۱ از جلد ۶ الذریعة در مورد حواشی کتاب نوشته شده است: علیها حواش فتوائیة کثیرة لکنها مختصرة غیر قابلة للذکر.
در صفحۀ ۱۳۳ از جلد ۱۳ الذریعة نیز در مورد شروحی که نام مشخصی ندارند آمده است: و شروحها کشروح بقیة الکتب المهمّة حیث إن لبعضها أسماء خاصة، و نحن نذکر هنا ما لم یکن له اسم خاص و نشیر إلی مواضع ذکر الباقی.
و سپس ۲۲ شرح ذکر شده که چون بعضی از آنان در جلد ۳ صفحات ۳۲۱ تا ۳۲۳ ذکر شده فقط نام کتابهایی که ذکر نشده، آمده است.
اما شروح و حواشی که دارای نام مشخصی هستند:
صراط الیقین فی شرح تبصرة المتعلمین تألیف شیخ احمد بن زینالدین احسائی (م ۱۲۴۱ ق).[۳] فقه الصادق تألیف سید صادق بن محمود بن صادق روحانی قمی ذخیرة الصالحین فی شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید حسن بن آقامیر، سمی به محمدباقرموسوی قزوینی.[۴] منهج الراغبین فی شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید محمدحسین موسوی کشوان.[۵] التذکرة تألیف سید ابوالقاسم رضوی قمی لاهوری.[۶] التذکرة تألیف شرح آقا محمد جعفر بن آقا محمد علی بهبهانی التذکرة شرح حاج میرزا علی شهرستانی (م ۱۳۴۴ ق).[۷] نفائس التذکرة شرح شیخ محمدرضا غروی نجفی.[۸] التکملة تألیف شیخ اسماعیل تبریزی.[۹] تکملة المتأملین تألیف حاج میرزا احمد بن کربلایی بابا اردبیلی (م ۱۳۵۰ ق).[۱۰] هدایة المسترشدین تألیف سید محمدتقی کهنوی.[۱۱] ذخیرة الصالحین فی شرح تبصرة المتعلمین تألیف شیخ محمدرضا بن عباس علی طبسی.[۱۲] المرشد تألیف محمدحسین بن علی اکبر خوانساری (زنده در ۱۲۶۳ ق).[۱۳] نصرة المستبصرین تألیف شیخ محمدحسن بن ملا محمد جعفر استرآبادی شریعتمدار.[۱۴] المواهب السنیة تألیف علی بن محمد استرآبادی (م ۱۳۶۰ ق).[۱۵] الآیة المبصرة تألیف عباس بن اسماعیل قزوینی (زنده در ۱۳۱۱ ق).[۱۶] قرة العین الناظرین تألیف محمداسماعیل بن محمد ابراهیم فدایی کزاری (م ۱۲۶۳ ق).[۱۷] آمال المجتهدین تألیف نورالدین علی بن ابوالقاسم (زنده در ۱۳۲۷ ق).[۱۸] نهایة التذکرة تألیف شیخ علی بن جواد مرندی نجفی (م ۱۳۷۰ ق).[۱۹] کفایة المحصلین تألیف میرزا محمد علی بن محمد طاهر خیابانی تبریزی (م ۱۳۷۳ ق).[۲۰] أسفار الناظرین فی شرح تبصرة المتعلمین تألیف شیخ علی بن حسن علی خنیزی (م ۱۳۶۳ ق).[۲۱] شرح صغیر تألیف سید معزالدین مهدی بن حسن بن احمد حسینی قزوینی (م ۱۳۰۰ ق).[۲۲] حلیة المجتهدین (شرح متوسط) تألیف سید معزالدین مهدی بن حسن بن احمد حسینی قزوینی.[۲۳] بصائر السالکین (شرح کبیر) تألیف سید معزالدین مهدی بن احمد حسینی قزوینی.[۲۴] رسالة إکمالالدین فی شرح تبصرة المتعلمین تألیف محمدباقربن مهدی بن محمدباقرموسوی قزوینی.[۲۵] إزالة الغواسی مدارک الحواشی حواشی سید محمد کاظم یزدی بر تبصرة المتعلمین.[۲۶] اما شروح و حواشی که نام مشخصی ندارند: شرح تبصرة المتعلمین تألیف زینالعابدین ذو المجدین، استاد دانشگاه تهران شرح تبصرة المتعلمین تألیف ملا محمد شریف بن محمدحسین بن محسن فیض کاشانی شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید محمد علی بن محمدحسین بن اسماعیل حسینی مرعشی معروف به شهرستانی شرح تبصرة المتعلمین تألیف موسی بن جعفر بن باقر کرمانشاهی (م ۱۳۴۰ ق).[۲۷] شرح تبصرة المتعلمین تألیف ملا محمد مهدی بن محمد سمیع کرمانشاهی.[۲۸] شرح استدلالی مختصر بر تبصرة المتعلمین تألیف شیخ محمد فاضل قائینی (م ۱۴۰۵ ق).[۲۹] شرح استدلالی تبصرة المتعلمین تألیف آخوند خراسانی صاحب کفایة الأصول (م ۱۳۲۹ ق).[۳۰] شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید حسن بن اسماعیل حسینی قمی حائری.[۳۱] شرح تبصرة المتعلمین تألیف شیخ محمدحسین بن شیخ حسین آل ابی خمسین احسائی (م ۱۳۱۰ ق).[۳۲] شرح تبصرة المتعلمین تألیف میرزا صادق آقا مجتهد تبریزی (م ۱۳۵۱ ق).[۳۳] شرح تبصرة المتعلمین تألیف آقا ضیاءالدین بن آقا محمد عراقی نجفی (م ۱۳۶۱ ق).[۳۴] شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید عبدالحسین بن یوسف شرفالدین عاملی.[۳۵] شرح تبصرة المتعلمین تألیف حاج شیخ علی بن ملا ابراهیم قمی نجفی (م ۱۳۷۱ ق).[۳۶] شرح تبصرة المتعلمین تألیف شیخ عبدالصاحب بن حسن بن صاحب جواهر (م ۱۳۵۶ ق).[۳۷] شرح تبصرة المتعلمین تألیف ملا محمد علی قراچهداغی جد میرزا صادق آقا تبریزی.[۳۸] شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید محسن کاظمی اعرجی (م ۱۲۲۷ ق).[۳۹] شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید محسن امین بن عبدالکریم حسینی (م ۱۳۷۱ ق).[۴۰] شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید محسن بن سید مهدی طباطبایی حکیم.[۴۱] شرح تبصرة المتعلمین تألیف محمد بن عاشور کرمانشاهی.[۴۲] شرح تبصرة المتعلمین تألیف میرزا علی بن ابوالقاسم بن محمد نراقی.[۴۳] شرح تبصرة المتعلمین تألیف شیخ مرتضی بن حسن مظاهری اصفهانی.[۴۴] شرح تبصرة المتعلمین تألیف سید هاشم بن احمد بن حسین احسائی (م ۱۳۰۹ ق).[۴۵] خلاصه، نظم و شعر أرجوزة فی الفقه تألیف سید حسن بن سید مرتضی یزدی حائری به نام «السرائر المستبصرة فی نظم التبصرة».[۴۶] التبصرة المنظومة تألیف سید محمدتقی بن اسحاق قمی (م ۱۳۴۴ ق).[۴۷] الجوهرة فی نظم التبصرة تألیف شیخ تقیالدین حسن بن علی بن داود حلی.[۴۸] گفتار بزرگان الذریعة: هو فی کتاب فی تمام الفقه علی طریق الفتوی.[۴۹]
در جای دیگر: من متون الفقه المختصرة علی نحو الفتوی و هی دورة تامة من الطهارة إلی الدیات و قد أحصی بعض الأفاضل مسائلها فی أربعة آلاف علی صغر حجمها و بالنظر لو جازتها و سلاسة عباراتها کثر اهتمام الفقهاء بها منذ عصر المؤلف حتی هذه الأواخر و تولوها بالشرح و التعلیق و الدرس و البحث و هی من الکتب الدراسیة فی مبادی الفقه.[۵۰]
أعیان الشیعة: تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین مطبوع و علیه شروح کثیرة لأهل هذه الأعصار و لنا علیه شرح مختصر مطبوع معه.[۵۱]
در جای دیگر: و التبصرة و هو أخصرها.[۵۲]
و در جای دیگر: و ألّف فی المختصرات ثلاثة کتب لا یشبه أحدهما الآخر و هی إرشاد الأذهان تداولته الشروح و الحواشی و إیضاح الأحکام أخصر منه و التبصرة لتعلم المبتدئین أخصر منهما.[۵۳]
در جای دیگر به نقل از شاگردش محمد بن علی جرجانی در مقدمۀ شرحش بر مبادی الوصول إلی علم الأصول: و له فی الفقه و التدریس کل کتاب نفیس أکبرها التذکرة و أصغرها التبصرة.[۵۴]
در جای دیگر آن: تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین و علیه شروح کثیرة لأهل هذه الأعصار و لنا علیه شرح مختصر مطبوع معه.[۵۵]
ریحانة الأدب: تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین که بارها در ایران چاپ و شروح بسیاری بر آن نوشتهاند و این نگارنده نیز شرح مزجی مختصری در دو جلد بر آن نوشته و جلد اولی این شرح در تبریز چاپ شده است. =
# الذريعة/۳ ۳۲۱ # مقدمهاى بر فقه شيعه، ۱۱۶ # الذريعة/۱۳ ۱۳۳، /۱۵ ۳۹ # مستدركات أعيان /۳ ۲۳۰، الذريعة/۱۱ ۱۰۴، /۱۳ ۱۵۱ # الذريعة/۲۳ ۱۸۵ # الذريعة/۴ ۲۱، /۱۳ ۱۳۳ # أعيان الشيعة /۱۰ ۲۱ # الذريعة/۱۳ ۱۳۴ # الذريعة/۱۳ ۱۳۳ # الذريعة/۴ ۴۱۶، أعيان /۲ ۴۸۴ # الذريعة/۱۳ ۱۳۶، /۲۵ ۱۹۴، أعيان /۹ ۱۹۱، ۱۹۵ # الذريعة/۱۰ ۱۶ # مقدمهاى بر فقه شيعه، ۱۱۸ # الذريعة/۱۳ ۱۳۴، /۲۴ ۱۷۷ # مقدمهاى بر فقه شيعه، ۱۱۸ # مقدمهاى بر فقه شيعه، ۱۱۷ - ۱۱۸، الذريعة/۱۷ ۷۳ # مقدمهاى بر فقه شيعه، ۱۱۷ # مقدمهاى بر فقه شيعه، ۱۱۸ # الذريعة/۱۳ ۱۳۶ # الذريعة/۳ ۳۲۲، /۱۸ ۹۹ # أعيان الشيعة /۸ ۲۹۹ # الذريعة/۱۳ ۱۳۷ # الذريعة/۷ ۸۳، /۱۳ ۱۳۷ # الذريعة/۱۳ ۱۲۵، ۱۳۷، أعيان /۱۰ ۱۴۵ # الذريعة/۱۱ ۱۰۴، /۱۳ ۱۵۱ # الذريعة/۱ ۵۲۹ # الذريعة/۱۳ ۱۳۷ # الذريعة/۱۳ ۱۳۷ و ۱۳۸ # مستدركات أعيان /۲ ۳۰۰ # أعيان الشيعة /۱ ۱۴۷ # الذريعة/۱۳ ۱۳۴ # الذريعة/۱۳ ۱۳۴ # الذريعة/۱۳ ۱۳۴ # الذريعة/۱۳ ۱۳۵، مستدركات أعيان /۶ ۱۸۳ # الذريعة/۱۳ ۱۳۴ # الذريعة/۱۳ ۱۳۶ # الذريعة/۱۳ ۱۳۵ # الذريعة/۱۳ ۱۳۶، مستدركات /۷ ۲۵۸ # الذريعة/۱۳ ۱۳۶ # الذريعة/۱۳ ۱۳۶، أعيان الشيعة /۵ ۴۰۴ # أعيان الشيعة /۹ ۵۸ # الذريعة/۱۳ ۱۳۷ # مستدركات أعيان /۷ ۱۶۲ # الذريعة/۱۳ ۱۳۷ # الذريعة/۱۳ ۱۳۸ # الذريعة/۱ ۴۸۸ # الذريعة/۳ ۳۲۴ # الذريعة/۳ ۳۲۴، /۵ ۱۹۱ # الذريعة/۳ ۳۲۱ # الذريعة/۱۳ ۱۳۳ # أعيان الشيعة /۵ ۴۰۴ # أعيان الشيعة /۱ ۱۴۵ # أعيان الشيعة /۵ ۳۹۶ # أعيان الشيعة /۵ ۳۹۷ # أعيان الشيعة /۵ ۴۰۴ # ريحانة الأدب /۴ ۱۶۷ - ۱۷۹
منابع
- نرم افزار جامع فقه اهلبیت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- علامه حلی، همین دانشنامه.
