قیام امام مهدی(ع)

قیام امام مهدی(ع) در باور امامیه نهضت واپسین امام شیعیان، امام مهدی علیه‌السلام، است که پس از پایان غیبت کبری و با آشکار شدن او در مکه آغاز می‌شود و به برپایی حکومتی دادگستر در سراسر زمین می‌انجامد. در منابع روایی، این نهضت با تعبیرهای «قیام قائم» و «خروج» شناخته می‌شود و هدف آن احیای توحید، عدالت، سنت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و عمل به قرآن دانسته شده است. شیعیان وقوع آن را قطعی می‌شمارند، اما زمانش را از دانش الهی و پوشیده از مردمان می‌دانند و تعیین تاریخ را نکوهش می‌کنند. بر پایهٔ گزارش‌های کهن، آغاز آن در جوار کعبه است و نخستین بیعت یارانش در همان‌جا انجام می‌شود. در جزئیات، از شمار یاران تا مدت حکومت، گزارش‌ها یکسان نیست.

مفهوم

«قیام» مصدر «قام» است و در لغت به معنای برخاستن و ایستادن، در برابر نشستن. «قام بالأمر» نیز به معنای کاری را بر عهده گرفتن و به آن برخاستن آمده است.

در منابع روایی و کلامی شیعه، «قیام» بر نهضت امام دوازدهم علیه‌السلام برای برپاداشتن حق و برچیدن ستم اطلاق می‌شود. ریشهٔ این تعبیر در قرآن است؛ آن‌جا که هدف بعثت پیامبران، برخاستن مردمان به داد دانسته شده است: «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»؛ «تا مردم به داد برخیزند».

در ادبیات شیعه، آشکار شدن امام «ظهور» و حرکت عملی او «قیام» نامیده می‌شود و این دو در بسیاری از آثار در یک روند پیوسته آمده‌اند. بر این پایه، قیام پایان‌بخش دوره‌ای از ستم و آغاز حکومت صالحان شمرده می‌شود.

پشتوانهٔ قرآنی

مفسران شیعه برای این قیام به شماری از آیات استناد می‌کنند و آن‌ها را وعدهٔ حکومت صالحان می‌شمارند. نخست آیهٔ وراثت زمین برای مستضعفان: «وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». دوم، آیهٔ میراث زمین برای بندگان صالح: «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند». سوم، آیهٔ پیروزی دین حق: «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»؛ «او کسی است که فرستاده‌اش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند».

در این آیات نامی از امام دوازدهم نیامده است. مفسران شیعه بر پایهٔ روایات، وعدهٔ آن‌ها را بر حکومت او تطبیق می‌کنند و میان شأن نزول آیه و تطبیق مصداق آن تفکیک می‌گذارند؛ از این‌رو دلالت این آیات را بر شخص امام، عام و نیازمند روایت می‌دانند.

آغاز قیام

بر پایهٔ گزارش‌های کهن شیعه، قیام با آشکار شدن امام در مکه آغاز می‌شود. او در مسجد الحرام و در جوار کعبه حاضر می‌شود و نخستین گروه یارانش با او بیعت می‌کنند. برخی گزارش‌ها جای بیعت را میان رکن و مقام ابراهیم دانسته‌اند.

در گزارش‌های دیگر، پیش از این رخداد نشانه‌هایی چون صیحه آسمانی، خروج سفیانی و خسف بیداء آمده است. عالمان شیعه از این نشانه‌ها برای شناخت آستانهٔ ظهور بهره می‌برند، اما تأکید می‌کنند که تطبیق آن‌ها بر رویدادهای روزگار خود و تعیین تاریخ قیام نادرست است.

اهداف

محور قیام، برپایی عدل است. در روایات، امام مهدی علیه‌السلام با این تعبیر توصیف شده است: «يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً»؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است». این تعبیر در منابع شیعه و اهل سنت با طرق گوناگون نقل شده است.

دومین هدف، احیای دین است: زنده کردن قرآن و سنت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، از میان بردن بدعت و بازگرداندن احکام فراموش‌شده. سوم، برچیدن ظلم و فساد و برقراری امنیت در سراسر زمین. در توصیف دوران او، بر داوری به حق، تقسیم عادلانهٔ بیت المال و رسیدگی به محرومان تأکید شده است.

روش قیام

بر پایهٔ گزارش‌ها، قیام با جهاد در برابر ستمگران همراه است و امام برای احقاق حق از کاربرد نیرو دریغ نمی‌کند. در همان حال، هدف او اصلاح است، نه انتقام‌جویی، و گزارش‌ها بر برپایی حق و بازگرداندن امور به سنت تأکید دارند. در برخی گزارش‌ها آمده است که کارگزاران و قاضیان حکومت او از میان شایستگان برگزیده می‌شوند.

یاران

شمار یاران ویژهٔ او در روایات ۳۱۳ تن گزارش شده است، به شمار یاران بدر. این گروه گرد او جمع می‌شوند و هستهٔ حرکت و ستون حکومت او را می‌سازند. روایات، ویژگی آنان را ایمان استوار و آمادگی برای فداکاری دانسته‌اند و گفته‌اند از سرزمین‌های گوناگون به او می‌پیوندند.

گسترهٔ حکومت

بر پایهٔ روایات، حکومت او شرق و غرب زمین را در بر می‌گیرد و دین حق در سراسر جهان آشکار می‌شود. در برخی روایات از حضور حضرت عیسی علیه‌السلام در دوران او سخن رفته است؛ تفصیل این گزارش‌ها در منابع یکسان نیست. در توصیف دوران او، رفع ستم، آبادانی، رفاه و همدلی مردمان آمده است.

مدت حکومت

مدت حکومت او در روایات یکسان گزارش نشده و مدت‌هایی چون هفت، نُه و نوزده سال آمده است. دربارهٔ چگونگی پایان این دوران نیز گزارش‌ها یکدست نیست. در باور شیعه، رجعت — بازگشت گروهی از مردگان به جهان — در پیوند با دوران او مطرح می‌شود، هرچند جایگاه دقیق آن در روایات یکسان نیست.

قیام‌های پیش از ظهور

در منابع روایی شیعه آمده است: «كُلُّ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ»؛ «هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود، صاحبش طاغوت است». بر پایهٔ این روایت، برخی عالمان شیعه هر نهضتی را که پیش از قیام امام و بدون اذن او برپا شود، فاقد مشروعیت دانسته‌اند.

نهی از توقیت

زمان قیام در قرآن از دانش الهی شمرده شده است: «لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»؛ «آن را در وقتش آشکار نمی‌کند مگر او». بر همین پایه، روایات تعیین زمان ظهور را نکوهیده‌اند. از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند». عالمان شیعه بر پایهٔ این روایات، هرگونه تعیین تاریخ برای قیام و تطبیق قطعی نشانه‌های ظهور بر حوادث روزگار را نادرست دانسته‌اند.

دیدگاه اهل سنت

در مجموعه‌های حدیثی اهل سنت نیز روایات خروج مهدی از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده و بسیاری از محدثان آنان اصل آن را پذیرفته‌اند؛ ابو داود در سنن خود کتابی با عنوان «المهدی» دارد.

در صحیح مسلم نیز از فرود عیسی علیه‌السلام در دوران ظهور سخن رفته است: «كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟». با این حال، در پاره‌ای جزئیات، مانند نسب دقیق او و چگونگی پیوند ظهور با نزول عیسی، دیدگاه منابع یکسان نیست.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• ابو داود، سلیمان بن اشعث؛ سنن أبی داود، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲ و ۵۳.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تهران: مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷ق.