دقاق نیشابوری
«ابوعلی حسن دقّاق نیشابوری» (م، ۴۰۵ ق)، مفسر، واعظ، صوفی، شاعر و فقیه شافعی در قرن چهارم هجری و از شاگردان قفّال مروزی بود. او در بیان احادیث و نیز در تفسیر و تأویل آیات قرآن تبحر داشت و کتابی با عنوان «تأویل بعضی از آیات قرآنیه» نگاشت. وی مدرسهٔ معروف «دقاقیه» را در نیشابور بنا نهاد و خانقاه «سراوی» را در نسا ساخت. ابوالقاسم قشیری داماد و از شاگردان اوست.
| نام کامل | ابوعلی حسن دقّاق نیشابوری |
| زادگاه | نیشابور |
| وفات | ۴۰۵ قمری |
| مدفن | نیشابور |
|
| |
| اساتید |
ابوعلی نحوی، محمد بن احمد مروزی، ابوبکر قفال مروزی، محمد بن مکی کشمیهنی، ابراهیم بن محمد نصرآبادی،... |
| شاگردان |
ابوالقاسم قشیری، ابوالحسن بوشنجی، ابوبکر صیرفی، ابوصالح مؤذن،... |
| آثار |
تأویل بعضی از آیات قرآنیه، کتاب الضحایا، مواعظ، زهد، خلافت،... |
محتویات
ولادت و نسب
ابوعلی دقاق، حسن بن علی بن محمد بن اسحاق بن عبدالرحیم بن احمد، در نیشابور زاده شد. برخی منابع احتمال دادهاند که اصالتاً اهل روستایی در اطراف نیشابور بوده و انتساب به نیشابور از باب توسع بوده است. تاریخ دقیق ولادت او دانسته نیست، اما با توجه به وفات در ۴۰۵ ق. و نقل مجالس او در نیمه دوم سده چهارم، احتمالاً در دهه ۳۴۰-۳۵۰ ق. متولد شده است. پدرش علی بن محمد بود و خاندان وی از ثروتمندان یا مشاهیر خراسان به شمار نمیرفتند. لقب «دقاق» (به معنای خرازی یا آردفروش) احتمالاً به صنعت یا شغل خانوادگی او اشاره دارد.
تحصیلات و استادان
ابوعلی دقاق تحصیلات مقدماتی خود را در نیشابور گذراند. در این شهر زبان عربی و دانش اصول فقه را فراگرفت و به سبب تبحر در نحو عربی، «ابوعلی نحوی» نیز خوانده میشد. او سپس برای تکمیل دانش فقه به مرو - که در آن روزگار مرکز فقیهان بزرگ شافعی بود - سفر کرد.
در مرو، نزد ابوعبدالله محمد بن احمد مروزی ملقب به «خضری» (بزرگ و مقدم شافعیان مرو) و نیز ابوبکر قفال مروزی (صغیر، متوفی ۴۱۷ ق) فقه شافعی آموخت و بر آن تسلط یافت و به درجهٔ «اعاده» (تدریس در حضور استاد) نزد قفال نائل آمد.
همچنین در مرو، حدیث را از ابوهیثم محمد بن مکی کشمیهنی (متوفی ۳۸۹ ق) و ابوعلی محمد بن عمر شبّویی (شب بویی) و ابوعمرو بن حمدان شنید.
ابوعلی دقاق پس از اتمام تحصیلات در مرو، به حج سفر کرد و سپس به نیشابور بازگشت. او پس از فراگیری علوم ظاهری، به کار و سلوک عملی روی آورد و طریق تصوف را برگزید. او در نیشابور با ابوالقاسم ابراهیم بن محمد نصرآبادی (متوفی ۳۶۷ ق) که از مشایخ بزرگ صوفیه بود، مصاحبت یافت و مرید او شد. سلسلهٔ طریقت او از طریق نصرآبادی، شبلی، جنید به تابعین میرسید.
فعالیتهای علمی و ارشادی
در سال ۳۹۱ قمری، مدرسهای برای تدریس ابوعلی دقاق در محله «کَهَنْ دَر» (بخش قدیم نیشابور) بنا شد که ساخت آن در ۳۹۲ ق. به پایان رسید. این مدرسه بعدها به «مدرسه قشیریه» شهرت یافت و محل دفن او نیز در آنجا بود.
مهمترین شاگرد ابوعلی دقاق، ابوالقاسم قشیری (صاحب الرسالة القشیریه) بود. قشیری، که از مریدان خاص او بود، بعدها به دامادی وی نائل آمد. همچنین دخترش -فاطمه دقاق- نیز از او روایت میکند. ابوالحسن بوشنجی، ابوبکر صیرفی و ابوصالح مؤذن از دیگر شاگردان او بودند. ابوسعید ابوالخیر نیز در مجالس او حاضر میشد.
دقاق نیشابوری در زمان خود شهرت بسیار یافت و مجالس وعظ او مورد توجه همگان بود. او روزهای جمعه در مسجد «ابوبکر محمد بن یحیی بن سهل مُطَرِّز» (یکی از مراکز مهم شافعیان نیشابور) به سخنرانی میپرداخت و نیز در برخی خانقاههای نیشابور مجلس وعظ داشت. مهمترین ویژگی مجالس دقاق، غیر از فصاحت و قدرت بیان، به کارگیری زبان فارسی در وعظ بود. به گفتهٔ خواجه عبدالله انصاری، «وی زبان وقت بود به نیشابور و زبانهٔ گویندگان مشایخ بود».
ابوعلی دقاق در شهر نسا (در ترکمنستان امروزی) خانقاهی به نام «سراوی» بنا کرد و مدعی شد که بنای آن به اشاره پیامبر(ص) در خواب بوده است. در نزدیکی آن گورستانی پدید آمد که محل دفن مشایخ صوفیه شد.
دقاق از قائلان به حلیت سماع (شنیدن آواز و موسیقی صوفیانه) بود، اما وجد و رقص را خوش نمیداشت و به حرکات وجدآمیز بزرگانی همچون سلمی معترض بود. او سکون در سماع را برای مشایخ بهتر میدانست. از کثرت شوق و ذوق و درد و گریه که داشته او را شیخ نوحهگر مىگفتند.
او از اکابر عرفا و جامع اصول شریعت و فنون طریقت به شمار مىرفت. به دقاق کراماتی نسبت دادهاند که بیشتر در زمینهٔ اشراف بر ضمایر افراد است. گفتهاند که پس از سالها ریاضت، در بیابانی گم شد و پس از یافتن راه، از دست لشکری شربت آبی نوشید و زیان معنوی آن آب تا سی سال در دل او ماند.
کلمات معروفهاى نیز از دقاق نیشابوری به یادگار مانده است. گویند: خواجه عبداللَّه انصارى مناجات مشهور خود (الهی نامه) را از کلمات این عالم ربانى اقتباس نموده است.
آثار و تألیفات
از ابوعلی دقاق آثار مکتوب چندانی بر جای نمانده و بیشتر شهرت او به واسطه مجالس وعظ و شاگردان برجستهاش است. آثار منسوب به وی عبارتند از:
- تأویل بعضی از آیات قرآنیه (تفسیر و تأویل برخی آیات)
- کتاب الضحایا (در صحت انتساب آن تردید است)
- مواعظ (مشتمل بر ۳۶۰ مجلس وعظ)
- زهد
- خلافت
وفات و مدفن
درباره تاریخ وفات ابوعلی دقاق اختلاف است. مشهور آن است که وی در ذیالحجه سال ۴۰۵ قمری در نیشابور درگذشت. عبدالغافر فارسی به صراحت این تاریخ را تأیید کرده و سُبکی نیز آن را صحیح دانسته است. ذهبی نیز وفات او را در ۴۰۵ ق ثبت کرده است. با این حال، برخی منابع، وفات او را در سال ۴۰۶، ۴۱۲ و حتی ۴۰۰ قمری ذکر کردهاند.
دقاق را در مدرسه خودش (دقاقیه/قشیریه) در نیشابور، در سمت قبله کهندز، به خاک سپردند. اما بر اساس برخی منابع، آرامگاه دیگری نیز در روستای «باقر» در غرب قلعه نسای کهن (ترکمنستان) به نام «شیخ الو بابا» وجود دارد که به او منسوب است و مردم ترکمنستان به آن ارادت دارند.
منابع
- دانشنامه جهان اسلام، "دقاق، ابوعلی"، ج۱۷، تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، "ابوعلی دقاق"، ج۶، تهران: مرکز دایرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- اثرآفرینان، انجمن مفاخر فرهنگی، ج۳، ص۳۸.
