رفاعة ابن شداد

رفاعة ابن شداد
نام کامل	رفاعة بن شداد بن عوسجة، فتیانی از بجیله
زادروز	نامعلوم
زادگاه	کوفه
وفات	۶۶ق، کوفه
مدفن	نامعلوم
آثار
شناخته‌شده برای	از اصحاب امام علی (ع) و امام حسین (ع)، قاضی اهواز از سوی امام علی (ع)، از پنج رهبر قیام توابین و از همراهان مختار ثقفی در قیام مختار

رفاعة ابن شداد با نام کامل رفاعة بن شداد بن عوسجة، فتیانی از بجیله (کشته‌شده در ۶۶ق) از چهره‌های شیعی کوفه در سدهٔ نخست هجری بود. رجال طوسی او را در شمار اصحاب امام علی (ع) و امام حسین (ع) آورده است. به گزارش دعائم الإسلام، امام علی (ع) او را بر قضاوت اهواز گماشت و نامه‌ای در پرهیز از خیانت به او نوشت. پس از واقعه کربلا، او یکی از پنج رهبر قیام توابین بود و پس از شکست توابین در عین الورده به مختار ثقفی پیوست. او در سال ۶۶ق، در درگیری‌های داخلی کوفه در روزگار قیام مختار، کشته شد.

نام و نسب

منابع کهن نسب او را «رفاعة بن شداد بن عوسجة» و نسبت او را «فتیانی» و «بجلی» ثبت کرده‌اند. او به قبیلهٔ بجیله منسوب است. طبری او را «سید قراء اهل المصر»؛ بزرگِ قاریان کوفه، خوانده است. از کنیه، همسر و فرزندان او اطلاعی در دست نیست و سال تولدش دانسته نیست.

در روزگار امام علی (ع)

بر پایهٔ روایتی که در وسائل الشیعة از کشی نقل شده، رفاعة بن شداد در شمار کسانی بود که در ربذه بر پیکر ابوذر غفاری حاضر شدند؛ او همراه مالک اشتر و عبدالله بن فضل تمیمی به ربذه رفت. همچنین دعائم الإسلام نامه‌ای از امام علی (ع) را آورده که در آن، او را «قاضی خود بر اهواز» خوانده و به او هشدار داده است: «اِعلَم یا رِفاعَةُ أَنَّ هذِهِ الإِمارَةَ أمانَةٌ»؛ «ای رفاعه، بدان که این منصب، امانتی است». همین گزارش نشان می‌دهد که او در دستگاه خلافت امام (ع) منصبی قضایی داشته است.

پس از شهادت امام علی (ع)

در روزگار زیاد بن ابیه، والی کوفه، حکومت اموی گروهی از شیعیان، از جمله یاران حجر بن عدی را تعقیب کرد. رفاعه در این ماجرا همراه عمرو بن حمق از کوفه گریخت و نخست به مدائن و سپس به سوی موصل رفت. پس از واقعه کربلا و برآمدن جنبش توابین، او در خانهٔ سلیمان بن صرد خزاعی در شمار پنج رهبر این جنبش برگزیده شد. در همان مجلس، پس از مسّیب بن نجبه، او سخن گفت و مردم را به خون‌خواهی امام حسین علیه السلام فراخواند. طبری او را یکی از سه خطیب و سخنور توابین در کوفه می‌شمارد.

توابین در عین الورده با سپاه شام روبه‌رو شدند و شکست خوردند. رفاعه در عین الورده کشته نشد و به کوفه بازگشت؛ آن‌گاه مختار ثقفی که در زندان عبیدالله بن زیاد بود، به او نامه نوشت و او را به خون‌خواهی اهل بیت (علیهم‌السلام) فراخواند.

در قیام مختار

هنگامی که مختار بر کوفه چیره شد، رفاعه در شمار همراهان او درآمد. در نبردی که میان هواداران مختار و گروهی از کوفیان درگرفت، رفاعه امامت جماعت یمنیان کوفه را بر عهده داشت و گروه مقابل شعار «یا لَثاراتِ عُثمان»؛ «ای خون‌خواهان عثمان» سر می‌داد. چون فریاد خون‌خواهی عثمان بلند شد، رفاعه گفت: «ما لَنا وَ لِعُثمانَ؟ لا اُقاتِلُ مَعَ قَومٍ یَبغونَ دَمَ عُثمان»؛ «ما را با عثمان چه کار؟ با گروهی که خواهان خون عثمان‌اند نمی‌جنگم». سپس رو به رویارویان کرد و چنین خواند: «أَنَا ابنُ شَدّادٍ عَلى دینِ عَلی / لَستُ لِعُثمانَ بنِ أَروى بِوَلِی»؛ «من پسر شدادم، بر آیین علی؛ من دوست و هوادار عثمان بن اروی نیستم». در همان درگیری، نزدیک حمّامی در کوفه کشته شد.

جایگاه رجالی

کشی او را در شمار کسانی آورده که از عمرو بن حمق روایت کرده‌اند و از این‌رو او را از راویان حدیث شمرده‌اند. طوسی نیز او را در باب اصحاب امام علی (ع) و باب اصحاب امام حسین (ع) آورده است. با این حال، منابع از شمار و موضوع روایات او چیزی نمی‌گویند و در کتاب‌های رجالی، ترجمهٔ مستقلی با توثیق یا تضعیف برای او ثبت نشده است. جایگاه او بیشتر از راه نقشش در جنبش توابین و همراهی با مختار شناخته می‌شود.

منابع

• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق؛ ج۲۰.
• طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۴.
• طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الطوسی، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
• کشی، محمد بن عمر؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، مشهد: دانشگاه مشهد، ۱۳۴۸ش؛ ج۱.
• مغربی، نعمان بن محمد؛ دعائم الإسلام، قاهره: دار المعارف، ۱۳۸۵ق؛ ج۲.