خصائص امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب (کتاب)
«خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبیطالب رضیاللهعنه»، تألیف احمد بن شعیب نسائی (م، ۳۰۳ ق)، کتابی ارزشمند در بیان فضايل امام على (علیهالسلام) است. نویسنده که از مشاهیر علماى اهل سنت است، در این کتاب به خصائص اهلبیت علیهمالسلام، به ویژه امیرالمؤمنین علیهالسلام اذعان کرده و روایات متعددى را از اهل سنت درباره ویژگىهاى آن حضرت نقل نموده است.
 | |
| نویسنده | احمد بن شعیب نسائی |
| موضوع | فضايل امام على علیهالسلام |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
| تحقيق | سید جعفر حسینى |
|
| |
مؤلف کتاب
احمد بن شعیب بن على نسائى (۲۱۵-۳۰۳ ق)، از محدثان بزرگ اهل سنّت در قرن سوم هجری است که در سال ۲۱۵ هجرى در منطقه نساء خراسان به دنیا آمد.
نسائی از عالمانى هم چون قتیبة بن سعید، ابوداوود سجستانى و اسحاق بن راهویه استفاده نمود. وى براى کسب علم و نقل حدیث به مکان هایى هم چون خراسان، شام، حجاز، مصر و عراق سفر کرد و در سال ۳۰۳ هجرى وفات یافت.
خصائص اميرالمؤمنين علی بن ابیطالب، مسند على علیهالسلام، السنن، عمل اليوم و الليلة، التفسير، فضائل الصحابة، مناسک حج و الضعفاء و المتروکین، از جمله آثار اوست.
انگیزه تألیف
ابوبکر مامونى مىگوید: از نسائى در مورد علت نگارش کتاب «خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبیطالب» پرسیدم، در جواب گفت: وقتى وارد دمشق شدم، مردم را نسبت به «على (ع)» خیلى منحرف دیدم، از این رو تصمیم گرفتم که کتاب «خصائص» را تصنیف کنم تا این که خداوند آنها را هدایت کند.
محتوای کتاب
نسائی کتابش را با پیشگامى حضرت على علیهالسّلام در اسلام آغاز مىکند و سپس به ذکر دهها حدیث درباره ویژگىهاى امام على(ع) همانند حدیث ثقلین، طیر مشوی، منزلت، کساء، غدیر، رایت، سد ابواب و... مىپردازد، آن گاه با ذکر احادیثى در منقبت حضرت فاطمه سلام اللَّه علیها بحث را ادامه مىدهد. سپس به شمهاى کوتاه از احادیث درباره امام حسن(ع) و امام حسین(ع) اشاره مىکند و در پایان عنان سخن را به نبردهاى امام على علیهالسّلام مىبرد که در آن از پیشگویىهاى رسول خدا(ص) درباره حقانیت امام على(ع)، و سرکشى، انحراف و خروج از دین دشمنان على علیهالسّلام (قاسطین و ناکثین و مارقین) پرده فکنده است.
کتاب «خصائص أمیرالمؤمنین» مشتمل بر شصت و سه فصل است که برخى از عناوین آنها بدین شرح می باشد:
- ذکر خصائص أمیرالمؤمنین علی بن أبیطالب، و ذکر صلاته قبل الناس و أنّه أول مَن صلّى مِن الناس.
- ذکر اختلاف الناقلین لهذا الخبر عن شعبة.
- ذکر عبادة علی رضیاللّهعنه.
- ذکر منزلة علی رضیاللّهعنه من اللّه عز و جل.
- ذکر خبر عمران بن حصین فی ذلک.
- ذکر خبر الحسن بن علی.
- ذکر قول النبی صلىاللّهعلیهوسلم فی علی: «أن اللّه جل ثناؤه لا یخزیه أبدا».
- ذکر قول النبی صلىاللّهعلیهوسلم لعلی: «أنه مغفور له».
- ذکر قول النبی صلىاللّهعلیهوسلم: «قد امتحن اللّه قلب علی للإیمان».
- ذکر قول النبی صلىاللّهعلیهوسلم لعلی: «إن اللّه سیهدی قلبک و یثبت لسانک».
- ذکر الأخبار المأثورة بأن فاطمة بنت رسول اللّه صلىاللّهعلیهوسلم سیدة نساء هذه الأمة.
- ذکر الأخبار المأثورة بأن فاطمة بضعة من رسول اللّه صلىاللّهعلیهوسلم.
- ذکر ما خصّ به علی بن أبیطالب من الحسن و الحسین ابنی رسول اللّه صلىاللّهعلیهوسلم و ریحانتیه من الدنیا و أنهما سیدا شباب أهل الجنة إلا عیسى بن مریم و یحیى بن زکریا علیهماالسلام.
- ذکر قول النبی صلىاللّهعلیهوسلم: «الحسن و الحسین ابنای».
- ذکر الآثار المأثورة بأن الحسن و الحسین سیدا شباب أهل الجنة.
- ذکر قول النبی صلىاللّهعلیهوسلم: «الحسن و الحسین ریحانتی من هذه الدنیا».
ویژگیهای کتاب
کتاب «خصائص أمیرالمؤمنین» که جملگى احادیث آن با سند نقل شدهاند، در نزد حدیث پژوهان و رجالشناسان مقامى ارجمند دارد؛ ابن حجر عسقلانى، که از علماى حدیثشناس اهل سنت است، درباره این کتاب مىگوید: «نسائى در میان صحابه پیامبر (ص) تنها به جست و جوى احادیثى که درباره مناقب على[ع] است، پرداخت. وى احادیثى بسیار را که بیشتر آنها با سندهاى خوب و قابل قبولند، در این کتاب گرد آورد».
همو در کتاب مشهور خود، یعنى «فتح البارى بشرح صحیح البخارى» در این زمینه چنین مىنویسد: «کتاب خصائص شاملترین کتاب حدیثى در مناقب على[ع] است که با سندهاى خوب توسط نسائى نگاشته شده است».
در واقع این کتاب گوشهاى از حقیقتى را نشان مىدهد که حدیثشناسان بزرگ اهل سنت؛ مانند احمد بن حنبل، اسماعیل قاضى و ابوعلى نیشابورى بر آن معترفند، مبنى بر این که «در حق هیچ کدام از اصحاب پیامبر خدا(ص) به اندازه امام على[ع]، فضائل و مناقب، با سندهاى خوب نقل نشده است».
افزون بر آن، در اعتبار کتاب «خصائص» همین بس که دانشمندان بزرگ در پیشوایى نسائى در شناخت احادیث و رجال، هم داستانند و عدهاى همچون دارقطنى مىگوید: «هیچ کس را بر نسائى مقدم نمىدارم». و حدیث پژوه اهل سنت یعنى ابوعلى نیشابورى مىگوید: «وى بدون شک و تردید، در حدیثشناسى پیشواست» و ذهبى مىنویسد: «نسائى در شناخت احادیث و رجال از مسلم [صاحب صحیح مسلم] و ابوداود [صاحب سنن] و ترمذى [صاحب سنن] ماهرتر است». البته همه این ستایشها به این معنا نیست که نسائى از خطا مصون باشد و راه براى نقد احادیثى که نقل کرده بسته شود.
به هر حال به نظر مىرسد، کتاب «خصائص» آینهاى شفاف براى نگریستن به چهره نسائى است. در این کتاب، دیدگاههاى نسائى (که در عناوین روایات آمده)، تسلط او به احادیث و ذوق تحسین برانگیزش در طبقهبندى احادیث به خوبى نمایان است.
شایان ذکر است که نسائى نه تنها درباره امام على(ع) کتاب «خصائص» را نگاشته، بلکه کتابى دیگر به نام «مسند على بن ابىطالب» را نیز به رشته تحریر درآورده است.
وضعیت کتاب
کتاب «خصائص أمیرالمؤمنین» حدود ۱۲ نسخه خطى در کتابخانههاى کشورهاى گوناگون دارد و تاکنون ۹ بار در هندوستان، مصر، نجف، لبنان و ایران به چاپ رسیده است. این کتاب در سال ۱۳۱۱ق. با نام «حقائق لدنى در تشریح دقائق خصائص علوى»، به دست سید ابوالقاسم رضوى لاهورى، به زبان فارسى ترجمه شد و در لاهور به چاپ رسید. در سال ۱۸۹۲م. نیز این کتاب به زبان هندى و پس از آن به زبان اردو ترجمه و در پاکستان و رامپور منتشر شده است.
همچنین حجت الاسلام فتحالله نجارزادگان این کتاب را با عنوان «ویژگیهای امیرمؤمنان علی بن ابیطالب علیهالسلام» به فارسى ترجمه نموده است. ترجمه ای نیز از سید نصرالله آیتی مقدم (متولد ۱۳۲۰ش) بر این کتاب موجود است.
نسخه حاضر در برنامه (نرم افزار نور الولایه) با تحقیق و پژوهش سید جعفر حسینى در قطع وزیرى با جلد شومیز در ۲۸۰ صفحه براى بار نخست در سال ۱۴۱۹ق. توسط انتشارات دارالثقلین، قم منتشر شده است.
منابع
- نرم افزار نور الولایه، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
- "احمدبن على بن شعیب نسائى"، یدالله حاجىزاده، سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام.
- تاریخ الادب العربى، کارل بروکلمان، ج۳، ص۱۹۶.
- مقدمه فتحالله نجارزادگان، بر ترجمه فارسى کتاب.
