قیام امام مهدی(ع): تفاوت بین نسخه‌ها
(ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
جز (ایجاد مدخل دانشنامه‌ای طبق شیوه‌نامه) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | '''قیام امام مهدی(ع)''' در باور [[امامیه]] نهضت واپسین امام شیعیان، [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]]، است که پس از پایان [[غیبت کبری]] و با آشکار شدن او در [[مکه]] آغاز می‌شود و به برپایی حکومتی دادگستر در سراسر زمین می‌انجامد. در منابع روایی، این نهضت با تعبیرهای «قیام قائم» و «خروج» شناخته می‌شود و هدف آن احیای [[توحید]]، [[عدالت]]، [[سنت]] پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و عمل به [[قرآن]] دانسته شده است. شیعیان وقوع آن را قطعی می‌شمارند، اما زمانش را از دانش الهی و پوشیده از مردمان می‌دانند و تعیین تاریخ را نکوهش می‌کنند. بر پایهٔ گزارش‌های کهن، آغاز آن در جوار [[کعبه]] است و نخستین [[بیعت]] یارانش در همان‌جا انجام می‌شود. در جزئیات، از شمار یاران تا مدت حکومت، گزارش‌ها یکسان نیست.<ref>مفید، الإرشاد، | + | '''قیام امام مهدی(ع)''' در باور [[امامیه]] نهضت واپسین امام شیعیان، [[امام زمان عجل الله فرجه الشریف|امام مهدی علیه‌السلام]]، است که پس از پایان [[غیبت کبری]] و با آشکار شدن او در [[مکه]] آغاز می‌شود و به برپایی حکومتی دادگستر در سراسر زمین می‌انجامد. در منابع روایی، این نهضت با تعبیرهای «قیام قائم» و «خروج» شناخته می‌شود و هدف آن احیای [[توحید]]، [[عدالت]]، [[سنت]] پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و عمل به [[قرآن]] دانسته شده است. شیعیان وقوع آن را قطعی می‌شمارند، اما زمانش را از دانش الهی و پوشیده از مردمان می‌دانند و تعیین تاریخ را نکوهش می‌کنند. بر پایهٔ گزارش‌های کهن، آغاز آن در جوار [[کعبه]] است و نخستین [[بیعت]] یارانش در همان‌جا انجام می‌شود. در جزئیات، از شمار یاران تا مدت حکومت، گزارش‌ها یکسان نیست.<ref>مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۴۰؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۳۱۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==مفهوم== | ==مفهوم== | ||
| − | «قیام» مصدر «قام» است و در لغت به معنای برخاستن و ایستادن، در برابر نشستن. «قام بالأمر» نیز به معنای کاری را بر عهده گرفتن و به آن برخاستن آمده است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ | + | «قیام» مصدر «قام» است و در لغت به معنای برخاستن و ایستادن، در برابر نشستن. «قام بالأمر» نیز به معنای کاری را بر عهده گرفتن و به آن برخاستن آمده است.<ref>ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «قوم»، ج۱۲، ص۴۹۰ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | در منابع روایی و کلامی شیعه، «قیام» بر نهضت امام دوازدهم علیه‌السلام برای برپاداشتن حق و برچیدن ستم اطلاق می‌شود. ریشهٔ این تعبیر در قرآن است؛ آن‌جا که هدف بعثت پیامبران، برخاستن مردمان به داد دانسته شده است: {{متن قرآن|«لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»}}؛ «تا مردم به داد برخیزند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ حدید، آیهٔ ۲۵؛ کلینی، الکافی، کتاب | + | در منابع روایی و کلامی شیعه، «قیام» بر نهضت امام دوازدهم علیه‌السلام برای برپاداشتن حق و برچیدن ستم اطلاق می‌شود. ریشهٔ این تعبیر در قرآن است؛ آن‌جا که هدف بعثت پیامبران، برخاستن مردمان به داد دانسته شده است: {{متن قرآن|«لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»}}؛ «تا مردم به داد برخیزند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ حدید، آیهٔ ۲۵؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱، ص۴۱۲.</ref> |
| − | در ادبیات شیعه، آشکار شدن امام «ظهور» و حرکت عملی او «قیام» نامیده می‌شود و این دو در بسیاری از آثار در یک روند پیوسته آمده‌اند. بر این پایه، قیام پایان‌بخش دوره‌ای از ستم و آغاز حکومت صالحان شمرده می‌شود.<ref>طوسی، | + | در ادبیات شیعه، آشکار شدن امام «ظهور» و حرکت عملی او «قیام» نامیده می‌شود و این دو در بسیاری از آثار در یک روند پیوسته آمده‌اند. بر این پایه، قیام پایان‌بخش دوره‌ای از ستم و آغاز حکومت صالحان شمرده می‌شود.<ref>طوسی، الغیبة، ج۱، ص۳۹۴ {{صحت آدرس}}؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۷۴.</ref> |
==پشتوانهٔ قرآنی== | ==پشتوانهٔ قرآنی== | ||
| سطر ۱۳: | سطر ۱۳: | ||
مفسران شیعه برای این قیام به شماری از آیات استناد می‌کنند و آن‌ها را وعدهٔ حکومت صالحان می‌شمارند. نخست آیهٔ وراثت زمین برای مستضعفان: {{متن قرآن|«وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»}}؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». دوم، آیهٔ میراث زمین برای بندگان صالح: {{متن قرآن|«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»}}؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند». سوم، آیهٔ پیروزی دین حق: {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»}}؛ «او کسی است که فرستاده‌اش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵؛ سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳.</ref> | مفسران شیعه برای این قیام به شماری از آیات استناد می‌کنند و آن‌ها را وعدهٔ حکومت صالحان می‌شمارند. نخست آیهٔ وراثت زمین برای مستضعفان: {{متن قرآن|«وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»}}؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». دوم، آیهٔ میراث زمین برای بندگان صالح: {{متن قرآن|«وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»}}؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند». سوم، آیهٔ پیروزی دین حق: {{متن قرآن|«هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»}}؛ «او کسی است که فرستاده‌اش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند».<ref>قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵؛ سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳.</ref> | ||
| − | در این آیات نامی از امام دوازدهم نیامده است. مفسران شیعه بر پایهٔ روایات، وعدهٔ آن‌ها را بر حکومت او تطبیق می‌کنند و میان شأن نزول آیه و تطبیق مصداق آن تفکیک می‌گذارند؛ از این‌رو دلالت این آیات را بر شخص امام، عام و نیازمند روایت می‌دانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ | + | در این آیات نامی از امام دوازدهم نیامده است. مفسران شیعه بر پایهٔ روایات، وعدهٔ آن‌ها را بر حکومت او تطبیق می‌کنند و میان شأن نزول آیه و تطبیق مصداق آن تفکیک می‌گذارند؛ از این‌رو دلالت این آیات را بر شخص امام، عام و نیازمند روایت می‌دانند.<ref>طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، ج۱۶، ص۱۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انبیاء، ج۷، ص۱۱۹.</ref> |
==آغاز قیام== | ==آغاز قیام== | ||
| − | بر پایهٔ گزارش‌های کهن شیعه، قیام با آشکار شدن امام در مکه آغاز می‌شود. او در [[مسجد الحرام]] و در جوار کعبه حاضر می‌شود و نخستین گروه یارانش با او بیعت می‌کنند. برخی گزارش‌ها جای بیعت را میان رکن و [[مقام ابراهیم]] دانسته‌اند.<ref>نعمانی، | + | بر پایهٔ گزارش‌های کهن شیعه، قیام با آشکار شدن امام در مکه آغاز می‌شود. او در [[مسجد الحرام]] و در جوار کعبه حاضر می‌شود و نخستین گروه یارانش با او بیعت می‌کنند. برخی گزارش‌ها جای بیعت را میان رکن و [[مقام ابراهیم]] دانسته‌اند.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۳۱۴ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۴۵۳ {{صحت آدرس}}؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۲۴.</ref> |
| − | در گزارش‌های دیگر، پیش از این رخداد نشانه‌هایی چون [[صیحه آسمانی]]، [[خروج سفیانی]] و [[خسف بیداء]] آمده است. عالمان شیعه از این نشانه‌ها برای شناخت آستانهٔ ظهور بهره می‌برند، اما تأکید می‌کنند که تطبیق آن‌ها بر رویدادهای روزگار خود و تعیین تاریخ قیام نادرست است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | در گزارش‌های دیگر، پیش از این رخداد نشانه‌هایی چون [[صیحه آسمانی]]، [[خروج سفیانی]] و [[خسف بیداء]] آمده است. عالمان شیعه از این نشانه‌ها برای شناخت آستانهٔ ظهور بهره می‌برند، اما تأکید می‌کنند که تطبیق آن‌ها بر رویدادهای روزگار خود و تعیین تاریخ قیام نادرست است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۸۹؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۲۴۷ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==اهداف== | ==اهداف== | ||
| − | محور قیام، برپایی عدل است. در روایات، امام مهدی علیه‌السلام با این تعبیر توصیف شده است: {{متن حدیث|«يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً»}}؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است». این تعبیر در منابع شیعه و اهل سنت با طرق گوناگون نقل شده است.<ref>صدوق، کمال | + | محور قیام، برپایی عدل است. در روایات، امام مهدی علیه‌السلام با این تعبیر توصیف شده است: {{متن حدیث|«يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً»}}؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است». این تعبیر در منابع شیعه و اهل سنت با طرق گوناگون نقل شده است.<ref>صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۶۵۲ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند، ج۱، ص۳۷۶ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | دومین هدف، احیای دین است: زنده کردن قرآن و سنت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، از میان بردن [[بدعت]] و بازگرداندن احکام فراموش‌شده. سوم، برچیدن [[ظلم]] و [[فساد]] و برقراری امنیت در سراسر زمین. در توصیف دوران او، بر داوری به حق، تقسیم عادلانهٔ [[بیت المال]] و رسیدگی به محرومان تأکید شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | دومین هدف، احیای دین است: زنده کردن قرآن و سنت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، از میان بردن [[بدعت]] و بازگرداندن احکام فراموش‌شده. سوم، برچیدن [[ظلم]] و [[فساد]] و برقراری امنیت در سراسر زمین. در توصیف دوران او، بر داوری به حق، تقسیم عادلانهٔ [[بیت المال]] و رسیدگی به محرومان تأکید شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۷۲؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۴۵.</ref> |
==روش قیام== | ==روش قیام== | ||
| − | بر پایهٔ گزارش‌ها، قیام با [[جهاد]] در برابر ستمگران همراه است و امام برای احقاق حق از کاربرد نیرو دریغ نمی‌کند. در همان حال، هدف او اصلاح است، نه انتقام‌جویی، و گزارش‌ها بر برپایی حق و بازگرداندن امور به سنت تأکید دارند. در برخی گزارش‌ها آمده است که کارگزاران و قاضیان حکومت او از میان شایستگان برگزیده می‌شوند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | بر پایهٔ گزارش‌ها، قیام با [[جهاد]] در برابر ستمگران همراه است و امام برای احقاق حق از کاربرد نیرو دریغ نمی‌کند. در همان حال، هدف او اصلاح است، نه انتقام‌جویی، و گزارش‌ها بر برپایی حق و بازگرداندن امور به سنت تأکید دارند. در برخی گزارش‌ها آمده است که کارگزاران و قاضیان حکومت او از میان شایستگان برگزیده می‌شوند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۸۴؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۴۶.</ref> |
==یاران== | ==یاران== | ||
| − | شمار یاران ویژهٔ او در روایات ۳۱۳ تن گزارش شده است، به شمار یاران بدر. این گروه گرد او جمع می‌شوند و هستهٔ حرکت و ستون حکومت او را می‌سازند. روایات، ویژگی آنان را ایمان استوار و آمادگی برای فداکاری دانسته‌اند و گفته‌اند از سرزمین‌های گوناگون به او می‌پیوندند.<ref>نعمانی، | + | شمار یاران ویژهٔ او در روایات ۳۱۳ تن گزارش شده است، به شمار یاران بدر. این گروه گرد او جمع می‌شوند و هستهٔ حرکت و ستون حکومت او را می‌سازند. روایات، ویژگی آنان را ایمان استوار و آمادگی برای فداکاری دانسته‌اند و گفته‌اند از سرزمین‌های گوناگون به او می‌پیوندند.<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۳۲۹ {{صحت آدرس}}؛ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۶۵۴ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==گسترهٔ حکومت== | ==گسترهٔ حکومت== | ||
| − | بر پایهٔ روایات، حکومت او شرق و غرب زمین را در بر می‌گیرد و دین حق در سراسر جهان آشکار می‌شود. در برخی روایات از حضور حضرت عیسی علیه‌السلام در دوران او سخن رفته است؛ تفصیل این گزارش‌ها در منابع یکسان نیست. در توصیف دوران او، رفع ستم، آبادانی، رفاه و همدلی مردمان آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | بر پایهٔ روایات، حکومت او شرق و غرب زمین را در بر می‌گیرد و دین حق در سراسر جهان آشکار می‌شود. در برخی روایات از حضور حضرت عیسی علیه‌السلام در دوران او سخن رفته است؛ تفصیل این گزارش‌ها در منابع یکسان نیست. در توصیف دوران او، رفع ستم، آبادانی، رفاه و همدلی مردمان آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۴۰؛ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۶۵۱ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==مدت حکومت== | ==مدت حکومت== | ||
| − | مدت حکومت او در روایات یکسان گزارش نشده و مدت‌هایی چون هفت، نُه و نوزده سال آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، | + | مدت حکومت او در روایات یکسان گزارش نشده و مدت‌هایی چون هفت، نُه و نوزده سال آمده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۹۸.</ref> دربارهٔ چگونگی پایان این دوران نیز گزارش‌ها یکدست نیست. در باور شیعه، [[رجعت]] — بازگشت گروهی از مردگان به جهان — در پیوند با دوران او مطرح می‌شود، هرچند جایگاه دقیق آن در روایات یکسان نیست.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۳، ص۳۹.</ref> |
==قیام‌های پیش از ظهور== | ==قیام‌های پیش از ظهور== | ||
| − | در منابع روایی شیعه آمده است: {{متن حدیث|«كُلُّ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ»}}؛ «هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود، صاحبش طاغوت است». بر پایهٔ این روایت، برخی عالمان شیعه هر نهضتی را که پیش از قیام امام و بدون اذن او برپا شود، فاقد مشروعیت دانسته‌اند.<ref>کلینی، الکافی، کتاب | + | در منابع روایی شیعه آمده است: {{متن حدیث|«كُلُّ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ»}}؛ «هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود، صاحبش طاغوت است». بر پایهٔ این روایت، برخی عالمان شیعه هر نهضتی را که پیش از قیام امام و بدون اذن او برپا شود، فاقد مشروعیت دانسته‌اند.<ref>کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱، ص۳۷۳؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۳۱.</ref> |
==نهی از توقیت== | ==نهی از توقیت== | ||
| − | زمان قیام در قرآن از دانش الهی شمرده شده است: {{متن قرآن|«لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»}}؛ «آن را در وقتش آشکار نمی‌کند مگر او».<ref>قرآن کریم، سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۷.</ref> بر همین پایه، روایات تعیین زمان ظهور را نکوهیده‌اند. از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».<ref>نعمانی، | + | زمان قیام در قرآن از دانش الهی شمرده شده است: {{متن قرآن|«لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»}}؛ «آن را در وقتش آشکار نمی‌کند مگر او».<ref>قرآن کریم، سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۷.</ref> بر همین پایه، روایات تعیین زمان ظهور را نکوهیده‌اند. از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است: {{متن حدیث|«كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»}}؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».<ref>نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۲۸۸ {{صحت آدرس}}؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۴۲۶ {{صحت آدرس}}.</ref> عالمان شیعه بر پایهٔ این روایات، هرگونه تعیین تاریخ برای قیام و تطبیق قطعی نشانه‌های ظهور بر حوادث روزگار را نادرست دانسته‌اند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۱۰۴.</ref> |
==دیدگاه اهل سنت== | ==دیدگاه اهل سنت== | ||
| − | در مجموعه‌های حدیثی [[اهل سنت]] نیز روایات خروج مهدی از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده و بسیاری از محدثان آنان اصل آن را پذیرفته‌اند؛ ابو داود در سنن خود کتابی با عنوان «المهدی» دارد.<ref>ابو داود، السنن، کتاب | + | در مجموعه‌های حدیثی [[اهل سنت]] نیز روایات خروج مهدی از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده و بسیاری از محدثان آنان اصل آن را پذیرفته‌اند؛ ابو داود در سنن خود کتابی با عنوان «المهدی» دارد.<ref>ابو داود، السنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند، ج۱، ص۳۷۸ {{صحت آدرس}}.</ref> |
| − | در صحیح مسلم نیز از فرود عیسی علیه‌السلام در دوران ظهور سخن رفته است: {{متن حدیث|«كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»}}؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟».<ref>مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن | + | در صحیح مسلم نیز از فرود عیسی علیه‌السلام در دوران ظهور سخن رفته است: {{متن حدیث|«كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»}}؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟».<ref>مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن مریم، ج۱، ص۱۳۵ {{صحت آدرس}}.</ref> با این حال، در پاره‌ای جزئیات، مانند نسب دقیق او و چگونگی پیوند ظهور با نزول عیسی، دیدگاه منابع یکسان نیست.<ref>ابو داود، السنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۷ {{صحت آدرس}}؛ احمد بن حنبل، المسند، ج۳، ص۲۸ {{صحت آدرس}}.</ref> |
==پانویس== | ==پانویس== | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۴:۴۳
قیام امام مهدی(ع) در باور امامیه نهضت واپسین امام شیعیان، امام مهدی علیه‌السلام، است که پس از پایان غیبت کبری و با آشکار شدن او در مکه آغاز می‌شود و به برپایی حکومتی دادگستر در سراسر زمین می‌انجامد. در منابع روایی، این نهضت با تعبیرهای «قیام قائم» و «خروج» شناخته می‌شود و هدف آن احیای توحید، عدالت، سنت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله و عمل به قرآن دانسته شده است. شیعیان وقوع آن را قطعی می‌شمارند، اما زمانش را از دانش الهی و پوشیده از مردمان می‌دانند و تعیین تاریخ را نکوهش می‌کنند. بر پایهٔ گزارش‌های کهن، آغاز آن در جوار کعبه است و نخستین بیعت یارانش در همان‌جا انجام می‌شود. در جزئیات، از شمار یاران تا مدت حکومت، گزارش‌ها یکسان نیست.[۱]
محتویات
مفهوم
«قیام» مصدر «قام» است و در لغت به معنای برخاستن و ایستادن، در برابر نشستن. «قام بالأمر» نیز به معنای کاری را بر عهده گرفتن و به آن برخاستن آمده است.[۲]
در منابع روایی و کلامی شیعه، «قیام» بر نهضت امام دوازدهم علیه‌السلام برای برپاداشتن حق و برچیدن ستم اطلاق می‌شود. ریشهٔ این تعبیر در قرآن است؛ آن‌جا که هدف بعثت پیامبران، برخاستن مردمان به داد دانسته شده است: «لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»؛ «تا مردم به داد برخیزند».[۳]
در ادبیات شیعه، آشکار شدن امام «ظهور» و حرکت عملی او «قیام» نامیده می‌شود و این دو در بسیاری از آثار در یک روند پیوسته آمده‌اند. بر این پایه، قیام پایان‌بخش دوره‌ای از ستم و آغاز حکومت صالحان شمرده می‌شود.[۴]
پشتوانهٔ قرآنی
مفسران شیعه برای این قیام به شماری از آیات استناد می‌کنند و آن‌ها را وعدهٔ حکومت صالحان می‌شمارند. نخست آیهٔ وراثت زمین برای مستضعفان: «وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند منت نهیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». دوم، آیهٔ میراث زمین برای بندگان صالح: «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند». سوم، آیهٔ پیروزی دین حق: «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»؛ «او کسی است که فرستاده‌اش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند».[۵]
در این آیات نامی از امام دوازدهم نیامده است. مفسران شیعه بر پایهٔ روایات، وعدهٔ آن‌ها را بر حکومت او تطبیق می‌کنند و میان شأن نزول آیه و تطبیق مصداق آن تفکیک می‌گذارند؛ از این‌رو دلالت این آیات را بر شخص امام، عام و نیازمند روایت می‌دانند.[۶]
آغاز قیام
بر پایهٔ گزارش‌های کهن شیعه، قیام با آشکار شدن امام در مکه آغاز می‌شود. او در مسجد الحرام و در جوار کعبه حاضر می‌شود و نخستین گروه یارانش با او بیعت می‌کنند. برخی گزارش‌ها جای بیعت را میان رکن و مقام ابراهیم دانسته‌اند.[۷]
در گزارش‌های دیگر، پیش از این رخداد نشانه‌هایی چون صیحه آسمانی، خروج سفیانی و خسف بیداء آمده است. عالمان شیعه از این نشانه‌ها برای شناخت آستانهٔ ظهور بهره می‌برند، اما تأکید می‌کنند که تطبیق آن‌ها بر رویدادهای روزگار خود و تعیین تاریخ قیام نادرست است.[۸]
اهداف
محور قیام، برپایی عدل است. در روایات، امام مهدی علیه‌السلام با این تعبیر توصیف شده است: «يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَعَدْلاً كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَجَوْراً»؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است». این تعبیر در منابع شیعه و اهل سنت با طرق گوناگون نقل شده است.[۹]
دومین هدف، احیای دین است: زنده کردن قرآن و سنت پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله، از میان بردن بدعت و بازگرداندن احکام فراموش‌شده. سوم، برچیدن ظلم و فساد و برقراری امنیت در سراسر زمین. در توصیف دوران او، بر داوری به حق، تقسیم عادلانهٔ بیت المال و رسیدگی به محرومان تأکید شده است.[۱۰]
روش قیام
بر پایهٔ گزارش‌ها، قیام با جهاد در برابر ستمگران همراه است و امام برای احقاق حق از کاربرد نیرو دریغ نمی‌کند. در همان حال، هدف او اصلاح است، نه انتقام‌جویی، و گزارش‌ها بر برپایی حق و بازگرداندن امور به سنت تأکید دارند. در برخی گزارش‌ها آمده است که کارگزاران و قاضیان حکومت او از میان شایستگان برگزیده می‌شوند.[۱۱]
یاران
شمار یاران ویژهٔ او در روایات ۳۱۳ تن گزارش شده است، به شمار یاران بدر. این گروه گرد او جمع می‌شوند و هستهٔ حرکت و ستون حکومت او را می‌سازند. روایات، ویژگی آنان را ایمان استوار و آمادگی برای فداکاری دانسته‌اند و گفته‌اند از سرزمین‌های گوناگون به او می‌پیوندند.[۱۲]
گسترهٔ حکومت
بر پایهٔ روایات، حکومت او شرق و غرب زمین را در بر می‌گیرد و دین حق در سراسر جهان آشکار می‌شود. در برخی روایات از حضور حضرت عیسی علیه‌السلام در دوران او سخن رفته است؛ تفصیل این گزارش‌ها در منابع یکسان نیست. در توصیف دوران او، رفع ستم، آبادانی، رفاه و همدلی مردمان آمده است.[۱۳]
مدت حکومت
مدت حکومت او در روایات یکسان گزارش نشده و مدت‌هایی چون هفت، نُه و نوزده سال آمده است.[۱۴] دربارهٔ چگونگی پایان این دوران نیز گزارش‌ها یکدست نیست. در باور شیعه، رجعت — بازگشت گروهی از مردگان به جهان — در پیوند با دوران او مطرح می‌شود، هرچند جایگاه دقیق آن در روایات یکسان نیست.[۱۵]
قیام‌های پیش از ظهور
در منابع روایی شیعه آمده است: «كُلُّ رَايَةٍ تُرْفَعُ قَبْلَ قِيَامِ الْقَائِمِ فَصَاحِبُهَا طَاغُوتٌ»؛ «هر پرچمی که پیش از قیام قائم برافراشته شود، صاحبش طاغوت است». بر پایهٔ این روایت، برخی عالمان شیعه هر نهضتی را که پیش از قیام امام و بدون اذن او برپا شود، فاقد مشروعیت دانسته‌اند.[۱۶]
نهی از توقیت
زمان قیام در قرآن از دانش الهی شمرده شده است: «لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»؛ «آن را در وقتش آشکار نمی‌کند مگر او».[۱۷] بر همین پایه، روایات تعیین زمان ظهور را نکوهیده‌اند. از امام صادق علیه‌السلام نقل شده است: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند».[۱۸] عالمان شیعه بر پایهٔ این روایات، هرگونه تعیین تاریخ برای قیام و تطبیق قطعی نشانه‌های ظهور بر حوادث روزگار را نادرست دانسته‌اند.[۱۹]
دیدگاه اهل سنت
در مجموعه‌های حدیثی اهل سنت نیز روایات خروج مهدی از خاندان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمده و بسیاری از محدثان آنان اصل آن را پذیرفته‌اند؛ ابو داود در سنن خود کتابی با عنوان «المهدی» دارد.[۲۰]
در صحیح مسلم نیز از فرود عیسی علیه‌السلام در دوران ظهور سخن رفته است: «كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟».[۲۱] با این حال، در پاره‌ای جزئیات، مانند نسب دقیق او و چگونگی پیوند ظهور با نزول عیسی، دیدگاه منابع یکسان نیست.[۲۲]
پانویس
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۴۰؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۳۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، مادهٔ «قوم»، ج۱۲، ص۴۹۰ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ حدید، آیهٔ ۲۵؛ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱، ص۴۱۲.
- ↑ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۳۹۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۷۴.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ قصص، آیهٔ ۵؛ سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱۰۵؛ سورهٔ توبه، آیهٔ ۳۳.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ذیل سورهٔ قصص، ج۱۶، ص۱۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ذیل سورهٔ انبیاء، ج۷، ص۱۱۹.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۳۱۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۴۵۳ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۲۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۸۹؛ نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۲۴۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۶۵۲ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند، ج۱، ص۳۷۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۷۲؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۴۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۸۴؛ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۳۲۹ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۶۵۴ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۴۰؛ صدوق، کمال الدین، ج۲، ص۶۵۱ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۲۹۸.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۳، ص۳۹.
- ↑ کلینی، الکافی، کتاب الحجة، ج۱، ص۳۷۳؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۳۳۱.
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ اعراف، آیهٔ ۱۸۷.
- ↑ نعمانی، الغیبة، ج۱، ص۲۸۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ طوسی، الغیبة، ج۱، ص۴۲۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۵۲، ص۱۰۴.
- ↑ ابو داود، السنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۶ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند، ج۱، ص۳۷۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ مسلم، صحیح، کتاب الإیمان، باب نزول عیسی بن مریم، ج۱، ص۱۳۵ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
- ↑ ابو داود، السنن، کتاب المهدی، ج۴، ص۱۰۷ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی)؛ احمد بن حنبل، المسند، ج۳، ص۲۸ (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
منابع
- قرآن کریم.
- ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
- ابو داود، سلیمان بن اشعث؛ سنن أبی داود، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
- صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲ و ۵۳.
- مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تهران: مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷ق.
| اعتقادات شیعه | |
| توحید | توحید ذاتی * توحید صفاتی * توحید افعالی * توحید در عبادت * بداء * اسماء و صفات الهی |
| عدل | قضا و قدر * اختیار * امر بین الامرین |
| نبوت | عصمت پیامبران * خاتمیت * وحی * اعجاز * عدم تحریف قرآن |
| امامت |
باورها: ضرورت وجود امام * عصمت امامان * اهل بیت * چهارده معصوم * ولایت تكوینی * علم غیب امامان * غیبت امام زمان (عج) * انتظار * رجعت * توسل * شفاعت * آخر الزمان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله * امام علی(ع) * امام حسن(ع) * امام حسین(ع) * امام سجاد(ع) * امام باقر(ع) * امام صادق(ع) * امام کاظم(ع) * امام رضا(ع) * امام جواد(ع) * امام هادی(ع) * امام عسکری(ع) * امام مهدی(عج) |
| معاد | برزخ * معاد جسمانی * حشر * صراط * میزان * بهشت * جهنم |
