اسباب النزول (واحدی) (کتاب)

«اسباب النزول»، تألیف علی بن احمد واحدی نیشابوری (متوفای ۴۶۸ ق)، از مهم‌ترین منابع اهل سنت در موضوع اسباب نزول آیات قرآن کریم است. واحدی در برخی از آیات، مانند آیه مباهله، آیه ولایت و آیه تطهیر، سبب و شأن نزول را مطابق روایت شیعی نقل کرده است.

نویسنده	واحدی نیشابوری
موضوع	اسباب نزول
زبان	عربی
تعداد جلد	۱

مؤلف

علی بن احمد واحدی نیشابوری (۳۹۸-۴۶۸ ق)، از مفسرین و علمای بزرگ شافعی مذهب در قرن پنجم هجری می‌باشد. او از شاگردان احمد ثعلبی صاحب تفسیر «الکشف و البیان» بود که علوم قرآن و تفسیر را از او فراگرفت.

حرکت فرهنگی و علمی در قرن پنجم در نیشاپور در حدیث، فقه، تفسیر و علوم دیگر، دوران طلایی خود را می‌گذراند. پرورش واحدی در این شرایط از او انسانی محدث، فقیه، ادیب، شاعر، متکلم و مفسر ساخت، که توانست میان علمای برجسته، سرآمد زمان خود گردد.

آثار و تفاسیر دیگری از واحدی نیشابوری نقل کرده‌اند که عبارتند از: تفسیر النبی، نفی التحریف عن القرآن الشریف، تفسیر الوسیط، تفسیر البسیط، تفسیر الوجیز.

معرفی کتاب

«اسباب النزول» حاصل زحمات حدود ۴۰ ساله واحدی نیشابوری می‌باشد، که از اولین کتابهای مدون موجود در این علم می‌باشد.

مصنف در انگیزه تألیف آن می‌نویسد: ابن سیرین می‌گوید درباره آیه‌ای از قرآن از عبید سؤال کردم، عبید گفت: از خدا بپرهیز و گفتار محکم برگو، کسانی که عالم به شأن نزول آیات بودند از بین رفته‌اند و امروز هر کس خبری درباره شأن نزول آیات اختراع می‌کند و دروغ و افترائی که منشاء و پایه آن بر نادانی است، در آن باره می‌گوید، بدون توجه به اینکه هر کسی که مرتکب لغزش در نقل خبر می‌شود، جایگاهش جهنم می‌باشد. همین مطلب بود که مرا وادار کرد که کتابی به رشته تحریر درآورم که جامع تمام اسباب نزول قرآن باشد، تا پویندگان این علم و کسانی که در باب نزول آیات قرآن سخن می‌گویند به این کتاب مراجعه کنند و حقیقت را دریابند و از دروغ گفتن بی نیاز شوند.

بدین ترتیب، واحدی نیشابوری با نگرانی و انتقاد از وضعیت علمی زمانه‌اش و کسانی که بی‌محابا و از سر نادانی در مباحث قرآنی ورود می‌کنند و از پیش خود درباره شأن نزول آیه‌های قرآنی نظر می‌دهند، دست به تألیف «اسباب النزول» زده است.

کتاب «اسباب نزول» واحدی دارای ترجمه‌ای به قلم دکتر محمدجعفر اسلامی در دو جلد نیز می‌باشد که ضمن آن، ترجمه‌ای از «لباب النقول» سیوطی در پاورقی، با مقایسه «اسباب النزول»، ارائه شده است.

محتوای کتاب

واحدی «اسباب النزول» را به ‌شیوۀ روایی و به ترتیب سوره‌های قرآن از آیه‌ «بسم الله الرّحمن الرّحیم» در سوره حمد تا سوره‌های پایانی قرآن پی گرفته و ذیل هر آیه، سبب و شأن نزول آن‌ را از راویان مختلف نقل نموده است؛ وی همچنین آیاتی را که در شأن حضرت امام علی(علیه‌السلام) نازل شده، آورده است.‏

البته «اسباب النزول» واحدی شامل تمام آیات قرآن نیست و تنها شأن نزول آیاتی را که توانسته جمع‌آوری کند و یا برای او روایتی نقل شده بوده را آورده است. مؤلف از مجموع سوره‌های قرآن، راجع به ۸۲ سوره، ۸۸۳ مورد سبب نزول نقل کرده است و دربردارنده اکثر روایات از پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌) و سپس اقوال صحابه و تابعین است.

واحدی نیشابوری در اثرش بنا را بر نقل سند روایات نهاده است، ولی بخش قابل توجهی از روایات را به شکل کلی بدون ذکر راویان نقل می‌کند، مثلا می‌گوید: و روی مجاهد عن ابن عباس، یا می‌گوید: و قال عطا بن ابی ریاح، و یا گاهی بدون ذکر قائل می‌گوید: و نزلت فی کذا... .

روش واحدی در نقل روایات مختلف اسباب نزول، همان روش محدثان می‌باشد و هیچگونه اظهار نظری راجع به مضمون یا سند حدیث نمی‌نماید. بنابراین روایاتی با سند ضعیف، و همچنین مضامین موهون نظیر افسانه غرانیق، قصه مسحور شدن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌، منقطع شدن وحی به سبب وجود میته سگ در خانه پیامبر، لابلای روایات منقول در اسباب نزول واحدی مشاهده می‌شود.

از نظر گزارش یا تحلیلی بودن، روش واحدی نقل گزارشی اسباب نزولها بدون کوچکترین تحلیل می‌باشد. از جهتی نیز بیشتر به شکل تفصیلی وقایع را گزارش کرده است، شاید این تفصیل ناشی از اهتمام واحدی به نقش اسباب نزول در فهم قرآن باشد. وی معتقد است که تفسیر آیه بدون دانستن سبب نزول آن ممکن نیست، و از میان علوم قرآنی از ضرورت و اهمیت بیشتری، برخوردار است.

از خصوصیات اسباب نزول واحدی این است که، سعی نموده داستانهای تاریخی گذشتگان را به عنوان شأن نزول، نقل ننماید و تا حدود زیادی در این امر موفق بوده است؛ بدین جهت، داستان اصحاب کهف، حضرت موسی و حضرت خضر، ذوالقرنین، حضرت سلیمان و ملکه سباء ... را نیاورده است، گرچه در سوره فیل، داستان ابرهه را بعنوان شأن نزول می‌انگارد، اما شاید مرادش یادآوری واقعه باشد، نه شأن نزول.

واحدی با اینکه شافعی مذهب است، اما در برخی از آیات، شأن نزول را مطابق روایت شیعی نقل کرده است، مانند آیه مباهله، آیه ولایت، آیه تبلیغ، آیه سقایة الحاج، آیه تطهیر، آیه نجوی و... . البته آیاتی که در شأن حضرت علی علیه‌السّلام نازل شده بیش از اینها می‌باشد، منتهی همین مقدار را هم سیوطی در «لباب النقول» خود، اینگونه نقل نکرده است.

واحدی علاوه بر شأن نزول آیات در این کتاب، بحث مستدلی در مورد اولین و آخرین آیه و سوره‌ای که نازل گردیده و اختلافی که در آنهاست، نحوه نزول وحی، تشخیص آیات و سوره‌های مکی و مدنی، گفتاری درباره «بسم الله الرحمن الرحیم» و سوره فاتحه الکتاب و علت اینکه آن را «سبعا من المثانی» نامیده، بعمل آورده است.

منابع

• آشنایی با تاریخ تفسیر و مفسران، حسین علوی‌مهر، مرکز جهانی علوم اسلامی، قم، چاپ اول، ۱۳۸۴ش.
• تفسیر و تفاسیر شیعه، عبدالحسین شهیدی صالحی، حدیث امروز، قزوین، چاپ اول، ۱۳۸۱ش.
• نرم افزار جامع تفاسیر نور، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
• "تفاسیر قرن پنجم"، سایت اندیشه قم.