عراق: تفاوت بین نسخه‌ها
مهدی موسوی (بحث | مشارکتها) |
(بازنویسی و تکمیل مقالهٔ عراق: افزودن تاریخ، تشیع، اماکن زیارتی، حوزه‌های علمیه و آثار تاریخی؛ حفظ بخش «جمعیت و مذهب» و تصاویر، افزودن الگ...) |
||
| سطر ۱: | سطر ۱: | ||
| − | {{متوسط}} | + | {{مقاله متوسط}} |
[[پرونده:Iraq.jpg|left|thumb|عراق در جهان]] | [[پرونده:Iraq.jpg|left|thumb|عراق در جهان]] | ||
| − | '''«عراق»''' از کشورهای اسلامی [[خاورمیانه]] است | + | '''«عراق»''' با نام رسمی '''جمهوری عراق'''، از کشورهای اسلامی [[خاورمیانه]] در جنوب غربی آسیا است. پایتخت آن [[بغداد]] و مساحت آن ۴۳۸٬۳۱۷ کیلومتر مربع است. این کشور از شرق با [[ایران]]، از شمال با [[ترکیه]]، از شمال غربی با [[سوریه]]، از غرب با [[اردن]] و از جنوب با [[عربستان سعودی]] و [[کویت]] همسایه است و تنها در جنوب، مرز آبی کوتاهی با خلیج فارس دارد.<ref>گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۲.</ref> بیشتر مردم عراق مسلمان‌اند و [[شیعه|شیعیان]] اکثریت جمعیت را تشکیل می‌دهند. [[نجف]]، [[کربلا]]، [[کاظمین]] و [[سامرا]] از شهرهای مهم و زیارتی این کشور هستند. |
| − | + | عراق در تاریخ تشیع جایگاهی یگانه دارد. [[کوفه]] در سال ۳۵ق پایتخت حکومت [[امام علی علیه السلام]] شد، [[واقعه کربلا]] در سال ۶۱ق در همین سرزمین رخ داد و مرقد شش امام شیعه در چهار شهر آن است. حوزهٔ علمیهٔ نجف از سدهٔ پنجم هجری مرکز علمی شیعه بوده و هر سال میلیون‌ها زائر برای زیارت عتبات عالیات به این کشور سفر می‌کنند.<ref>برای این جایگاه، نک: جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۵۹-۳۶۰.</ref> | |
| − | |||
| − | + | ==نام و موقعیت== | |
| + | جغرافی‌دانان مسلمان، سرزمین میان دجله و فرات را به دو بخش تقسیم می‌کردند: بخش شمالی را «جزیره» و بخش جنوبی را «عراق» می‌نامیدند.<ref>لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمهٔ محمود عرفان، ص۲۶.</ref> به جلگهٔ حاصلخیز و کشتزارهای جنوب عراق نیز «سواد» می‌گفتند.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل «السواد».</ref> این تقسیم در سده‌های نخست اسلامی رایج بود و شهرهای بزرگی چون [[کوفه]]، [[بصره]]، [[واسط]] و [[بغداد]] در بخش عراقی آن شکل گرفتند. | ||
| + | |||
| + | عراق امروز ۱۸ استان دارد و سه استان اقلیم کردستان در شمال آن، منطقه‌ای خودمختار با پارلمان و دولت محلی است.<ref>گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳.</ref> پایتخت کشور، [[بغداد]]، در کنار رود دجله قرار دارد و از بزرگ‌ترین شهرهای جهان عرب است. | ||
| + | |||
| + | ==جغرافیا== | ||
[[پرونده:Flag_of_Iraq.svg.png|۱۵۰px|thumb|left|پرچم عراق]] | [[پرونده:Flag_of_Iraq.svg.png|۱۵۰px|thumb|left|پرچم عراق]] | ||
| + | بیشتر مساحت عراق را بیابان‌ها و جلگه‌های حاصلخیز اطراف دجله و [[فرات]] پوشانده است. دو رود دجله و فرات از شمال کشور به سمت جنوب جریان دارند و در جنوب، با پیوستن شاخه‌ای از کارون، اروندرود (شطّ العرب) را می‌سازند و به خلیج فارس می‌ریزند.<ref>گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۲.</ref> بخش‌های کوهستانی عراق در شمال و شمال شرقی و غرب آن گسترده است. آب‌وهوای بیشتر نواحی گرم و بیابانی است، اما کردستان عراق اقلیمی سرد و کوهستانی دارد. | ||
| + | |||
| + | منطقهٔ میان دجله و فرات، که در منابع کهن «سواد» خوانده می‌شد، حاصلخیزترین بخش کشور و کانون کشاورزی و شهرنشینی است.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل «السواد».</ref> بنادر اُمّ‌القصر و فاو در جنوب کشور و در کرانهٔ خلیج فارس قرار دارند. | ||
| + | |||
| + | ==تاریخ== | ||
| + | ===پیش از اسلام=== | ||
| + | بین‌النهرین از کهن‌ترین کانون‌های تمدن در جهان است. سومریان، اکدی‌ها، بابلی‌ها و آشوریان در این سرزمین دولت‌هایی برپا کردند و شهرهایی چون اور، [[بابل]] و نینوا را ساختند.<ref>گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۳.</ref> قانون حمورابی، پادشاه بابل، از کهن‌ترین قانون‌های مدوّن جهان است و بابل در دورهٔ او آبادترین شهر منطقه به شمار می‌رفت. | ||
| + | |||
| + | حدود ۵۳۹ پیش از میلاد، کوروش، شاه هخامنشی، بابل را گشود و بین‌النهرین به قلمرو ایران پیوست. پس از هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان بر این سرزمین حکومت کردند. در دورهٔ ساسانی، تیسفون ([[مدائن]]) پایتخت شد و کاخ ایوان کسری (طاق کسری) در آن برپا گردید.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۷۴-۷۵.</ref> | ||
| + | |||
| + | ===فتح اسلامی=== | ||
| + | در سال ۱۵ق، سپاه مسلمانان به فرماندهی سعد بن ابی‌وقاص در نبرد قادسیه پیروز شد و سال بعد، مدائن (تیسفون) گشوده شد. برخی منابع این فتوح را یک سال پیش‌تر، در ۱۴ق، دانسته‌اند.<ref>طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۳، اخبار فتح العراق و المدائن.</ref> مسلمانان برای استقرار سپاه و ادارهٔ سرزمین‌های تازه‌فتح‌شده، شهرهای [[کوفه]] و [[بصره]] را بنیاد گذاشتند و این دو شهر به پایگاه‌های اصلی تشیع در سده‌های نخست تبدیل شدند.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۵۹.</ref> | ||
| + | |||
| + | [[امام علی علیه السلام]] در سال ۳۵ق پس از پذیرش خلافت، مرکز حکومت را از [[مدینه]] به [[کوفه]] منتقل کرد. سه جنگ [[جنگ جمل|جمل]] (۳۶ق، در نزدیکی بصره)، [[جنگ صفین|صفین]] (۳۷ق) و [[جنگ نهروان|نهروان]] (۳۸ق) در همین دوره رخ داد.<ref>طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۴، ص۵۰۰-۵۰۱؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۰۴-۱۰۶.</ref> در سال ۶۱ق، [[امام حسین علیه السلام]] و یارانش در [[واقعه کربلا|کربلا]] به شهادت رسیدند.<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۴۴۱.</ref> پس از آن، [[قیام توابین]] (۶۵ق) و [[قیام مختار]] (۶۶ق) در کوفه و قیام زید بن علی (۱۲۲ق) در همین سرزمین شکل گرفت.<ref>ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۲؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۱۳۹.</ref> | ||
| − | پس از | + | ===دورهٔ عباسی و پس از آن=== |
| + | با روی کار آمدن عباسیان، [[بغداد]] در سال ۱۴۵ق به دست [[منصور (خلیفه عباسی)|منصور دوانیقی]] در کرانهٔ دجله بنا شد و مرکز خلافت شد.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ذیل «بغداد».</ref> این شهر در سده‌های بعد به یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد. در سدهٔ چهارم هجری، [[آل بویه]] بر بغداد مسلط شدند و از شیعیان پشتیبانی کردند.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۵.</ref> | ||
| − | + | در سال ۴۴۷ق با ورود طغرل سلجوقی به بغداد، حوزهٔ علمی بغداد از رونق افتاد و مرکزیت علمی شیعه به [[نجف]] و سپس [[حله]] منتقل شد.<ref>خضری، تشیع در تاریخ، ص۳۲۵.</ref> در سال ۶۵۶ق مغولان بغداد را گشودند و خلافت عباسی را برانداختند. پس از آن، بخش‌هایی از عراق زیر فرمان آق‌قویونلوها و صفویان قرار گرفت و در سال ۱۵۳۴م عثمانیان آن را تصرف کردند و این سرزمین به ایالت بغداد شناخته شد.<ref>گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳.</ref> | |
| − | == | + | ===عراق معاصر=== |
| − | در | + | در جنگ جهانی اول، نیروهای بریتانیایی عراق را اشغال کردند و پس از فروپاشی عثمانی، این کشور زیر قیمومت بریتانیا قرار گرفت. در سال ۱۹۲۰م انقلابی مردمی بر ضد اشغال شکل گرفت و مجتهدان شیعه، از جمله میرزا محمدتقی شیرازی، در آن نقش داشتند.<ref>گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۳-۱۲۵.</ref> در سال ۱۹۲۱م فیصل اول پادشاه عراق شد، در ۱۹۳۲م استقلال کشور اعلام گردید و در ۱۹۵۸م با کودتای عبدالکریم قاسم نظام پادشاهی برچیده و جمهوری اعلام شد. |
| − | + | حزب بعث در ۱۹۶۸م به قدرت رسید و در ۱۹۷۹م صدام حسین حکومت را در دست گرفت. در ۱۹۸۰م جنگ عراق با [[ایران]] آغاز شد و هشت سال ادامه یافت. در ۱۹۹۰م عراق به [[کویت]] حمله کرد و در پی آن، در ۱۹۹۱م قیام شیعیان در جنوب و مرکز کشور (انتفاضه شعبانیه) به شدت سرکوب شد.<ref>گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۵-۱۲۷.</ref> در ۲۰۰۳م نیروهای آمریکایی و بریتانیایی عراق را اشغال کردند و حکومت صدام فروپاشید. قانون اساسی تازه در ۲۰۰۵م تصویب شد و در ساختار سیاسی نو، نخست‌وزیر از شیعیان انتخاب می‌شود.<ref>گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۵.</ref> | |
| − | + | در سال ۲۰۱۴م گروه داعش شهر موصل، مرکز [[نینوا|استان نینوا]]، و بخش‌هایی از شمال و غرب عراق را تصرف کرد<ref>«پیکارجویان داعش شهر موصل را تصرف کردند»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰ خرداد ۱۳۹۳.</ref> و در ۲۰۱۷م از این مناطق بیرون رانده شد.<ref>«گروه دولت اسلامی؛ ظهور و زوال داعش در عراق و سوریه»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰۱۷م.</ref> | |
==جمعیت و مذهب== | ==جمعیت و مذهب== | ||
| − | عراق ۱۸ استان دارد و بانک جهانی | + | عراق ۱۸ استان دارد و بانک جهانی جمعیت آن را در سال ۲۰۲۱م حدود ۴۳ میلیون نفر گزارش کرده است.<ref>بانک جهانی، «جمعیت کل – عراق»، پایگاه دادهٔ بانک جهانی، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.</ref> عراق میزبان قوم‌ها و ملیت‌های گوناگونی است و عرب‌ها ۷۵ تا ۸۰ درصد، کردها ۱۵ تا ۲۰ درصد و ترکمن‌ها، آشوریان و دیگر اقوام نزدیک به ۵ درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. |
| + | |||
| + | زبان رسمی مردم عراق، عربی و کردی است و [[دین]] بیشتر ساکنان آن را [[اسلام]] تشکیل می‌دهد. مطابق با برخی منابع، حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد مردم عراق [[شیعه]]،<ref>اصلانی، «جمعیت شیعه در جهان»، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزهٔ علمیه.</ref> و ۳۲ تا ۳۷ درصد سنی هستند. شیعیان عراق بیشتر در استان‌هایی مانند [[کربلا]]، [[نجف]]، [[کوفه]]، [[کاظمین]]، [[سامرا]]، [[بابل]]، [[بصره]]، [[واسط]]، [[قادسیه]]، عماره، ذوقار و سماوه زندگی می‌کنند. | ||
| + | |||
| + | ==تشیع در عراق== | ||
| + | تشیع در عراق ریشه در صدر اسلام دارد. کوفه در سدهٔ نخست پایگاه اصلی شیعیان بود و در دورهٔ امویان دست‌کم یک‌سوم ساکنان آن شیعه شمرده می‌شدند.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۶۱.</ref> در سدهٔ دوم و سوم، تشیع از کوفه به بغداد رفت و محلهٔ کرخ بغداد شیعه‌نشین شد؛ یاقوت حموی دربارهٔ آن نوشته است که همهٔ اهل کرخ شیعهٔ امامی بودند.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۴۴۹؛ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۵.</ref> | ||
| + | |||
| + | در سدهٔ چهارم، با پشتیبانی آل بویه، شهرهای [[نجف]]، [[کربلا]] و [[کاظمین]] رونق گرفت و مراسم شیعی آشکارا برگزار شد.<ref>افق، «تشیع عراق»، مجلهٔ زمانه، ش۹۵، ص۵۰.</ref> با برآمدن صفویان و سپس تسلط عثمانیان، شیعیان عراق از صحنهٔ سیاسی کنار گذاشته شدند، هرچند حوزه‌های علمیهٔ نجف و کربلا به کار خود ادامه دادند.<ref>گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳.</ref> | ||
| − | + | در سدهٔ اخیر، مرجعیت نجف نقش سیاسی و اجتماعی مهمی داشته است؛ از فتواهای جهاد در انقلاب ۱۹۲۰م و تحریم تنباکو تا نقش آیت‌الله سیستانی در تحولات پس از ۲۰۰۳م.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۵-۴۰۴.</ref> | |
| − | ==اماکن | + | ==شهرهای زیارتی و اماکن مقدس== |
| − | |||
| − | + | *'''[[نجف]]:''' مرقد [[امام علی علیه السلام]] در آن است و از سدهٔ پنجم هجری، با هجرت [[شیخ طوسی]] به آن، حوزهٔ علمیهٔ نجف شکل گرفت.<ref>جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۹.</ref> | |
| + | *'''[[کربلا]]:''' مرقد [[امام حسین علیه السلام]] و [[حضرت عباس علیه السلام]] در آن قرار دارد و سالانه میلیون‌ها زائر، به‌ویژه در [[اربعین]]، به آن می‌روند. | ||
| + | *'''[[کاظمین]]:''' در شمال [[بغداد]] و مرقد [[امام کاظم علیه السلام]] و [[امام جواد علیه السلام]] است.<ref>مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۱۵ و ۲۷۳.</ref> | ||
| + | *'''[[سامرا]]:''' مرقد [[امام هادی علیه السلام]] و [[امام حسن عسکری علیه السلام]] و محل ولادت [[امام مهدی علیه السلام]] و سرداب غیبت در آن است.<ref>مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۹۷ و ۳۱۳.</ref> | ||
| + | *'''[[کوفه]]:''' [[مسجد کوفه]]، [[مسجد سهله]] و مسجد حنانه در آن است و در سدهٔ نخست مرکز خلافت اسلامی بود. | ||
| + | *'''[[وادی السلام]]:''' قبرستان کهن نجف و از بزرگ‌ترین گورستان‌های جهان است. | ||
| − | + | در فقه شیعه، نماز مسافر در چهار مکان تمام خوانده می‌شود: [[مسجدالحرام]]، [[مسجد النبی]]، [[مسجد کوفه]] و حرم [[امام حسین علیه السلام]].<ref>برای این حکم، نک: حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج۸، ابواب صلاة المسافر.</ref> | |
| + | |||
| + | ==حوزه‌های علمیه== | ||
| + | *'''حوزهٔ بغداد:''' با عالمانی چون [[شیخ مفید]]، [[سید مرتضی]] و [[شیخ طوسی]] در دورهٔ آل بویه مرجعیت علمی شیعه را در دست داشت.<ref>خضری، تشیع در تاریخ، ص۳۲۵.</ref> | ||
| + | *'''حوزهٔ نجف:''' با هجرت شیخ طوسی در سدهٔ پنجم رونق گرفت و از سدهٔ سیزدهم، با فعالیت [[علامه بحرالعلوم]] و شاگردان [[وحید بهبهانی]]، بار دیگر مرکز علمی تشیع شد. | ||
| + | *'''حوزهٔ حله:''' در سدهٔ پنجم شکل گرفت و از میانهٔ سدهٔ ششم تا پایان سدهٔ هشتم مرجعیت دینی شیعیان را داشت؛ [[محقق حلی]] و [[علامه حلی]] از بزرگان آن بودند. | ||
| + | *'''حوزهٔ سامرا:''' در ۱۲۹۱ق با اقامت [[میرزای شیرازی]] در سامرا تأسیس شد و «مکتب سامرا» در فقه و اصول از آن برخاست. | ||
| + | *'''حوزهٔ کربلا:''' با مهاجرت عالمان ایران به کربلا رونق گرفت و فتواهای مهمی، از جمله در تحریم تنباکو، از آن صادر شد. | ||
| + | |||
| + | ==آثار تاریخی== | ||
| + | *'''طاق کسری ([[مدائن|ایوان مدائن]]):''' بزرگ‌ترین اثر معماری دورهٔ ساسانی و از یادمان‌های تاریخی عراق است که در ۳۷ کیلومتری جنوب بغداد قرار دارد.<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۷۴-۷۵.</ref> | ||
| + | *'''[[بابل]]:''' شهر باستانی و پایتخت حمورابی؛ برج نمرود (بورسیبا) در آن جای دارد که بنا بر گزارش‌ها، [[حضرت ابراهیم علیه السلام]] را از آنجا به آتش افکندند. | ||
| + | *'''اور:''' از شهرهای کهن سومری با زیگورات مشهور آن. | ||
| + | *'''سامرا:''' شهر تاریخی عباسی با منارهٔ ملویه و مسجد جامع متوکل. | ||
| + | *'''حترا و آشور:''' دو شهر باستانی که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند. | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| + | |||
==منابع== | ==منابع== | ||
| − | * | + | * ابن خلدون، عبدالرحمن؛ تاریخ ابن خلدون (العبر)، بیروت: دار الفکر؛ ج۲. |
| − | * | + | * ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر؛ ج۶. |
| − | * | + | * ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین؛ مقاتل الطالبیین، قم: مؤسسة آل البیت؛ ص۱۳۹. |
| + | * اصلانی، مختار؛ «جمعیت شیعه در جهان»، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزهٔ علمیه. | ||
| + | * افق، حسین؛ «تشیع عراق»، مجلهٔ زمانه، شمارهٔ ۹۵، ۱۳۸۹ش؛ ص۵۰-۵۱. | ||
| + | * جعفریان، رسول؛ اطلس شیعه، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۷ش. | ||
| + | * حرّ عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت؛ ج۸. | ||
| + | * خضری، احمدرضا؛ تشیع در تاریخ، تهران: نشر معارف، ۱۳۹۱ش؛ ص۳۲۵. | ||
| + | * طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات؛ ج۳ و ج۴. | ||
| + | * گلی‌زواره، غلامرضا؛ جغرافیای جهان اسلام، ۱۳۸۹ش؛ ص۲۰۳-۲۰۵. | ||
| + | * گلی‌زواره، غلامرضا؛ سرزمین اسلام، ۱۳۸۰ش؛ ص۱۲۲-۱۲۷. | ||
| + | * لسترنج، گای؛ جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمهٔ محمود عرفان، تهران: علمی و فرهنگی؛ ص۲۶. | ||
| + | * مسعودی، علی بن حسین؛ مروج الذهب، ۱۳۸۷ش؛ ج۳، ص۱۰۴-۱۰۶. | ||
| + | * مفید، محمد بن محمد؛ الارشاد، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق؛ ج۲. | ||
| + | * یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۵م؛ ج۱، ج۴. | ||
| + | * «پیکارجویان داعش شهر موصل را تصرف کردند»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰ خرداد ۱۳۹۳. | ||
| + | * «گروه دولت اسلامی؛ ظهور و زوال داعش در عراق و سوریه»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰۱۷م. | ||
| + | |||
{{کشورهای اسلامی}} | {{کشورهای اسلامی}} | ||
[[رده:کشورهای اسلامی]] | [[رده:کشورهای اسلامی]] | ||
[[رده:عراق]] | [[رده:عراق]] | ||
[[رده:مقاله های مهم]] | [[رده:مقاله های مهم]] | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۲۸
«عراق» با نام رسمی جمهوری عراق، از کشورهای اسلامی خاورمیانه در جنوب غربی آسیا است. پایتخت آن بغداد و مساحت آن ۴۳۸٬۳۱۷ کیلومتر مربع است. این کشور از شرق با ایران، از شمال با ترکیه، از شمال غربی با سوریه، از غرب با اردن و از جنوب با عربستان سعودی و کویت همسایه است و تنها در جنوب، مرز آبی کوتاهی با خلیج فارس دارد.[۱] بیشتر مردم عراق مسلمان‌اند و شیعیان اکثریت جمعیت را تشکیل می‌دهند. نجف، کربلا، کاظمین و سامرا از شهرهای مهم و زیارتی این کشور هستند.
عراق در تاریخ تشیع جایگاهی یگانه دارد. کوفه در سال ۳۵ق پایتخت حکومت امام علی علیه السلام شد، واقعه کربلا در سال ۶۱ق در همین سرزمین رخ داد و مرقد شش امام شیعه در چهار شهر آن است. حوزهٔ علمیهٔ نجف از سدهٔ پنجم هجری مرکز علمی شیعه بوده و هر سال میلیون‌ها زائر برای زیارت عتبات عالیات به این کشور سفر می‌کنند.[۲]
محتویات
نام و موقعیت
جغرافی‌دانان مسلمان، سرزمین میان دجله و فرات را به دو بخش تقسیم می‌کردند: بخش شمالی را «جزیره» و بخش جنوبی را «عراق» می‌نامیدند.[۳] به جلگهٔ حاصلخیز و کشتزارهای جنوب عراق نیز «سواد» می‌گفتند.[۴] این تقسیم در سده‌های نخست اسلامی رایج بود و شهرهای بزرگی چون کوفه، بصره، واسط و بغداد در بخش عراقی آن شکل گرفتند.
عراق امروز ۱۸ استان دارد و سه استان اقلیم کردستان در شمال آن، منطقه‌ای خودمختار با پارلمان و دولت محلی است.[۵] پایتخت کشور، بغداد، در کنار رود دجله قرار دارد و از بزرگ‌ترین شهرهای جهان عرب است.
جغرافیا
بیشتر مساحت عراق را بیابان‌ها و جلگه‌های حاصلخیز اطراف دجله و فرات پوشانده است. دو رود دجله و فرات از شمال کشور به سمت جنوب جریان دارند و در جنوب، با پیوستن شاخه‌ای از کارون، اروندرود (شطّ العرب) را می‌سازند و به خلیج فارس می‌ریزند.[۶] بخش‌های کوهستانی عراق در شمال و شمال شرقی و غرب آن گسترده است. آب‌وهوای بیشتر نواحی گرم و بیابانی است، اما کردستان عراق اقلیمی سرد و کوهستانی دارد.
منطقهٔ میان دجله و فرات، که در منابع کهن «سواد» خوانده می‌شد، حاصلخیزترین بخش کشور و کانون کشاورزی و شهرنشینی است.[۷] بنادر اُمّ‌القصر و فاو در جنوب کشور و در کرانهٔ خلیج فارس قرار دارند.
تاریخ
پیش از اسلام
بین‌النهرین از کهن‌ترین کانون‌های تمدن در جهان است. سومریان، اکدی‌ها، بابلی‌ها و آشوریان در این سرزمین دولت‌هایی برپا کردند و شهرهایی چون اور، بابل و نینوا را ساختند.[۸] قانون حمورابی، پادشاه بابل، از کهن‌ترین قانون‌های مدوّن جهان است و بابل در دورهٔ او آبادترین شهر منطقه به شمار می‌رفت.
حدود ۵۳۹ پیش از میلاد، کوروش، شاه هخامنشی، بابل را گشود و بین‌النهرین به قلمرو ایران پیوست. پس از هخامنشیان، سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان بر این سرزمین حکومت کردند. در دورهٔ ساسانی، تیسفون (مدائن) پایتخت شد و کاخ ایوان کسری (طاق کسری) در آن برپا گردید.[۹]
فتح اسلامی
در سال ۱۵ق، سپاه مسلمانان به فرماندهی سعد بن ابی‌وقاص در نبرد قادسیه پیروز شد و سال بعد، مدائن (تیسفون) گشوده شد. برخی منابع این فتوح را یک سال پیش‌تر، در ۱۴ق، دانسته‌اند.[۱۰] مسلمانان برای استقرار سپاه و ادارهٔ سرزمین‌های تازه‌فتح‌شده، شهرهای کوفه و بصره را بنیاد گذاشتند و این دو شهر به پایگاه‌های اصلی تشیع در سده‌های نخست تبدیل شدند.[۱۱]
امام علی علیه السلام در سال ۳۵ق پس از پذیرش خلافت، مرکز حکومت را از مدینه به کوفه منتقل کرد. سه جنگ جمل (۳۶ق، در نزدیکی بصره)، صفین (۳۷ق) و نهروان (۳۸ق) در همین دوره رخ داد.[۱۲] در سال ۶۱ق، امام حسین علیه السلام و یارانش در کربلا به شهادت رسیدند.[۱۳] پس از آن، قیام توابین (۶۵ق) و قیام مختار (۶۶ق) در کوفه و قیام زید بن علی (۱۲۲ق) در همین سرزمین شکل گرفت.[۱۴]
دورهٔ عباسی و پس از آن
با روی کار آمدن عباسیان، بغداد در سال ۱۴۵ق به دست منصور دوانیقی در کرانهٔ دجله بنا شد و مرکز خلافت شد.[۱۵] این شهر در سده‌های بعد به یکی از بزرگ‌ترین مراکز علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد. در سدهٔ چهارم هجری، آل بویه بر بغداد مسلط شدند و از شیعیان پشتیبانی کردند.[۱۶]
در سال ۴۴۷ق با ورود طغرل سلجوقی به بغداد، حوزهٔ علمی بغداد از رونق افتاد و مرکزیت علمی شیعه به نجف و سپس حله منتقل شد.[۱۷] در سال ۶۵۶ق مغولان بغداد را گشودند و خلافت عباسی را برانداختند. پس از آن، بخش‌هایی از عراق زیر فرمان آق‌قویونلوها و صفویان قرار گرفت و در سال ۱۵۳۴م عثمانیان آن را تصرف کردند و این سرزمین به ایالت بغداد شناخته شد.[۱۸]
عراق معاصر
در جنگ جهانی اول، نیروهای بریتانیایی عراق را اشغال کردند و پس از فروپاشی عثمانی، این کشور زیر قیمومت بریتانیا قرار گرفت. در سال ۱۹۲۰م انقلابی مردمی بر ضد اشغال شکل گرفت و مجتهدان شیعه، از جمله میرزا محمدتقی شیرازی، در آن نقش داشتند.[۱۹] در سال ۱۹۲۱م فیصل اول پادشاه عراق شد، در ۱۹۳۲م استقلال کشور اعلام گردید و در ۱۹۵۸م با کودتای عبدالکریم قاسم نظام پادشاهی برچیده و جمهوری اعلام شد.
حزب بعث در ۱۹۶۸م به قدرت رسید و در ۱۹۷۹م صدام حسین حکومت را در دست گرفت. در ۱۹۸۰م جنگ عراق با ایران آغاز شد و هشت سال ادامه یافت. در ۱۹۹۰م عراق به کویت حمله کرد و در پی آن، در ۱۹۹۱م قیام شیعیان در جنوب و مرکز کشور (انتفاضه شعبانیه) به شدت سرکوب شد.[۲۰] در ۲۰۰۳م نیروهای آمریکایی و بریتانیایی عراق را اشغال کردند و حکومت صدام فروپاشید. قانون اساسی تازه در ۲۰۰۵م تصویب شد و در ساختار سیاسی نو، نخست‌وزیر از شیعیان انتخاب می‌شود.[۲۱]
در سال ۲۰۱۴م گروه داعش شهر موصل، مرکز استان نینوا، و بخش‌هایی از شمال و غرب عراق را تصرف کرد[۲۲] و در ۲۰۱۷م از این مناطق بیرون رانده شد.[۲۳]
جمعیت و مذهب
عراق ۱۸ استان دارد و بانک جهانی جمعیت آن را در سال ۲۰۲۱م حدود ۴۳ میلیون نفر گزارش کرده است.[۲۴] عراق میزبان قوم‌ها و ملیت‌های گوناگونی است و عرب‌ها ۷۵ تا ۸۰ درصد، کردها ۱۵ تا ۲۰ درصد و ترکمن‌ها، آشوریان و دیگر اقوام نزدیک به ۵ درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند.
زبان رسمی مردم عراق، عربی و کردی است و دین بیشتر ساکنان آن را اسلام تشکیل می‌دهد. مطابق با برخی منابع، حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد مردم عراق شیعه،[۲۵] و ۳۲ تا ۳۷ درصد سنی هستند. شیعیان عراق بیشتر در استان‌هایی مانند کربلا، نجف، کوفه، کاظمین، سامرا، بابل، بصره، واسط، قادسیه، عماره، ذوقار و سماوه زندگی می‌کنند.
تشیع در عراق
تشیع در عراق ریشه در صدر اسلام دارد. کوفه در سدهٔ نخست پایگاه اصلی شیعیان بود و در دورهٔ امویان دست‌کم یک‌سوم ساکنان آن شیعه شمرده می‌شدند.[۲۶] در سدهٔ دوم و سوم، تشیع از کوفه به بغداد رفت و محلهٔ کرخ بغداد شیعه‌نشین شد؛ یاقوت حموی دربارهٔ آن نوشته است که همهٔ اهل کرخ شیعهٔ امامی بودند.[۲۷]
در سدهٔ چهارم، با پشتیبانی آل بویه، شهرهای نجف، کربلا و کاظمین رونق گرفت و مراسم شیعی آشکارا برگزار شد.[۲۸] با برآمدن صفویان و سپس تسلط عثمانیان، شیعیان عراق از صحنهٔ سیاسی کنار گذاشته شدند، هرچند حوزه‌های علمیهٔ نجف و کربلا به کار خود ادامه دادند.[۲۹]
در سدهٔ اخیر، مرجعیت نجف نقش سیاسی و اجتماعی مهمی داشته است؛ از فتواهای جهاد در انقلاب ۱۹۲۰م و تحریم تنباکو تا نقش آیت‌الله سیستانی در تحولات پس از ۲۰۰۳م.[۳۰]
شهرهای زیارتی و اماکن مقدس
- نجف: مرقد امام علی علیه السلام در آن است و از سدهٔ پنجم هجری، با هجرت شیخ طوسی به آن، حوزهٔ علمیهٔ نجف شکل گرفت.[۳۱]
- کربلا: مرقد امام حسین علیه السلام و حضرت عباس علیه السلام در آن قرار دارد و سالانه میلیون‌ها زائر، به‌ویژه در اربعین، به آن می‌روند.
- کاظمین: در شمال بغداد و مرقد امام کاظم علیه السلام و امام جواد علیه السلام است.[۳۲]
- سامرا: مرقد امام هادی علیه السلام و امام حسن عسکری علیه السلام و محل ولادت امام مهدی علیه السلام و سرداب غیبت در آن است.[۳۳]
- کوفه: مسجد کوفه، مسجد سهله و مسجد حنانه در آن است و در سدهٔ نخست مرکز خلافت اسلامی بود.
- وادی السلام: قبرستان کهن نجف و از بزرگ‌ترین گورستان‌های جهان است.
در فقه شیعه، نماز مسافر در چهار مکان تمام خوانده می‌شود: مسجدالحرام، مسجد النبی، مسجد کوفه و حرم امام حسین علیه السلام.[۳۴]
حوزه‌های علمیه
- حوزهٔ بغداد: با عالمانی چون شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی در دورهٔ آل بویه مرجعیت علمی شیعه را در دست داشت.[۳۵]
- حوزهٔ نجف: با هجرت شیخ طوسی در سدهٔ پنجم رونق گرفت و از سدهٔ سیزدهم، با فعالیت علامه بحرالعلوم و شاگردان وحید بهبهانی، بار دیگر مرکز علمی تشیع شد.
- حوزهٔ حله: در سدهٔ پنجم شکل گرفت و از میانهٔ سدهٔ ششم تا پایان سدهٔ هشتم مرجعیت دینی شیعیان را داشت؛ محقق حلی و علامه حلی از بزرگان آن بودند.
- حوزهٔ سامرا: در ۱۲۹۱ق با اقامت میرزای شیرازی در سامرا تأسیس شد و «مکتب سامرا» در فقه و اصول از آن برخاست.
- حوزهٔ کربلا: با مهاجرت عالمان ایران به کربلا رونق گرفت و فتواهای مهمی، از جمله در تحریم تنباکو، از آن صادر شد.
آثار تاریخی
- طاق کسری (ایوان مدائن): بزرگ‌ترین اثر معماری دورهٔ ساسانی و از یادمان‌های تاریخی عراق است که در ۳۷ کیلومتری جنوب بغداد قرار دارد.[۳۶]
- بابل: شهر باستانی و پایتخت حمورابی؛ برج نمرود (بورسیبا) در آن جای دارد که بنا بر گزارش‌ها، حضرت ابراهیم علیه السلام را از آنجا به آتش افکندند.
- اور: از شهرهای کهن سومری با زیگورات مشهور آن.
- سامرا: شهر تاریخی عباسی با منارهٔ ملویه و مسجد جامع متوکل.
- حترا و آشور: دو شهر باستانی که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.
پانویس
- ↑ گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۲.
- ↑ برای این جایگاه، نک: جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۵۹-۳۶۰.
- ↑ لسترنج، جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمهٔ محمود عرفان، ص۲۶.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل «السواد».
- ↑ گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳.
- ↑ گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۲.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ذیل «السواد».
- ↑ گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۳.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۷۴-۷۵.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۳، اخبار فتح العراق و المدائن.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۵۹.
- ↑ طبری، تاریخ الأمم و الملوک، ج۴، ص۵۰۰-۵۰۱؛ مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۱۰۴-۱۰۶.
- ↑ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۶، ص۴۴۱.
- ↑ ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون، ج۲؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۱۳۹.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ذیل «بغداد».
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۵.
- ↑ خضری، تشیع در تاریخ، ص۳۲۵.
- ↑ گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳.
- ↑ گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۳-۱۲۵.
- ↑ گلی‌زواره، سرزمین اسلام، ص۱۲۵-۱۲۷.
- ↑ گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۵.
- ↑ «پیکارجویان داعش شهر موصل را تصرف کردند»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰ خرداد ۱۳۹۳.
- ↑ «گروه دولت اسلامی؛ ظهور و زوال داعش در عراق و سوریه»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰۱۷م.
- ↑ بانک جهانی، «جمعیت کل – عراق»، پایگاه دادهٔ بانک جهانی، تاریخ دسترسی: ۵ آبان ۱۴۰۵.
- ↑ اصلانی، «جمعیت شیعه در جهان»، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزهٔ علمیه.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۶۱.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۴۴۹؛ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۵.
- ↑ افق، «تشیع عراق»، مجلهٔ زمانه، ش۹۵، ص۵۰.
- ↑ گلی‌زواره، جغرافیای جهان اسلام، ص۲۰۳.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۹۵-۴۰۴.
- ↑ جعفریان، اطلس شیعه، ص۳۷۹.
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۱۵ و ۲۷۳.
- ↑ مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۹۷ و ۳۱۳.
- ↑ برای این حکم، نک: حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج۸، ابواب صلاة المسافر.
- ↑ خضری، تشیع در تاریخ، ص۳۲۵.
- ↑ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۷۴-۷۵.
منابع
- ابن خلدون، عبدالرحمن؛ تاریخ ابن خلدون (العبر)، بیروت: دار الفکر؛ ج۲.
- ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، بیروت: دار صادر؛ ج۶.
- ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین؛ مقاتل الطالبیین، قم: مؤسسة آل البیت؛ ص۱۳۹.
- اصلانی، مختار؛ «جمعیت شیعه در جهان»، مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزهٔ علمیه.
- افق، حسین؛ «تشیع عراق»، مجلهٔ زمانه، شمارهٔ ۹۵، ۱۳۸۹ش؛ ص۵۰-۵۱.
- جعفریان، رسول؛ اطلس شیعه، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۷ش.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت؛ ج۸.
- خضری، احمدرضا؛ تشیع در تاریخ، تهران: نشر معارف، ۱۳۹۱ش؛ ص۳۲۵.
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الأمم و الملوک، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات؛ ج۳ و ج۴.
- گلی‌زواره، غلامرضا؛ جغرافیای جهان اسلام، ۱۳۸۹ش؛ ص۲۰۳-۲۰۵.
- گلی‌زواره، غلامرضا؛ سرزمین اسلام، ۱۳۸۰ش؛ ص۱۲۲-۱۲۷.
- لسترنج، گای؛ جغرافیای تاریخی سرزمین‌های خلافت شرقی، ترجمهٔ محمود عرفان، تهران: علمی و فرهنگی؛ ص۲۶.
- مسعودی، علی بن حسین؛ مروج الذهب، ۱۳۸۷ش؛ ج۳، ص۱۰۴-۱۰۶.
- مفید، محمد بن محمد؛ الارشاد، قم: کنگرهٔ شیخ مفید، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- یاقوت حموی، شهاب‌الدین؛ معجم البلدان، بیروت: دار صادر، ۱۹۹۵م؛ ج۱، ج۴.
- «پیکارجویان داعش شهر موصل را تصرف کردند»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰ خرداد ۱۳۹۳.
- «گروه دولت اسلامی؛ ظهور و زوال داعش در عراق و سوریه»، بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰۱۷م.
| آسیا | * ایران * ترکیه * سوریه * عراق * عربستان * فلسطین * یمن * آذربایجان * اردن * ازبکستان * افغانستان * امارات متحده عربی * بحرین * برونئی * بنگلادش * تاجیکستان * عمان * قرقیزستان * قطر * لبنان * مالزی * پاکستان * کویت * مالدیو * قزاقستان * ترکمنستان |
| آفریقا | * تونس * اتیوپی * الجزایر * تانزانیا * ساحل عاج * سنگال * سودان * سومالی * لیبی * مالی * مصر * موریتانی * موزامبیک * نیجر * نیجریه * چاد * کامرون * گابن * گامبیا * گینه * سیرالئون * کومور * جیبوتی * بورکینافاسو * گینه بیسائو * کنگو * جمهوری غنا * جمهوری عربی صحرا * توگو |
| سایر قاره ها | * آلبانی (اروپا) * بوسنی هرزه گوین (اروپا) *سورینام (آمریکا) |
