وصیت‌های حضرت فاطمه(س)

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

وصیت‌های حضرت فاطمه(س) به سفارش‌هایی گفته می‌شود که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در واپسین روزهای زندگی خود، در سال ۱۱ ق، دربارهٔ غسل و کفن، تشییع و خاکسپاری، فرزندان و اموال خویش بیان کرد. این وصیت‌ها در منابع حدیثی و تاریخی شیعه، به‌ویژه بحار الأنوار و کشف الغمة، در چند گزارش پراکنده نقل شده‌اند. مشهورترین بخش آن‌ها سفارش به خاکسپاری شبانه و پنهانی و دور داشتن گروهی از صحابه از نماز بر پیکر اوست. بخشی از وصیت نیز به صورت مکتوب و با گواهی مقداد و زبیر دربارهٔ باغ‌های او ثبت شده است. جزئیات این گزارش‌ها یکسان نیست.

وصیت در مورد غسل و خاکسپاری شبانه

اسماء بنت عمیس نقل کرده است: «أَوْصَتْنِي فَاطِمَةُ أَنْ لَا يَغْسِلَهَا إِذَا مَاتَتْ إِلَّا أَنَا وَعَلِيٌّ»؛ «فاطمه به من وصیت کرد که چون بمیرد، کسی جز من و علی او را غسل ندهد». بر پایهٔ همان گزارش، اسماء علی علیه السلام را در غسل او یاری کرد[۱] و امام صادق علیه السلام فرمود: «غَسَلَهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهَا كَانَتْ صِدِّيقَةً، وَلَمْ يَكُنْ لِيَغْسِلَهَا إِلَّا صَدِيقٌ»؛ «امیرالمؤمنین او را غسل داد، زیرا او صدیقه بود و جز صدیقی سزاوار غسل دادن او نبود».[۲]

گزارش بلندتر بحار الأنوار سفارش او را در آخرین روزها چنین نقل می‌کند:[۳]

سفارش پایانی به امام علی علیه السلام

متن عربی
«فَإِذَا أَنْتَ قَرَأْتَ يس فَاعْلَمْ أَنِّي قَدْ قَضَيْتُ نَحْبِي، فَغَسِّلْنِي وَلَا تَكْشِفْ عَنِّي فَإِنِّي طَاهِرَةٌ مُطَهَّرَةٌ، وَلْيُصَلِّ عَلَيَّ مَعَكَ مِنْ أَهْلِي الْأَدْنَى فَالْأَدْنَى، وَمَنْ رُزِقَ أَجْرِي، وَادْفِنِّي لَيْلًا فِي قَبْرِي، بِهَذَا أَخْبَرَنِي حَبِيبِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.»
ترجمهٔ فارسی
«پس چون سورهٔ «یس» را خواندی، بدان که من به پایان عمر خود رسیده‌ام؛ مرا غسل بده و از من پرده برمگیر، که من پاک و پاکیزه‌ام؛ و باید همراه تو نزدیک‌ترین خویشان من و آنان که پاداش خدمت مرا یافته‌اند بر من نماز بخوانند؛ و مرا شبانه در قبرم به خاک بسپار. این را محبوب من، رسول خدا صلی الله علیه وآله، به من خبر داده است.»

و در نقلى هم آمده كه حضرت فاطمه (سلام الله علیها) وصاياى خود را در رقعه‌اى نوشته و زير سرش نهاده بود و چون از دنيا رفت، على (ع) آن رقعه را بيرون آورد و جملات زير را در آن مشاهده كرد:

«بسم الله الرحمن الرحيم، هذا ما أوصت‌ به فاطمة بنت رسول الله، أوصت و هى تشهد أن لا اله الّا الله، و ان محمدا عبده و رسوله، و ان الجنة حق و النار حق، و ان الساعة آتية لا ريب فيها، و ان الله يبعث من فى القبور. يا على انا فاطمة بنت محمد زوّجنى الله منك لأكون لك فى الدنيا و الآخرة، انت اولى بى من غيرى، حنّطنى و غسّلنى و كفّنى بالليل، و صلّ علىّ و ادفنّى بالليل و لا تعلم احدا، و استودعك الله و اقرء على ولدى السلام الى يوم القيامة‌؛ به نام خداى بخشاينده و مهربان، اين است آنچه دختر رسول خدا بدان وصيت مى‌كند، و اين وصيت را در حالى مى‌كند كه گواهى مى‌دهد معبودى جز خداى يكتا نيست، و گواهى مى‌دهد محمد بنده و رسول اوست، و گواهى مى‌دهد كه بهشت‌ حق است، و جهنم حق است، و قيامت‌ خواهد آمد و هيچ گونه شكى در آن نيست، و گواهى مى‌دهد كه خداى تعالى هر كس را كه در گورهاست مبعوث و زنده خواهد كرد. اى على منم فاطمه دختر محمد كه خداى تعالى مرا به ازدواج تو در آورد تا در دنيا و آخرت از آن تو باشم، و تو در انجام كارهاى من سزاوارتر از ديگران هستى! كار حنوط و غسل و كفن مرا در شب انجام ده، و بر من نماز بخوان و شبانه مرا دفن كن، و كسى را خبر نكن، تو را به خدا مى‌سپارم، و بر فرزندان خود تا روز قيامت‌ سلام مى‌رسانم.»[۴]

امام علی علیه السلام پیکر او را شبانه دفن کرد و قبرش را هموار ساخت؛ چون او را سرزنش کردند، گفت: «بِذَلِكَ أُمِرْتُ»؛ «به همین مأمور شدم». اصبغ بن نباته می‌گوید از امام علی علیه السلام پرسید چرا او شبانه دفن شد؛ فرمود: «إِنَّهَا كَانَتْ سَاخِطَةً عَلَى قَوْمٍ كَرِهَتْ حُضُورَهُمْ جِنَازَتَهَا»؛ «او بر گروهی خشمگین بود و خوش نداشت آنان در تشییع او حاضر شوند».[۵]

وصیت دربارهٔ فرزندان

در سفارش حضرت فاطمه سلام الله علیها به همسرش دربارهٔ فرزندان نیز آمده است: «فَإِنْ أَنْتَ تَزَوَّجْتَ امْرَأَةً اجْعَلْ لَهَا يَوْماً وَ لَيْلَةً وَ اجْعَلْ لِأَوْلَادِي يَوْماً وَ لَيْلَةً يَا أَبَا الْحَسَنِ وَ لَا تَصِحْ فِي وُجُوهِهِمَا فَيُصْبِحَانِ يَتِيمَيْنِ غَرِيبَيْنِ مُنْكَسِرَيْنِ فَإِنَّهُمَا بِالْأَمْسِ فَقَدَا جَدَّهُمَا وَ الْيَوْمَ يَفْقِدَانِ أُمَّهُمَا»؛ «پس اگر با زنی ازدواج کردی برای او یک روز و یک شب قرار ده و برای فرزندان من نیز یک روز و یک شب؛ و بر آن دو سخت مگیر، که فردا یتیم و غریب و شکسته می‌شوند چرا که آن دو دیروز جدشان را از دست داده‌اند و امروز مادرشان را».[۶] در روایت دیگر، وصیت او به سه چیز گزارش شده است: ازدواج با امامه، دختر خواهرش زینب؛ فراهم کردن تختی برای تشییع؛ و اینکه کسانی که به او ستم کرده‌اند در تشییعش حاضر نشوند.[۷]

وصیت دربارهٔ تشییع

امام صادق علیه السلام فرموده است نخستین تختی که در اسلام برای تشییع ساخته شد، از آنِ فاطمه سلام الله علیها بود. او به اسماء بنت عمیس گفت: «إِنِّي نَحِلْتُ وَذَهَبَ لَحْمِي، أَلَا تَجْعَلِينَ لِي شَيْئًا يَسْتُرُنِي؟»؛ «من لاغر شده‌ام و گوشتم رفته است؛ آیا چیزی برایم نمی‌سازی که مرا بپوشاند؟» اسماء نمونه‌ای از آن تخت حبشی ساخت و فاطمه سلام الله علیها فرمود: «اصْنَعِي لِي مِثْلَهُ، اسْتُرِينِي سَتَرَكِ اللَّهُ مِنَ النَّارِ»؛ «برایم همانند آن بساز؛ مرا بپوشان، خداوند تو را از آتش بپوشاند». در گزارشی دیگر، اسماء می‌گوید که فاطمه سلام الله علیها به او سفارش کرده بود هیچ‌کس بر او وارد نشود.[۸]

وصیت مالی حضرت فاطمه

از كتاب «دلائل الامامة» طبرى آملی از امام باقر (ع) نقل شده كه فرمود: فاطمه (ع) وصيت كرد از مال خودش به زنان پیامبر و زنان بنى‌هاشم، به هر كدام دوازده اوقيه بدهند، و به «اُمامه‌» دختر ابى العاص (خواهر زاده فاطمه (ع) نيز همين مقدار بدهند.

و در حديث ديگرى كه از زيد بن على (ع) روايت كرده فرمود: فاطمه (ع) مال خود را بر بنى‌هاشم و فرزندان عبدالمطلب بخشيد و على (ع) اين كار را كرد و به ديگران نيز داد.[۹]

یک وصیت مکتوب دربارهٔ اموال او نیز در منابع ثبت شده است. بر طبق روايت كشف الغمه از امام باقر (ع) بر پایهٔ روایتی، امام باقر علیه السلام صندوقی گشود و از آن کتابی خواند که وصیت فاطمه سلام الله علیها در آن نوشته شده بود:[۱۰]

متن وصیت‌نامه

متن عربی
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، هَذَا مَا أَوْصَتْ بِهِ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: أَوْصَتْ بِحَوَائِطِهَا السَّبْعَةِ إِلَى عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَإِنْ مَضَى فَإِلَى الْحَسَنِ، فَإِنْ مَضَى فَإِلَى الْحُسَيْنِ، فَإِنْ مَضَى فَإِلَى الْأَكَابِرِ مِنْ وَلَدِي، شَهِدَ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ، وَكَتَبَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ.»
ترجمهٔ فارسی
«به نام خداوند بخشندهٔ مهربان. این است آنچه فاطمه دختر محمد صلی الله علیه وآله بدان وصیت کرد: وصیت کرد که هفت باغ او به علی بن ابی طالب سپرده شود؛ اگر او از دنیا رفت، به حسن؛ اگر او رفت، به حسین؛ و اگر او رفت، به بزرگ‌تران از فرزندان من. مقداد بن اسود و زبیر بن عوام گواهی دادند و علی بن ابی طالب نوشت.»

سید هاشم رسولی محلاتی می گوید:

بر طبق روايات «حوائط‌» فاطمه (ع) عبارت از هفت‌ باغ بوده به نامهاى «مبيت، عواف، دلال، حسنى، برقه، صافيه، مشربه‌» كه اينها غير از فدک بوده و پيغمبر اكرم آنها را براى فاطمه (ع) وقف كرد، و بعدا نيز به صورت موقوفه فرزندان‌ فاطمه (ع) در آمد، و برخى احتمال داده‌اند كه اين «حوائط هفتگانه‌» همان است كه در برخى از روايات به نام «عوالى‌» ذكر شده، و اينها باغهايى بود كه از «مُخيريق‌» يهودى به رسول خدا (ص) رسيده بود، و مخيريق كسى است كه در واقعه جنگ احد، مسلمان شد، و همان روز در ميدان جنگ به شهادت رسيد، و هنگامى كه خواست‌ به ميدان برود فرياد زد: شاهد باشيد كه من مسلمان شده‌ام و اگر در اين جنگ كشته شدم تمام دارايى من متعلق به رسول خداست.
البته از تواريخ و روايات به دست نمى‌آيد كه آيا اين باغهاى هفتگانه در اختيار فاطمه (ع) بوده، يا مانند فدک، آنها را نيز ابوبكر به غصب گرفته بود، اما بعيد نيست اگر اين روايت معتبر باشد، چنين استنباط مى‌شود كه باغهاى مزبور در دست آن حضرت بوده كه توليت آن را به على (ع) واگذار كرده و روى آن وصيت نموده است.[۱۱]

دلالت‌ها

از نظر فقهی، فقیهان از گزارش غسل، جواز غسل همسر به دست شوهر را استنباط کرده‌اند. همچنین وصیت‌نامهٔ او نمونه‌ای از وصیت مالی با شاهد و کتابت است.

از نظر تاریخی، پنهان ماندن قبر و دور داشتن گروهی از صحابه از تشییع، در خوانش منابع شیعه با سقیفه، ماجرای فدک و حمله به خانه آن حضرت پیوند دارد و نشانهٔ ناخشنودی آن حضرت شمرده شده است.[۱۲] این وصیت‌ها در ادبیات شیعه جایگاهی نمادین یافته و محل دفن او را به موضوعی برای یادآوری مظلومیت اهل البیت تبدیل کرده است.

پانویس

  1. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۴؛ اربلی، کشف الغمة، ج1، ص500.
  2. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۴.
  3. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۹.
  4. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۲۱۴
  5. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳ و ۱۸۶؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب مرض النبی ووفاته (نیازمند به دقت سنجی آدرس دهی هوش مصنوعی).
  6. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۸
  7. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۷۸ و ۱۸۲.
  8. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۹۰ و ۲۱۳.
  9. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص ۲۱۸.
  10. ↑ اربلی، کشف الغمة، ج2، ص499.
  11. ↑ رسولى محلاتى، سید هشم، زندگانى حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌عليها.
  12. ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳، ص۱۸۳.


منابع

  • قرآن کریم.
  • اربلی، علی بن عیسی؛ کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز: مکتبة بنی هاشم، ۱۳۸۱ق.
  • بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
  • رسولى محلاتى، سید هشم، زندگانى حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌عليها.
  • مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۳.