ماه‌های حرام

ماه‌های حرام یا اَشْهُرُ الْحُرُم، چهار ماه از ماه‌های قمری است که در قرآن و فقه اسلامی جنگیدن در آن‌ها حرام شمرده شده است: ذی القعده، ذی الحجه و محرم که سه ماه پیاپی‌اند، و رجب که میان جمادی الثانی و شعبان قرار دارد. به گزارش تفسیر المیزان، حرمت این ماه‌ها از شریعت ابراهیم خلیل علیه السلام مانده و عرب جاهلی نیز آن‌ها را محترم می‌شمرد. در فقه شیعه، حرمت آغاز کردن جنگ در این ماه‌ها باقی است، مگر آن‌که دشمن خود بجنگد یا برای آن‌ها حرمتی قائل نباشد. کشتن کسی در این ماه‌ها نیز، به باور فقیهان شیعه، دیهٔ مغلّظ دارد.

تعریف و شمار آنها

«حُرُم» جمع «حرام» و به معنای چیزی است که از آن منع شده‌اند. «ماه حرام» اصطلاحاً به هر یک از چهار ماه قمری گفته می‌شود که جنگ در آن‌ها ممنوع است: سه ماه پیاپی ذی القعده، ذی الحجه و محرم، و رجب که در روایات «یگانه» خوانده شده است.

در روایتی که تفسیر عیاشی از امام باقر علیه السلام، از امام سجاد علیه السلام و او از امام علی علیه السلام نقل کرده، پیامبر (ص) در آخرین بیماری خود فرمود که سال دوازده ماه دارد و چهار ماه آن حرام است: «رجب یگانه، و ذی القعده و ذی الحجه و محرم سه ماه پیاپی». در برخی روایات، دوازده ماه به دوازده امام و چهار ماه حرام به چهار امام به نام علی علیه السلام تأویل شده است.

به گفتهٔ طباطبایی، این حرمت برای بازداشتن از جنگ و گسترش امنیت است.

ماه‌های حرام در قرآن

آیهٔ ۳۶ سوره توبه، شمار ماه‌ها و حرمت چهار ماه از آن‌ها را با هم بیان می‌کند: «إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ۚ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ ۚ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ ۚ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً ۚ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ»؛ «یقیناً شمار ماه‌ها در پیشگاه خدا، از روزی که آسمان‌ها و زمین را آفریده، در کتاب خدا دوازده ماه است؛ از آن‌ها چهار ماه، ماه حرام است. این است آیین استوار و پایدار؛ پس در این چهار ماه بر خود ستم روا مدارید و با همهٔ مشرکان بجنگید، همان‌گونه که آنان با همهٔ شما می‌جنگند، و بدانید خدا با پرهیزکاران است.»

به گزارش المیزان، هرچند آیه از هر ستمی نهی می‌کند، سیاق آن نشان می‌دهد مقصود مهم‌تر، نهی از جنگ است. آیهٔ بعد، سنّت جاهلی «نسیء» را نکوهش می‌کند؛ رسمی که بر پایهٔ آن حرمت ماه حرام را به ماهی دیگر می‌انداختند تا شمار چهار ماه حفظ شود: «إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ»؛ «به تأخیر انداختن [حرمت ماهی به ماه دیگر] افزایشی در کفر است.»

آیهٔ ۲۱۷ سوره بقره می‌فرماید: «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرَامِ قِتَالٍ فِيهِ ۖ قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ»؛ «از تو دربارهٔ جنگ در ماه حرام می‌پرسند؛ بگو: جنگ در آن گناهی بزرگ است.» بر پایهٔ گزارش المیزان، سبب نزول آن، سریه عبدالله بن جحش به نخله بود که یکی از مشرکان در آن کشته شد و قریش مسلمانان را به شکستن حرمت ماه حرام متهم کرد؛ آیه پاسخ داد که کفر و بازداشتن از راه خدا و مسجد الحرام نزد خدا بزرگ‌تر از جنگ در آن ماه است.

آیهٔ ۱۹۴ همان سوره، قاعدهٔ مقابله به مثل را بیان می‌کند: «الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ ۚ فَمَنِ اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَىٰ عَلَيْكُمْ»؛ «ماه حرام در برابر ماه حرام است و همهٔ حرمت‌ها دارای قصاص‌اند؛ پس هر که بر شما تعدّی کرد، به مثل آن بر او تعدّی کنید.» صاحب جواهر الکلام به نقل مفسران می‌گوید مشرکان مکه در سال ششم پیامبر (ص) را در حدیبیه از مکه بازداشتند؛ خداوند نیز در سال نهم مسلمانان را برای عمرة القضاء در ذی القعده به مکه راه داد.

احکام

حرمت قتال

فقیهان شیعه جنگ در این ماه‌ها را حرام می‌دانند. صاحب جواهر با عبارت «وَ یَحْرُمُ الْغَزْوُ فِي أَشْهُرِ الْحُرُم»؛ «و جنگ در ماه‌های حرام حرام است»، این حکم را یاد می‌کند و می‌گوید در آن اختلافی نیافته است. مستند او، آیه‌های ۲۱۷ و ۱۹۴ بقره و آیهٔ پنجم توبه است.

حرمت ابتدا به جنگ

این حرمت به آغازیدن جنگ اختصاص دارد؛ اگر دشمن خود جنگ را آغاز کند یا برای این ماه‌ها حرمتی قائل نباشد، جنگ با او جایز است. مستند این تفصیل، پرسش علاء بن فضیل از امام صادق علیه السلام است که وسائل الشیعه در بابی با عنوان «حرام بودن جنگ با کسی که برای ماه‌های حرام حرمت قائل است» آورده است. امام فرمود اگر مشرکان با حلال شمردن ماه حرام آغاز کنند و مسلمانان امید پیروزی داشته باشند، می‌توانند بجنگند؛ رومیان نیز به منزلهٔ مشرکان‌اند، زیرا برای ماه حرام حرمتی نمی‌شناختند.

احکام حج و عمره

ذی القعده و ذی الحجه از ماه‌های حج‌اند. به روایت امام باقر علیه السلام، احرام برای حج فقط در شوال، ذی القعده و ذی الحجه صحیح است: «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ: شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ، لَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يُحْرِمَ بِالْحَجِّ فِي سِوَاهُنَّ»؛ «ماه‌های حج، شوال و ذی القعده و ذی الحجه است؛ هیچ‌کس را نرسد که در جز آنها برای حج احرام بندد.» در روایت دیگری، سه ماه پیاپی «برای حج» و رجب «یگانه برای عمره» خوانده شده است؛ مؤلف وسائل الشیعة این کاربرد را غیر از معنای مشهور دانسته است.

نسخ یا بقای حرمت

به گزارش جواهر الکلام، فقیهان شیعه حرمت جنگ در این ماه‌ها را نسخ‌نشده می‌دانند؛ اما با کسی که حرمتی قائل نیست، می‌توان جنگید. در برابر، گروهی از اهل سنت این حرمت را با آیهٔ «فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ»؛ «مشرکان را هر جا یافتید بکشید» و آیهٔ «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ»؛ «و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای نماند» نسخ‌شده دانسته‌اند و به گشودن طائف در ذی القعده به دست امام علی علیه السلام استناد کرده‌اند. صاحب جواهر این استدلال را نمی‌پذیرد؛ به گفتهٔ او، حرمت جنگ در مسجد الحرام نسخ شده است.

ماه‌های حرام در فقه شیعه

مشهور فقیهان، کشتن کسی در ماه حرام را موجب «دیه و یک‌سوم» می‌دانند؛ صاحب جواهر این حکم را اجماعی شمرده و به روایت کُلیب اسدی از امام صادق علیه السلام استناد کرده است: «هر کس در ماه حرام کسی را بکشد، دیه و ثلث بر اوست». در ادامهٔ روایت نیز روزهٔ دو ماه پیاپی از ماه‌های حرام آمده است.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• حر عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعة، قم: مؤسسة آل البیت، ۱۴۰۹ق؛ ج۸، ج۱۱، ج۱۹.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان، بی‌تا؛ ج۲، ج۹.
• نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ ج۲۱، ج۴۳.

فقه
کلیات:	تاریخ فقه، ابواب فقه، احکام، اجتهاد، منابع اجتهاد در فقه شیعه، تقلید، اصول فقه، قواعد فقهی
منابع:	عروة الوثقى، شرایع الاسلام، علل الشرائع، لمعه، جواهرالكلام، المكاسب المحرمه، مدارک الاحکام و ...
↓ رده ها ↓
فقه:	فقیهان، منابع فقهی، اصطلاحات فقهی، آیات الاحکام، منابع اجتهاد در فقه شیعه، قواعد فقه
اصول فقه:	اصول فقه، اصولیون، منابع اصول فقه، اصطلاحات اصول فقه
احکام:	احکام، احکام عبادی، احکام اقتصادی، احکام خانواده، احکام روابط اجتماعی، احکام قضایی و جزایی، احکام اطعمه و اشربه، اصطلاحات احكام

ماه های قمری

محرم

صفر

ربیع الاول

ربيع الثانى

جمادی الاول

جمادى الثانى

رجب

شعبان

رمضان

شوال

ذی القعده

ذی الحجه