عیسی جلودی
| عیسی جلودی | |
| نام کامل | عیسی بن یزید جَلودی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | نامعلوم؛ به گفتهٔ ابوالفرج اصفهانی از خراسان |
| وفات | نامعلوم؛ میان کشته شدن در حدود ۲۰۲ق و زنده ماندن تا ۲۰۵ق اختلاف است |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
فرماندهٔ عباسی در عهد مأمون و مأمور آوردن امام رضا علیه السلام از مدینه به خراسان |
عیسی جَلودی، فرماندهٔ عباسی در روزگار هارون الرشید، محمد امین و مأمون بود. او در ۲۰۰ق در شمار فرماندهانی بود که برای سرکوب علویان به مکه، مدینه و یمن فرستاده شدند و چندی والی مکه بود.[۱] در منابع شیعی، نام او با مأموریت آوردن امام رضا علیه السلام از مدینه به خراسان و با سخت‌گیری بر خاندان ابوطالب پیوند خورده است.[۲] بر پایهٔ گزارشی، او به فرمان هارون به خانهٔ امام هجوم برد تا زنان بنی هاشم را خلع کند و امام خود جامه و زیور آنان را تسلیم کرد؛ آن حضرت بعدها برای او شفاعت کرد.[۳] سرانجام او در گزارش‌ها یکسان نیست.[۴]
محتویات
نام و نسب
منابع کهن نام او را «عیسی بن یزید» و نسبتش را «جَلودی» ثبت کرده‌اند.[۵] ابوالفرج اصفهانی او را از اهل خراسان دانسته است.[۶] از تاریخ تولد و کنیهٔ او آگاهی دقیقی در دست نیست.
پسرش محمد بن عیسی جَلودی از راویان اخبار بود؛ عیسی او را در ۲۰۱ق در مکه جانشین خود کرد و طبری بخشی از گزارش‌های محاصرهٔ بغداد و کشته شدن محمد امین را به روایت او آورده است.[۷] بر پایهٔ همین روایت، عیسی و یارانش در ۱۹۸ق در خانهٔ امین بودند و از پیوستن به هرثمه ناخشنود.[۸]
مأموریت آوردن امام رضا علیه السلام
در سال ۲۰۰ق، مأمون کسانی را برای آوردن علی بن موسی الرضا علیه السلام و عمویش محمد بن جعفر از حجاز به خراسان فرستاد. طبری از فرستادن رجاء بن ابی ضحاک و فرناس خادم سخن گفته و نامی از جلودی نبرده است.[۹] در برابر، شیخ مفید در الإرشاد می‌نویسد مأمون گروهی از خاندان ابوطالب را از مدینه با راه بصره آورد و «متولی آوردن آنان شخصی معروف به جلودی بود»: «وَكَانَ الْمُتَوَلِّي لِإِشْخَاصِهِمُ الْمَعْرُوفُ بِالْجَلُودِيِّ».[۱۰]
سید محسن امین این گزارش را بعید شمرده است؛ به باور او جلودی از دشمنان امام بود و مأمون چنین کسی را برای آوردن آن حضرت نمی‌فرستاد. از نظر او رجاء، امام را از مدینه و جلودی، محمد بن جعفر را از عراق آورد.[۱۱]
نقش جلودی در ماجرای محمد بن جعفر روشن است: او را در مدینه شکست داد، به عراق برد و به حسن بن سهل سپرد و حسن او را با رجاء نزد مأمون فرستاد.[۱۲] به گزارش صدوق، امام رضا علیه السلام در سفر خود امام جواد علیه السلام را که هفت‌ساله بود همراه داشت و مأمون دستور داد از راه کوفه و قم نگذرند.[۱۳] جزئیات این سفر در مسیر حرکت امام رضا علیه السلام از مدینه به مرو آمده است.
رفتار او با امام رضا علیه السلام
گزارش مشهور در عیون أخبار الرضا آمده است. بر پایهٔ آن، در خلافت هارون و هنگام قیام محمد بن جعفر در مدینه، هارون به جلودی فرمان داد اگر بر او دست یافت گردنش را بزند و به خانه‌های خاندان ابوطالب هجوم برد و زنانشان را خلع کند و جز یک جامه بر هیچ‌یک نگذارد.[۱۴]
جلودی با سوارانش به در خانهٔ امام رفت. امام زنان را در اتاقی گرد آورد و بر در ایستاد. جلودی گفت باید داخل شود. امام فرمود: «أَنَا أَسْلُبُهُنَّ لَكَ»؛ «من خود آنان را برای تو خلع می‌کنم» و سوگند یاد کرد چیزی فروگذار نکند؛ سپس همهٔ زیورها و خلخال‌ها را تسلیم کرد.[۱۵]
هنگامی که جلودی به سبب مخالفت با بیعت امام رضا علیه السلام زندانی بود و او را نزد مأمون آوردند، امام خواست: «هَبْ لِي هَذَا الشَّيْخَ»؛ «این پیرمرد را به من ببخش». جلودی گمان کرد امام در صدد آسیب رساندن به اوست و مأمون را سوگند داد سخن امام را نپذیرد. مأمون گفت: «لَا وَاللَّهِ لَا أَقْبَلُ قَوْلَهُ فِيكَ»؛ «نه، به خدا سوگند سخن او را دربارهٔ تو نمی‌پذیرم» و دستور داد او را با دو تن دیگر گردن زنند.[۱۶]
این گزارش با حضور جلودی در مکه و مأموریت‌های بعدی او در طبری سازگار نیست؛ نیز صدوق آن را به روزگار هارون نسبت داده، حال آنکه طبری قیام محمد بن جعفر را در ۲۰۰ق می‌داند.[۱۷]
سایر مأموریت‌ها
در ۲۰۰ق، علی بن ابی سعید، فرماندهٔ مأمون، گروهی از سرداران را به مکه، مدینه و یمن فرستاد و جلودی یکی از آنان بود.[۱۸] او در مکه مستقر شد و ورقاء بن جمیل را جانشین خود کرد.[۱۹]
به گزارش یعقوبی، مأمون او را به سوی کسی که «خلع» اعلام کرده بود فرستاد؛ چون به بصره نزدیک شد آن مرد گریخت و جلودی در بصره ماند.[۲۰] سپس بیعت امام رضا علیه السلام را با جامهٔ سبز به مکه برد و مردم با آن حضرت بیعت کردند.[۲۱]
در بصره زید بن موسی (زید النار) چیره شده بود؛ جلودی با او جنگید و او را دستگیر و نزد مأمون فرستاد.[۲۲] طبری دستگیری زید را به علی بن ابی سعید نسبت می‌دهد.[۲۳]
در موسم حجی که ابواسحاق، پسر هارون (معتصم)، امیرالحاج بود، جلودی با صد تن بر راهزنان خاندان عقیل تاخت، پردهٔ کعبه و اموال را بازگرداند و اسیران را پس از ده تازیانه رها کرد.[۲۴] واپسین گزارش، مأموریت او در ۲۰۵ق برای جنگ با زط است.[۲۵]
جایگاه و ارزیابی
جلودی در تاریخ طبری فرمانده‌ای کارآمد و بی‌پرده است: در مکه داوطلب سرکوب راهزنان می‌شود و می‌گوید: «اعْزَبُوا يَا كِلَابَ النَّارِ»؛ «ای سگان آتش، دور شوید».[۲۶] همین لحن و مأموریت‌های او بر ضد علویان، در منابع شیعی تصویری منفی از او ساخته است؛ در برابر، شفاعت امام رضا علیه السلام برای او نمونهٔ بردباری آن حضرت شمرده شده است.[۲۷]
دربارهٔ سرانجام او اختلاف است: بر پایهٔ صدوق، مأمون او را در حدود ۲۰۲ق کشت،[۲۸] اما طبری او را در ۲۰۵ق زنده می‌داند.[۲۹] این دو گزارش سازگار نیستند و سرانجام او روشن نیست.
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۳۵ و ۵۳۹.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۵۹؛ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۷۲؛ امین، أعیان الشیعة، ج۲، ص۱۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۸۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۳۵ و ۵۴۰.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۲، ص۱۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۴۰ و ۴۷۸-۴۷۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۴۷۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۴۴.
- ↑ مفید، الإرشاد، ج۲، ص۲۵۹.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۲، ص۱۷.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۴۰؛ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۲۲۴.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۶۱ و ۱۹۴.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۷۲؛ امین، أعیان الشیعة، ج۲، ص۱۵ و ۲۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۳۹-۵۴۱ و ۵۸۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۳۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۳۹.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۴۴۹.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۴۴۹.
- ↑ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۴۴۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۳۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۴۱.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۸۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۴۱.
- ↑ امین، أعیان الشیعة، ج۲، ص۱۵ و ۱۷.
- ↑ صدوق، عیون أخبار الرضا، ج۱، ص۱۷۲.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۸، ص۵۸۰.
منابع
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الأمم و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۸.
- صدوق، محمد بن علی؛ عیون أخبار الرضا، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، بی‌تا؛ ج۱.
- مفید، محمد بن محمد؛ الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۳ق؛ ج۲.
- یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب؛ تاریخ الیعقوبی، بیروت: دار صادر، بی‌تا؛ ج۲.
- امین، سید محسن؛ أعیان الشیعة، بیروت: دار التعارف، بی‌تا؛ ج۲.
