شرح نهج البلاغه ابن میثم (مصباح السالکین) (کتاب)

نویسنده	ابن میثم بحرانی
موضوع	شرح نهج البلاغه
زبان	عربی
تعداد جلد	۵
شرح نهج‌البلاغه ابن میثم

کتاب «مصباح السالکین» یا «شرح کبیر نهج‌البلاغه»، تألیف ابن میثم بحرانی (۶۷۹-۶۳۶ ق)، از مهمترین شروح «نهج‌البلاغه» در سده هفتم قمری است. این شرح جنبه فلسفى و عرفانى دارد و بسیار مورد استناد و استفاده علمای بعد قرار گرفته است. مؤلف پس از نگارش این شرح، آن را با عنوان «اختیار مصباح السالکین» تلخیص نموده است.

مؤلف

کمال‌الدین میثم بن على بن میثم بحرانى (۶۷۹-۶۳۶ ق)، محدث، فقیه و متکلم مشهور شیعه در سدۀ ۷ قمری است. این عالم فرزانه، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی بوده و ظاهرا میان آن دو رابطه استادی و شاگردی دوجانبه برقرار بوده است. بدین گونه که خواجه نزد وی به آموزش فقه و او نزد خواجه به آموزش کلام پرداخته است. هرچند گفته اند مقام فقهی او بسان مقام کلامی خواجه بوده است.

ابن میثم مردی زاهد و عارف بوده و مدتی از عمر خویش را در عزلت گذرانده است. او همچنین دارای فضائل نفسانی و کرامات بوده و صاحب کتاب «اَنوار البدرین» نمونه‌ای از کرامات او را ذکر می کند.

برخی از آثار ابن میثم بحرانى عبارتند از: شرح نهج البلاغه (مصباح السالکین)، اختیار مصباح السالکین، شرح المائة کلمة لأمیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، اصول البلاغه و قواعد المرام.

معرفی کتاب

ابن میثم بحرانی اولین فیلسوف و متکلم معروف شیعه است که شرح مفصل بر «نهج البلاغه» (در سال ۶۷۷ ه.ق) نوشته است. اهمیت این شرح از این جهت است که در بیشتر زمینه های علمی، علمای پس از او به شرح ابن میثم استناد کرده اند. در عرصه فلسفه، شخصیت او در میان متکلمان از همه برجسته‌تر بود تا آنجا که او را "فیلسوف محقق" و "حکیم مدقق" نامیده اند. قاضی نور الله شوشتری گفته است شرح او مشتمل بر حکمت و کلام و تصوف است.

چنانکه از مقدّمه خود شارح استفاده مى‏ شود، تشویق علاء الدّین عطاءالملک جوینى حاکم بغداد سبب شده است تا او این شرح را بنویسد و سپس بخاطر فرزندان عطاءالملک -ابومنصور محمد و مظفرالدّین ابوالعباس- شرح کبیر را خلاصه کرده و آن را «اختیار مصباح السالکین» نامیده است. برخى شرح کلمات قصار ابن میثم (شرح المائة کلمة لأمیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب) را شرح سوّم او شمرده ‏اند.

یکی دیگر از امتیازات شرح ابن میثم بحرانی آن است که نسخه خطی مؤلف، پس از گذشت ٧٥٠ سال هم اکنون موجود است و در کتابخانه ها از آن نگهداری می شود. اهل تحقیق می دانند که نسخه دستخط مؤلف علاوه بر آنکه بهترین یاور مصححان در بازنویسی عرضه عاری از غلط کتاب است، خود سندی استوار در اصالت انتساب آن نسخه نیز به شمار می آید؛ یعنی به جرأت می توان گفت که این همان اثر مؤلف است و از تغییرات تصحیفات ناسخان کم مایه در آن اثری نیست.

محتوای کتاب

این شرح به طور کلى از دو بخش تشکیل شده است: الف- مقدمه‌اى مفصل که از سه مبحث کلى تشکیل شده که در متن عربى از آن‌ها به قواعد ثلاث تعبیر شده است. ب- متن کتاب که شرح کامل «نهج‌البلاغه» به صورت ترتیبى است.

ابن میثم در آغاز جلد نخست، مقدمه ای در حدود هفتاد صفحه پیرامون مباحث ادبی نگاشته، موضوعاتی نظیر دلالت الفاظ، اقسام لفظ، مباحث اشتقاق الفاظ، ترادف و توکید، مشترک لفظی، بلاغت و فصاحت، محاسن کلام، حقیقت و مجاز، تشبیه، استعاره، حقیقت نظم، اقسام نظم، حقیقت خطابه، مبادی و اقسام خطابه، امور مختلف در زیبایی خطابه را توضیح داده است. وى نگارش چنین مقدمه‌اى را ضرورى مى‌دیده، چرا که خواننده، اگر بدون پیش زمینه بلاغى به مطالعه این شرح -که آکنده از اصول، قواعد، اصطلاحات و توضیحات بلاغى است- بپردازد، سرگردان و حیران مى‌شود. در ادامه همین مقدمه بحثی جالب پیرامون شخصیت و فضائل انسانی امام امیرالمؤمنین علیه السلام وجود دارد. او در این بحث که طی چند فصل ذکر شده، از ابعاد مختلف به بررسی شخصیت امام علی علیه السلام می پردازد: فضیلت های بیرونی امام علیه السلام، فضیلتهای نفسانی امام علیه السلام در ابعاد نظری و عملی، کرامات امیرالمؤمنین.

مؤلف، بعد از اتمام مقدمه به ذکر نسب سید رضى پرداخته و توضیح مختصرى درباره وى، محل تولد، وفات و مدفنش به دست داده و در پى آن، مقدمۀ سید رضى بر «نهج‌البلاغه» را آورده و شرح کرده است. پس از آن، شرح خطبه‌ها آغاز مى‌شود که به ترتیب کتاب اصلی آمده و شرح شده‌اند. مؤلف، پس از شرح آخرین خطبه در جلد چهارم، به شرح نامه‌ها، عهدنامه‌ها، و وصیت‌نامه‌ها، که بخش دوم «نهج‌البلاغه» را تشکیل مى‌دهند، پرداخته است و پس از شرح آخرین نامه در اواسط جلد پنجم، شرح همه کلمات قصار را در نیمه دوم این جلد جاى داده و شرح خود را به پایان رسانده است. «شرح نهج‌البلاغه» ابن میثم بحرانى آکنده از معانى رفیع عرفانى است.

مهمترین ویژگی شرح ابن میثم، صبغه کلامی و فلسفی آن است. ابن میثم به علت مطالعات گسترده حکمی و کلامی، با نگاه یک متکلم شیعی کوشیده است تا به بررسی و شرح «نهج البلاغه» بپردازد. این ویژگی ضمن آنکه یک امتیاز برای این شرح تلقی گردیده، اما به علت تحت الشعاع قرار گرفتن سایر مسائل، مورد نقد برخی از شارحان دیگر قرار گرفته است.

از مؤلفه‌هاى موجود در این شرح، مى‌توان به بخش‌بندى موضوعى متن در صورت طولانى بودن آن، شرح تکه تکه هر بخش، استفاده های بجا و شایسته از قرآن کریم در توضیح و تفسیر کلام امام علی علیه السلام، نظر به سایر شرح های قبل از خود و گاه با نقل کلمات شارحان پیشین به تایید یا تضعیف اقوال آنان می پردازد.

اشاره به اقوال ادیبان گذشته در فهم کلمات «نهج البلاغه»، استفاده از احادیث اهل بیت و اخبار صحابه، به کارگیرى مباحث کلامی، فلسفى و منطقى، استفاده از گفته‌هاى تاریخى، استفاده از اشعار عرب، تکمیل شعر به کار رفته در کلام حضرت امیر، به کارگیرى علوم ادبى چون صرف، نحو و بلاغت، بیان معاریض و اشارت موجود در کلام حضرت على(ع)، بیان اشتراکات و تشابهات، شرح مفصل بخش‌هایى مربوط به توحید و خداشناسى، ذکر خاستگاه کنایات و ضرب‌المثل‌ها، مشخص نکردن منبع و گوینده برخى اقوال، از دیگر ویژگی های این کتاب است.

شیوه مؤلف در شرح نهج‌البلاغه:

در مطالعه شرح نهج‌البلاغه ابن میثم مى‌توان شیوه‌اى را به شرح ذیل ملاحظه نمود:

• ۱- ابتدا به نقل خطبه پرداخته مى‌شود، اگر خطبه بلند باشد، به چند پاره منقسم مى‌گردد.
• ۲- شیخ شرح خود را با لفظ «اقول» شروع مى‌کند.
• ۳- در ابتداى شرح، مفردات توضیح داده مى‌شوند و براى این منظور گاه به آیات قرآنى و زمانى نیز به شعر و حدیث استشهاد مى‌شود.
• ۴- شارح، علاوه بر معانى مفردات، جنبه‌هاى بلاغى کلام امام را نیز برمى‌شمارد.
• ۵- شارح، بحث خود را با بررسى کامل مفاهیم و حقایق فلسفى و بعضا عرفانى غنا مى‌بخشد.
• ۶- شیخ مباحث خود را به زیر بخش‌هاى زیادى تقسیم مى‌کند و هر قسمت را یک فصل مى‌نامد و براى برخى از قسمت‌ها نیز نامى مى‌نهد.
• ۷- در برخى موارد، پیش از پرداختن به شرح، سبب ورود کلام بیان شده است، ذکر سبب ورود، بیش از همه، در نامه‌ها و کمتر از همه، در کلمات قصار به چشم مى‌خورد.
• ۸- در شرح نامه‌ها اگر نامه امام على(ع) در جواب به نامه کسى نوشته شده باشد، شارح، گاه متن کامل نامه آن شخص و گاه بخشى از آن را آورده است.
• ۹- تاریخ صدور کلام را در مواردى که دست یافته یا لازم بداند، ذکر کرده است.
• ۱۰- مخاطب نامه در مواردى به اجمال معرفى شده است.
• ۱۱- شارح، در مواردى که درباره اصل خطبه بحثى نیاز بوده، پیش از شرح متن، آن را مطرح کرده است. چنان که در مورد خطبه شقشقیه، شُبهه ساختگى بودن این خطبه و شک در صدور آن را از امام على(ع) از سوى اهل سنت مطرح شده و مؤلف، پس از ذکر این شبهات و آوردن دلایل انکار این خطبه از سوى آنان، براهین کافى و وافى در رد این پندار، ارائه کرده است.
• ۱۲- در مواردى که کلام، گزیده‌اى از خطبه‌اى کامل و طولانى باشد، پیش از شرح، به این مطلب اشاره شده است.
• ۱۳- ضبط و تلفظ صحیح نام‌ها را بیان کرده است.

شرح ابن میثم در نظر عالمان

شرح ابن میثم از بهترین شرح هاست. عده ای معتقدند که منزلت شرح ابن میثم در بین بقیه شروح مثل منزلت تفسیر کشاف است در بین بقیه تفاسیر، همچنین کفته اند: اگر وجوه استعارات رنگارنگ و نکات عبارات شریف آن حضرت به وسیله اندیشه عمیق و نظر دقیق ابن میثم کشف و ظاهر نمی شد «زینهار کس به غور آن رسیدی». عده ای دیگر در اهمیت این شرح گفته اند: سزاوار است این شرح با نور بر حدقه چشمها نوشته شود نه با جوهر بر روی ورق ها. هم چنین گفته اند: شرح او یکی از بهترین شرح هاست که از حشو و زوائد خالی است و مزین به فواید و فراید فراوانی است.

البته عیوبی نیز برای این شرح بر شمرده اند، از جمله اینکه در این شرح بعضی اشتباهات تاریخی وجود دارد که ابن میثم از شارح قبلی، قطب الدین راوندی گرفته است. دیگر اینکه ابن میثم در شرح خود از روایات کمتر استفاده کرده و بیشتر به معقولات پرداخته است و همچنین در بیان لغات تنها به شرح مواد لغات پرداخته ولی درباره هیئت آن بحث نکرده است. از جمله اشکالات دیگر اینکه او بسیار به تأویل ظواهر پرداخته است حتی در مواردی که مجالی برای تأویل نیست. نقد دیگری که بر این شرح مطرح گردیده کثرت استناد به روایات سنی و ضعف استفاده از منابع روایی و نقلی شیعی است. در مباحث ادبی و لغوی نیز نقدهایی به این شرح وارد شده است.

تلخیص و ترجمه کتاب

• اولین تلخیص درباره کتاب «شرح نهج البلاغه (مصباح السالکین)» توسط خود ابن میثم بحرانی به نام «اختیار مصباح السالکین» انجام گرفته، که خلاصه این شرح است.
• تلخیص این شرح توسط علامه حلى متوفاى ۷۲۶ ه.ق که امروز موجود نیست.
• تلخیص این شرح توسط نظام‌الدین على بن الحسن گیلانى از علماى قرن یازدهم هجرى که آن را در «انوار الفصاحه و اسرار البلاغه فى شرح نهج‌البلاغه» خلاصه کرده است.

همچنین «شرح نهج البلاغه ابن میثم» بر اساس متن عربی به فارسی به شرح زیر ترجمه شده است:

• جلد اول شامل خطبه ۱ تا ۲۱ توسط قربانعلی محمدی‌مقدم و علی‌اصغر نوائی یحیی‌زاده؛
• جلد دوم شامل خطبه ۲۲ تا ۹۵ توسط قربانعلی محمدی‌مقدم؛
• جلد سوم شامل خطبه ۹۶ تا ۱۹۲ توسط سید محمدصادق عارف؛
• جلد چهارم شامل خطبه ۱۹۳ تا نامه ۳۰ توسط حبیب‌الله روحانی؛
• جلد پنجم شامل نامه ۳۱ تا پایان کلمات قصار توسط محمدرضا عطائی. این ترجمه در سال ۱۳۶۲ توسط دفتر نشر الکتاب در ۵ جلد به چاپ رسیده است.

منابع

• نرم افزار دانشنامه علوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
• "نگاهی به شرح‌های نهج‌البلاغه"، مصطفی بروجردی، مجله قبسات، شماره ۱۹، در دسترس در:سایت حوزه.
• "ویژگیهای شرح ابن میثم بحرانی بر نهج‌البلاغه"، منصور پهلوان، مجله مقالات و بررسیها، دفتر ۸۴، تابستان ۸۶، در دسترس در: پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشکاهی، بازیابی: ۲۹ اردیبهشت ۹۷.
• "ابن میثم و شرح نهج‌البلاغه"، محمد رصافی، میثاق امین فصلنامه پژوهشی اقوام و مذاهب، پائیز ۸۶، شماره۴، در دسترس در: پرتال جامع علوم انسانی، بازیابی: ۳۰ اردیبهشت ۹۷.
• شرح نهج البلاغه، کمال‌الدین میثم بحرانی، بحرین، نشر مکتبة فخراوی، چاپ دوم، ۱۴۲۸ه.ق.
• ترجمه شرح ابن میثم، قربانعلی محمدی‌مقدم و علی‌اصغر نوائی یحیی‌زاده، نرم افزار منهج النور.