شرح علی المائة کلمة لامیرالمومنین علی بن ابیطالب علیهالسلام (کتاب)
«شرح علی المائة کلمة لأمیرالمؤمنین علی بن أبیطالب علیهالسلام»، تألیف ابن میثم بحرانى (۶۷۹-۶۳۶ ق)، کتابى در شرح صد کلمه (جمله) از کلمات و سخنان ارزشمند امام على (علیهالسلام) است.
| |
| نویسنده | ابن میثم بحرانی |
| موضوع | شرح سخنان امام علی علیهالسلام |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۳ |
| تصحیح | محدث ارموی |
|
| |
محتویات
مؤلف
کمالالدین میثم بن على بن میثم بحرانى (۶۷۹-۶۳۶ ق)، محدث، فقیه و متکلم مشهور شیعه در سدۀ ۷ قمری است. این عالم فرزانه، معاصر خواجه نصیرالدین طوسی بوده و ظاهرا میان آن دو رابطه استادی و شاگردی دوجانبه برقرار بوده است. بدین گونه که خواجه نزد وی به آموزش فقه و او نزد خواجه به آموزش کلام پرداخته است. هرچند گفته اند مقام فقهی او بسان مقام کلامی خواجه بوده است.
ابن میثم مردی زاهد و عارف بوده و مدتی از عمر خویش را در عزلت گذرانده است. او همچنین دارای فضائل نفسانی و کرامات بوده و صاحب کتاب «اَنوار البدرین» نمونهای از کرامات او را ذکر می کند.
برخی از آثار ابن میثم بحرانى عبارتند از: شرح نهج البلاغه (مصباح السالکین)، اختیار مصباح السالکین، شرح المائة کلمة لأمیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، اصول البلاغه و قواعد المرام.
معرفی کتاب
نخستین کسى که به جمع و تدوین مجموعهاى از سخنان امام على علیهالسلام همت گماشت و صد سخن را که هر یک از آن به نظر او با هزار سخن برابر بوده انتخاب کرد، جاحظ (۲۵۰ ق)، ادیب، سخنشناس و نویسنده پرآوازه عرب بود. پس از جاحظ، کار گردآورى و انتخاب مجموعههایى از سخنان امام على علیهالسلام به همت سخنشناسان و ادیبان دنبال شد. این بزرگان به سایقه ذوق خود و ترغیب مشتاقان یا احتمالا به پیروى از جاحظ، مجموعههایى فراهم آوردند که امروز شمارى از آنها را مىشناسیم که از آن جملهاند: «دستور معالم الحکم»، از قاضى محمد بن سلامه قضاعى (م ۴۵۴ ق)، «غرر الحکم و درر الکلم» از عبدالواحد تمیمى آمدى (متوفای نیمه اول قرن ششم)، «نثراللآلى» اثر شیخ طبرسى، الحکم المنثوره و نیز «مطلوب کل طالب» رشیدالدین وطواط (م ۵۷۳ ق).
همچنین شرح ابن میثم که «شرح المأة کلمة المرتضویه» نام دارد، شرحى است که جمعى از کسانى که حال شیخ میثم را گزارش کردهاند، از آن یاد نمودهاند. یادکرد آن در «انوار البدرین» با این توصیف که «شرحى است نفیس و بىمانند» و در «لؤلؤةالبحرین» با این توضیح که «این کتاب نزد من بود؛ ولى در واقعهاى که برایم پیش آمد، از دستم رفت» آمده است. صاحب «الذریعه» بدان اشارت کرده و آن را «شرح الکلمات المئه» خوانده است. بعضى متاخران، مثل سید محسن امین در «اعیان الشیعه» و زرکلى در «الأعلام»، آن را یاد کردهاند.
«شرح صد کلمه ابن میثم» توسط آقاى عبدالعلى صاحبى با عنوان «شرح صد کلمه امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیهالسلام به فارسى ترجمه و توسط بنیاد پژوهشهاى آستان قدس رضوى منتشر شده است.
محتوای کتاب
کتاب «شرح علی المائة کلمة لأمیرالمؤمنین»، مشتمل بر مقدمهاى به قلم مصحح -میر جلالالدین حسینى اُرموى- و سه جزء (شرح مستقل) به شرح ذیل است:
- جزء اول، شرح صد کلمه ابن میثم را در بردارد و مشتمل بر سه بخش و فصول متعدد است.
- جزء دوم، شرح این صد کلمه را به قلم شخصى به نام عبدالوهاب در برمىگیرد.
- جزء سوم، "مطلوب کل طالب من کلام امیرالمومنین على بن ابیطالب" نام دارد که در واقع شرح منظوم آن به زبان فارسى است که توسط رشیدالدین وطواط نگاشته شده است.
شرح ابن میثم
«شرح صد کلمه» ابن میثم، در سه بخش تألیف شده و هر بخش فصول متعددى را به شرح ذیل دربردارد:
بخش اول در مبادى و مقدمات، فصل اول درباره نفس حیوانى و لواحق آن، فصل دوم درباره نفس انسانى و فلکى، فصل سوم در احوال نفس بعد از مفارقت از بدن، فصل چهارم در اشاره به برخى از احوال سالکین الى الله تعالى، فصل پنجم در بیان احکام دیگرى براى نفوس کامل.
پس از این بخش، صد کلمه امیرالمؤمنین(ع) را به عنوان بخش دوم تحت سه فصل بدین ترتیب شرح مىکند: فصل اول در مباحث مربوط به عقل و علم و جهل و ظن و نظر. در ذیل این عنوان بیست و دو کلمه از حکمتهاى امیرالمومنین(ع) را شرح کرده است.
فصل دوم، در مباحث اخلاق پسندیده و ناپسند و آداب آن، با شرح سى و دو کلمه.
فصل سوم، در مباحث مربوط به آداب و مواعظ و حکمتهاى شایسته براى انسان که شرایع الهى با آنها هماهنگ است و دلائل حکمت و فلسفه نیز آنها را تایید مىکنند، با شرح چهل و شش کلمه.
بخش سوم پس از شرح صد کلمه در مسائل الحاقى و تکمیلى است؛ در دو فصل: فصل اول در بیان این که امام على علیهالسلام جامع همه فضائل انسانى است، فصل دوم در بیان اطلاع آن حضرت از غیبها و نیز در بیان توانایى آن حضرت در انجام کارهاى خارقالعاده اوست.
بخش اول را بدان جهت نوشته است که زمینهاى مناسب براى درک مطالب در ذهن خواننده ایجاد شود و بخش سوم را به عنوان تکملهاى براى شرح کلماتى حکمتآمیز از امیرالمومنین(ع) آورده که هر خوانندهاى را به شگفتى مىاندازد. شارح از آن جا که صد کلمه را به سه موضوع تقسیم کرده، نظم انتخابى جاحظ را بر هم زده است. شیوه شرح او، عرفانى و حکیمانه است.
شرح عبدالوهاب
این صد کلمه را شخص دیگرى به نام عبدالوهاب به عربى شرح کرده است و در آغاز هر کلمه نوشته است: قال امیرالمومنین(ع) و در پایان شرح مىگوید: و الصلوة و السلام الاتمّان الاکملان على سیدنا محمد و آله و اصحابه اجمعین. مؤلفه و محرّره عبدالوهاب رحمه الله ولد خواجه امیرادنه و هو ابراهیم بن پیرپاشا.
مطلوب کل طالب
رشیدالدین وطواط این رساله را به ابوالفتح ایل ارسلان (م حدود ۵۶۸ ق) و یا فرزند او، ابوالقاسم محمود بن ایل ارسلان (م ۵۸۹ ق) تقدیم کرده است. بنابراین باید تاریخ تألیف آن را میانه سالهاى ۵۵۱ ق. و ۵۶۸ ق. دانست. رشیدالدین وطواط در این کتاب، صد کلمهاى را که جاحظ از کلام امام على علیهالسلام انتخاب کرده بود، به عربى و فارسى شرح کرده و از خود دو بیت شعر (قطعه) در همان معنى مىآورد. این کتاب از هر جهت رسالهاى ارجمند و گرانقدر و در نوع خود کمنظیر است و مؤلفان متون فارسى، بسیارى از ابیات آن را آرایش سخن خود کردهاند و حضور اغلب آنها در «امثال و حکم» علی اکبر دهخدا، نشانه حضورشان در زبان و ادب فارسى است.
اما پس از رشید وطواط نیز افرادى و هر یک به گونهاى کار او را دنبال کردند که از آن جمله مىتوان، به ابن میثم بحرانی اشاره کرد. عبدالوهاب، پس از ابن میثم به شرح صد کلمه دست زده است که مشخصات و تاریخ حیات او بدرستى دانسته نیست.
از مقایسه شرح عبدالوهاب با «مطلوب کل طالب» و دستنوشتههایى که از آن در دست است، مىتوان دریافت که شارح مذکور به زبان و ادب فارسى آشنا بوده و در شرح موجز و عارفانه خود به شرح رشید وطواط نظر داشته است، چنانکه سخنش در موارد بسیارى ترجمه کلام وطواط یا نزدیک به آن گشته است.
رشید وطواط در مقدمه شرح خود مىنویسد: اما بعد، چنین گوید محمد بن محمد بن عبدالجلیل العمرى الکاتب الرشید...که امیرالمومنین على ابن ابىطالب صلوات الله علیه و على اولاده الطیبین الطاهرین با آنکه امام اخیار و قدوه ابرار و سید فتیان و مقدم شجعان بود، فصاحتى داشت که عقود جواهر از انفاس او در غیرتاند و نجوم زواهر از الفاظ او در حیرت و عمرو بن بحر الجاحظ، رحمةاللهعلیه، که در کمال براعت و وفور بلاغت، نادره این امت و اعجوبه این ملت بوده، از مجموع کلام امیرالمومنین على بن ابىطالب کرّم الله وجهه که جمله بدایع غرر و روایع درر است، صد کلمه اختیار کرده است و هر کلمهاى از آن برابر هزار کلمه داشته و به خط خویش نبشته و خلق را یادگار گذاشته، واجب دیدم من بنده که پرورده خاندان و پدیدآورده دودمان مجلس عالى خداوند و خداوند زاده، شاه معظم عادل....سلطان ابوالقاسم محمود بن خوارزمشاه ایل ارسلان بن خوارزمشاه... هستم، آن صد کلمه را به رسم خدمت خزانه کتب معموره او... به دو زبان تازى و پارسى تفسیر کردن و در آخر تفسیر هر کلمه دو بیت شعر از منشآت خویش که مناسب آن کلمه باشد آوردن، فقط تا فائده آن عامتر و منفعت آن تامتر باشد و هر دو فریق، هم ارباب نظم و هم اصحاب نثر، در مطالعه آن رغبت نمایند.
منابع
- دائرة المعارف تشیع، محمدمهدى جعفرى، ج۹، ص۵۴۸-۵۴۹.
- جویا جهانبخش، پژوهش و حوزه، پاییز ۱۳۸۰، ش۷، ص۸۱-۱۱۸.
- مطلوب کل طالب، تصحیح دکتر محمود عابدى، بنیاد نهجالبلاغه، چاپ سوم، ۱۳۸۶.
- نرم افزار دانشنامه علوی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
