حدیث دوازده خلیفه

حدیث دوازده خلیفه سخنی از پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله است که در آن از دوازده خلیفه یا امیر پس از خود خبر داده و در بیشتر طرق، همهٔ آنان را از قریش دانسته است. این حدیث در صحیح مسلم، صحیح بخاری، سنن ابی داود و مسند احمد بن حنبل با چند سند از جابر بن سمره نقل شده و از مشهورترین روایات دربارهٔ شمار جانشینان پیامبر است. شیعهٔ امامیه آن را بر امامان دوازده‌گانه تطبیق می‌کند و مؤیّدی برای اعتقاد به دوازده امام می‌شمارد. در برابر، شارحان اهل سنت در تعیین مصداق آن اختلاف دارند و تطبیق‌های گوناگونی گزارش کرده‌اند. در این مقاله متن و طرق حدیث، زمینهٔ صدور و دیدگاه‌ها دربارهٔ مصداق آن بررسی می‌شود.

متن حدیث

روایت مشهور در صحیح مسلم از جابر بن سمره چنین است: «إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَا يَنْقَضِي حَتَّى يَمْضِيَ فِيهِمْ اثْنَا عَشَرَ خَلِيفَةً»؛ «این امر [خلافت] به پایان نمی‌رسد تا دوازده خلیفه در میان آنان سپری شوند». جابر می‌افزاید که پیامبر صلی الله علیه وآله پس از آن سخنی فرمود که او نشنید و پدرش گفت: «کُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ»؛ «همهٔ آنان از قریش‌اند».

در صحیح بخاری همین مضمون با واژهٔ «امیر» آمده است: «يَكُونُ اثْنَا عَشَرَ أَمِيرًا»؛ «دوازده امیر خواهد بود». در این طریق نیز جملهٔ پایانی از پدر جابر نقل شده و خود او آن را نشنیده بود. بخاری این حدیث را در کتاب الأحکام در بابی آورده که به گزارش ابن حجر عسقلانی عنوان ندارد.

الفاظ حدیث در طرق مختلف تفاوت دارد. در روایتی از سنن ابی داود آمده است: «لَا يَزَالُ هَذَا الدِّينُ عَزِيزًا إِلَى اثْنَيْ عَشَرَ خَلِيفَةً»؛ «این دین پیوسته عزیز خواهد بود تا دوازده خلیفه». در طریقی دیگر وصف «منیع» (دست‌نیافتنی) برای دین و در طریقی «ماضی» (جاری) برای امر مردم آمده است. در یک روایت، جملهٔ «کُلُّهُمْ تَجْتَمِعُ عَلَيْهِ الْأُمَّةُ»؛ «همهٔ آنان امت بر خلافتشان گرد می‌آیند» افزوده شده و در روایتی دیگر، چون پرسیدند پس از آنان چه خواهد بود، پاسخ آمد: «الْهَرَجُ»؛ «آشوب».

طرق نقل

راوی اصلی این حدیث، جابر بن سمره از صحابهٔ پیامبر است و در بسیاری از طرق پدرش نیز حاضر بوده است. در صحیح مسلم حدیث با چند سند از او نقل شده است؛ از جمله از راه حصین بن عبدالرحمان، سماک بن حرب، عبدالملک بن عمیر، عامر شعبی و مجالد بن سعید. تفاوت الفاظ یادشده از همین تعدد طرق است.

احمد بن حنبل حدیث را در مسند خود در بخش مسند بصریان آورده است. بخاری آن را در کتاب الأحکام و ابو داود در کتاب المهدی ثبت کرده‌اند.

در منابع شیعه نیز این حدیث بازتاب دارد. نعمانی در الغیبة آن را از جابر بن سمره و دیگران با اسناد متعدد روایت کرده و مجلسی در بحار الأنوار آن را در شمار روایات مربوط به دوازده امام آورده است. کلینی نیز در الکافی بابی با عنوان «ما جاء فی الاثنی عشر و النص علیهم» (دربارهٔ دوازده نفر و نص بر آنان) دارد که در آن، امامان دوازده‌گانه با نام شناسانده شده‌اند.

زمینهٔ صدور

بر پایهٔ روایت احمد بن حنبل، پیامبر صلی الله علیه وآله این سخن را در خطبهٔ عرفات بیان کرده است؛ در طریق مسلم، جابر همراه پدرش بر پیامبر وارد شده و سخن را در همان مجلس شنیده است. در روایت ابو داود، پس از آنکه پیامبر عدد دوازده را بر زبان آورد، مردم تکبیر گفتند و هیاهو کردند و آن حضرت سخنی آهسته فرمود که جابر نشنید. در طریقی که طبرانی آورده و ابن حجر گزارش کرده، عمر بن خطاب نیز در آن مجلس حاضر بوده است.

اختلاف در مصداق

دربارهٔ مصداق این دوازده نفر اتفاق نظر نیست. مهلب بن ابی صفره، به گزارش ابن بطال و به نقل ابن حجر، گفته است هیچ‌کس را ندیده که در این حدیث به امری معین قطع پیدا کند؛ به گفتهٔ او گروهی آنان را خلفای پیاپی و گروهی کسانی دانسته‌اند که در یک زمان، هر یک مدعی امارت بوده‌اند. ابن حجر خود احتمال دوم را نقد می‌کند و آن را با قید «تجتمع علیه الأمة» (گرد آمدن امت بر خلافتشان) ناسازگار می‌داند.

قاضی عیاض دو اشکال را بر این حدیث مطرح کرده است: نخست تعارض ظاهری با حدیث سفینه که «الْخِلَافَةُ بَعْدِی ثَلَاثُونَ سَنَةً»؛ «خلافت پس از من سی سال است»، و دوم اینکه شمار کسانی که به خلافت رسیده‌اند از دوازده بیشتر است. پاسخ او آن است که حدیث سفینه ناظر به «خلافت نبوت» است و در حدیث جابر چنین قیدی نیامده؛ نیز حدیث نمی‌گوید جز دوازده نفر حکومت نخواهد کرد، بلکه از بودن دوازده خلیفه خبر می‌دهد.

برخی شارحان، با شمارش خلفای بنی امیه، این دوازده را بر آنان تطبیق کرده‌اند. بر پایهٔ گزارش ابن حجر، ابن جوزی پس از جست‌وجوی بسیار در معنای حدیث به این نتیجه رسید که مراد، خلفای اموی از یزید بن معاویه تا مروان بن محمد (مروان حمار) هستند؛ زیرا شمار خلفای اموی در این بازه سیزده نفر است و با کنار گذاشتن مروان بن حکم — که صحابی بودنش اختلافی است — به دوازده می‌رسد؛ عثمان و معاویه نیز که صحابی بودند در این شمارش نیامده‌اند. همچنین در روایتی از عبدالله بن مسعود که احمد بن حنبل و بزار با سندی حسن آورده‌اند، چون از او دربارهٔ شمار خلفا پرسیدند، به نقل از پیامبر صلی الله علیه وآله پاسخ داد: «اثْنَا عَشَرَ كَعِدَّةِ نُقَبَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ»؛ «دوازده نفر، به شمار نقبای بنی اسرائیل».

در دیدگاه شیعهٔ امامیه، این دوازده نفر همان امامان دوازده‌گانه از اهل بیت پیامبرند. بر پایهٔ روایات الکافی شمار امامان دوازده است و نام آنان در روایات آمده است؛ نخستینشان امام علی علیه السلام و واپسینشان امام مهدی علیه السلام است. شیعه این حدیث را با روایات نص بر امامت همسو می‌داند و آن را شاهدی بر دوازده‌گانه بودن شمار امامان می‌شمارد؛ زیرا به باور آنان شمار دوازده در هیچ سلسلهٔ دیگری از جانشینان پیامبر به‌طور کامل و پیوسته جمع نمی‌شود و همهٔ امامان نیز از قریش و از بنی هاشم‌اند.

پاسخ به اشکالات

اشکال اصلی آن است که از دوازده امام، تنها امام علی علیه السلام و به‌طور کوتاه امام حسن علیه السلام به حکومت رسیدند. متکلمان شیعه پاسخ می‌دهند که «خلیفه» در این حدیث به معنای جانشین پیامبر در امر دین و دنیاست و لازم نیست هر یک از آنان عملاً حکومت کرده باشد؛ نیز امامت در باور شیعه منصبی الهی است که با نص تعیین می‌شود و غصب دیگران آن را از میان نمی‌برد. بر همین اساس، در باور شیعه خلفای اموی و عباسی غاصب شمرده می‌شوند و شمار جانشینان مشروع پیامبر از دوازده نمی‌گذرد.

اشکال دیگر ابهام قید قریشی بودن است؛ زیرا قریش شامل بنی امیه و بنی عباس نیز می‌شود. برخی شارحان اهل سنت از همین رو تطبیق قطعی حدیث بر یک سلسلهٔ مشخص را دشوار دانسته‌اند؛ چنانکه ابن جوزی، به گزارش ابن حجر، پس از جست‌وجوی فراوان گفته است که به مقصود حدیث دست نیافته و الفاظ آن را مختلف یافته است.

منابع

• ابن حجر عسقلانی، احمد؛ فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دار المعرفة، ۱۳۷۹ق؛ ج۱۳.
• ابو داود، سلیمان بن اشعث؛ سنن ابی داود، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• حلی، حسن بن یوسف؛ کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، ۱۴۱۳ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش؛ ج۱.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۳۶.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تهران: مکتبة الصدوق، بی‌تا.