حرم امام حسین علیه السلام: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
جز (Zamani صفحهٔ حرم حسینی را به حرم امام حسین علیه السلام که تغییرمسیر بود منتقل کرد)
(نماز در حرم)
 
(۲۱ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
حرم [[امام حسین علیه السلام]] در [[کربلا]]، که محل شهادت و مدفن آن حضرت است یکی از زیارتگاه های مهم شیعیان است. در ضریح شریف آن حضرت حضرت علی اکبر علیه السلام (در پایین پا) و حضرت [[علی اصغر]] علیه السلام (بر سینه) نیز دفن اند. همچنین بیشتر [[شهدای کربلا]] در فاصله چند متری از حرم به خاک سپرده شده‌اند. در شمال شرقی حرم امام حسین علیه السلام، [[حرم حضرت عباس علیه السلام]] قرار دارد. مابین آن دو حرم شریف را [[بین الحرمین]] می‌گویند. در روايات، فضيلت و بركات و آثار فراوانى براى [[زیارت]] حرم ابا عبدالله الحسين علیه السلام و [[نماز]] خواندن و [[اعتكاف]] و دفن و... در آن ذكر شده است.<ref> جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، نشر معروف، واژه "حرم حسینی"</ref>
+
{{خوب}}
 +
{{شناسنامه مکان
 +
|تصویر=[[پرونده:Karballa.jpg|300px]]
 +
|کشور=عراق
 +
|شهر= کربلا
 +
|نقشه=[[پرونده:حرم امام حسین در نقشه 3.PNG|300px]]
 +
|طول="54.9'01°44
 +
|عرض="59.5'36°32
 +
|گوگل مپ=https://www.google.com/maps/place/%D8%AD%D8%B1%D9%85+%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85+%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86%E2%80%AD/@32.6163609,44.034505,17z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x15596bf1c63fc92d:0xf1b20b15af260f71!8m2!3d32.6163609!4d44.0323163?hl=fa
 +
}}
 +
«حرم [[امام حسین علیه السلام]]» در [[کربلا]]، محل شهادت و مدفن آن حضرت و یکی از زیارتگاه های مهم [[شیعه|شیعیان]] است. در [[ضریح]] مطهر حضرت ابا عبدالله، [[حضرت علی اکبر علیه السلام|حضرت علی اکبر]] علیه السلام (در پایین پا) و [[حضرت علی اصغر علیه السلام|حضرت علی اصغر]] علیه السلام (بر سینه امام) نیز دفن شده‌اند. همچنین بیشتر [[شهدای کربلا]] در فاصله چند متری از ضریح به خاک سپرده شده‌اند. در شمال شرقی حرم امام حسین نیز، [[حرم حضرت ابوالفضل علیه السلام|حرم حضرت عباس علیه السلام]] قرار دارد. مابین آن دو حرم شریف را [[بین الحرمین]] می‌گویند. در روایات، فضیلت و برکات و آثار فراوانى براى [[زیارت]] حرم ابا عبدالله الحسین علیه السلام و [[نماز]] خواندن و [[اعتکاف]] و [[دفن]] و... در آن ذکر شده است.  
  
==بنای کنونی حرم امام حسین علیه السلام==
+
==بنای کنونی حرم حسینی==
حرم امام‌ حسين عليه السلام، به همراه حرم ابوالفضل العباس عليه السلام و فضاهاى پيرامون اين دو جايگاه، هسته مركزى شهر را تشكيل مى‌‌دهند. حرم مطهر بيش از دو متر از سطح شهر پايين‌تر است؛ از اين رو تعداد زيادى پله زائران را از دروازه‌‌ها به درون صحن هدايت مى ‌كند.
+
حرم [[امام حسین علیه السلام|امام‌ حسین]] علیه السلام، به همراه حرم [[حضرت عباس علیه السلام|ابوالفضل العباس]] علیه السلام و فضاهاى پیرامون این دو جایگاه، هسته مرکزى شهر را تشکیل مى‌‌دهند. حرم مطهر بیش از دو متر از سطح شهر پایین‌تر است؛ از این رو تعداد زیادى پله زائران را از دروازه‌‌ها به درون صحن هدایت مى ‌کند.
  
حرم مطهر از گنبدى بزرگ و مطلّا تشكيل شده كه بر روى گنبد خانه‌ اى وسيع و چندين رواق و يك مسجد بزرگ و صحنى فراخ است كه تمامى اين مجموعه را در بر مى ‌گيرد <ref>اماكن زيارتى و سياحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان 1380، ص45و46</ref>
+
حرم مطهر از گنبدى بزرگ و مطلّا تشکیل شده که بر روى گنبد خانه‌ اى وسیع و چندین رواق و یک [[مسجد]] بزرگ و صحنى فراخ است که تمامى این مجموعه را در بر مى ‌گیرد.<ref>اماکن زیارتى و سیاحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان ۱۳۸۰، ص۴۵و۴۶</ref>
  
 
===ضریح مطهر===
 
===ضریح مطهر===
در زير گنبد، ضريح‌ مطهر قرار دارد كه قسمت عمده فضاى گنبدخانه را اشغال كرده و درون آن قبر مطهر امام حسين عليه السلام و دو فرزندش على اصغر و على اكبر علیهما السلام جاى دارد. طول ضريح مطهّر، در بخشى كه مرقد امام را در برگرفته، به پنج دهنه (پنجره) و عرض آن نيز به چهار دهنه تقسيم مى‌شود و هر قسمت ٨٠ سانتى‌متر عرض دارد؛ امّا بخشى كه مرقد على اكبر (ع) را در ميان گرفته، از عرض، تنها يك بخش و از طول شامل دو بخش است. همان‌گونه كه پيشتر اشاره شد، طول مجموع آن قسمت از ضريح كه مرقد امام (ع) را دربرگرفته، ۵/۵ و عرض اين قسمت ۵متر است، ولى طول آن قسمت كه قبر على اكبر (ع) را در ميان مى‌گيرد ۶متر و عرض آن ۴متر است. ارتفاع ضريح ۵متر است و بر بالاى آن، در چهار گوشه، چهار گويچه طلاست كه قطر هر يك به ۵٠ سانتيمتر مى‌رسد. در كنار اين گويچه‌ها ظرف‌هاى مستطيل شكلى است كه طول هر يك به نيم متر مى‌رسد و زراندود شده‌اند.<ref>توصيف عمومى حرم امام حسين، فرهنگ زیارت، دیماه 1388 ،شماره4</ref>
+
[[پرونده:Zarihe hosayni1.jpg|thumb|left|ضریح مطهر امام حسین علیه‌السلام]]
 +
در زیر گنبد، [[ضریح|ضریح‌]] مطهر قرار دارد که قسمت عمده فضاى گنبدخانه را اشغال کرده و درون آن قبر مطهر [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] علیه السلام و دو فرزندش [[حضرت علی اکبر علیه السلام|على اکبر]] و [[حضرت علی اصغر علیه السلام|على اصغر]] علیهما السلام جاى دارد. طول ضریح مطهّر، در بخشى که مرقد امام را در برگرفته، به پنج دهنه (پنجره) و عرض آن نیز به چهار دهنه تقسیم مى‌شود و هر قسمت ٨٠ سانتى‌متر عرض دارد؛ امّا بخشى که مرقد على اکبر (ع) را در میان گرفته، از عرض، تنها یک بخش و از طول شامل دو بخش است. همان‌گونه که پیشتر اشاره شد، طول مجموع آن قسمت از ضریح که مرقد امام (ع) را دربرگرفته، ۵/۵ و عرض این قسمت ۴/۵ متر است، ولى طول آن قسمت که قبر على اکبر (ع) را در میان مى‌گیرد ٢/۶ متر و عرض آن ١/۴ متر است. ارتفاع ضریح ٣/۵ متر است و بر بالاى آن، در چهار گوشه، چهار گویچه طلاست که قطر هر یک به ۵٠ سانتیمتر مى‌رسد. در کنار این گویچه‌ها ظرف‌هاى مستطیل شکلى است که طول هر یک به نیم متر مى‌رسد و زراندود شده‌اند.<ref>توصیف عمومى حرم امام حسین، فرهنگ زیارت، دیماه ۱۳۸۸ ،شماره۴</ref>
  
 
===آرامگاه شهدای کربلا===
 
===آرامگاه شهدای کربلا===
در سمت شرق ضريح مطهر حضرت، فضايى است كه در جنوب آن ‌پنجره‌اى نقره‌اى قرار دارد. اينجا آرامگاه قسمت اعظم شهيدان واقعه كربلا است كه همگى آنان پيرامون آن پنجره و فضاهاى اطراف پراكنده و مدفون هستند. گرداگرد گنبدخانه را چهار رواق در بر گرفته است.<ref>اماكن زيارتى و سياحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان 1380، ص45و46</ref>
+
در سمت شرق ضریح مطهر حضرت، فضایى است که در جنوب آن ‌پنجره‌اى نقره‌اى قرار دارد. اینجا آرامگاه قسمت اعظم شهیدان واقعه [[کربلا|کربلا]] است که همگى آنان پیرامون آن پنجره و فضاهاى اطراف پراکنده و مدفون هستند. گرداگرد گنبدخانه را چهار رواق در بر گرفته است.<ref>اماکن زیارتى و سیاحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان ۱۳۸۰، ص۴۵و۴۶</ref>
  
==ایوان حرم==
+
===ایوان حرم===
حرم مطهر داراى ايوانى است كه قسمتى از آن با خشتهاى طلا پوشيده شده و بخشهاى ديگر آن با كاشى مُعَرَّق و نفيس اصفهان تزيين يافته است. سقف بلند ايوان را مجموعه‌اى از ستونهاى مرمرين، تراش هنرمندان اصفهانى نگاه داشته است.<ref>اماكن زيارتى و سياحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان 1380، ص45و46</ref>
+
[[پرونده:Ivane haram.jpg|thumb|left|ایوان حرم مطهر حسینی]]
 +
حرم مطهر داراى ایوانى است که قسمتى از آن با خشتهاى طلا پوشیده شده و بخشهاى دیگر آن با کاشى مُعَرَّق و نفیس [[اصفهان]] تزیین یافته است. سقف بلند ایوان را مجموعه‌اى از ستونهاى مرمرین، تراش هنرمندان اصفهانى نگاه داشته است.<ref>اماکن زیارتى و سیاحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان ۱۳۸۰، ص۴۵و۴۶</ref>
  
 +
===درب‌های حرم===
  
===درب‌های حرم:===
+
#درب قبله
# درب قبله
+
#درب رجا (امید)
# درب رجا (امید)
+
#درب قاضی الحاجات (برآورندهٔ نیازها)
# درب قاضی الحاجات (برآورندهٔ نیازها)
+
#درب شهدا
# درب شهدا
+
#درب کرامة (بزرگواری و کرامت)
# درب کرامة (بزرگواری و کرامت)
+
#درب سلام (درود)
# درب سلام (درود)
+
#درب سدره
# درب سدره
+
#درب سلطانیه
# درب سلطانیه
+
#درب رأس الحسین (سر حسین)
# درب رأس الحسین (سر حسین)
+
#درب زینبیه
# درب زینبیه
 
  
===رواق‌ها و ایوان‌ها:===
+
===رواق‌ها===
# رواق شمالی (پادشاهان)
 
# رواق خاوری (فقیهان)
 
# رواق باختری (ابراهیم مجاب)
 
# رواق جنوبی (حبیب مظاهر)
 
# ایوان شمالی (صافی الصفا)
 
# ایوان خاوری
 
# ایوان باختری
 
# ایوان جنوبی (طلا)
 
  
== تاریخچه حرم ==
+
اطراف حرم مطهر را چهار رواق فرا گرفته که هرکدام از آنها در یکى از جهات اربعه قرار گرفته و عرض هریک از این رواق‌ها پنج متر و طول هرکدام از رواق‌هاى شمالى و جنوبى در حدود چهل متر و طول هرکدام از رواق‌هاى شرقى و غربى در حدود چهل و پنج متر است. زمین این رواق‌ها با سنگ مرمر سفید اعلا سنگ فرش شده است و وسط دیوارهاى آن آیینه‌هاى بزرگى تعبیه شده است. ارتفاع سقف هرکدام از رواق‌ها ۱۲ متر است.  
پس از شهادت امام حسين (عليه السلام)، طايفه اي از بني اسد به همراه امام سجاد عليه السلام پيكر آن امام و يارانش را در همان جايي كه محل شهادت آنان بود به خاك سپردند.<ref> مرقد امام حسين؛از اولين بنا به دست مختار تا توسعه حرم، خبرگزاری حج</ref>  مورخان در مورد روزی که اجساد مطهر شهدا دفن شده‌اند اختلاف نظر دارند عده‌­ای روز یازدهم و برخی دیگر هم روز سیزدهم محرم سال شصت و یک هجری را زمان دفن شهدای کربلا بیان کرده­ اند.<ref> دفن امام حسين(ع) و ديگر شهداي كربلا، سيد علي اكبر حسيني، سایت پژوهه[http://www.pajoohe.com/fa/index.php?Page=definition&UID=44130]</ref> بنی‌اسد همچنین درخت سدری را بر سر مزار آن حضرت برای علامت گذاری کاشتند.<ref>تاریخچه حرم سید الشهدا، جام نیوز، 3 آذر 1391</ref>
 
  
===نخستین بقعه===
+
تمامى این رواق‌ها با کاشیکارى زیبا و نوشته‌هایى از آیات [[قرآن]] تزیین شده است. این رواق‌ها چندین در دارند که برخى از درها از نقره خالص ساخته شده و برخى نیز از چوب گرانبها ساخته شده است، تمامى این درها به داخل حرم شریف راه دارند و دو در نیز طلایى بوده و در وسط رواق جنوبى قرار دارند و شیشه‌اى شفاف آنها را مى‌پوشاند و بر بالاى هرکدام از درها آیاتى از قرآن کریم نوشته شده و زوار معمولًا در کنار این درها ایستاده و [[زیارتنامه|زیارتنامه]] مى‌خوانند.
اما نخستين بقعه و آرامگاهي كه بر فراز آن برآمدگي‌ها ساختند، به دست مختار بن ابي عبيدة ثقفي، انتقام گيرنده خون شهيدان كربلا، بود. مختار پس از آن كه با سپاهيان خود، به فرماندهي ابراهيم بن مالك اشتر، سپاه عبيد الله بن زياد را شكست داد و تمامي جنايت كاران آن حادثه را مجازات كرد، در ۶۵ق بر مزار آن شهيدان حاضر شد و شالوده نخستين بقعه و آرامگاه را بر فراز آن قبرها بنا نهاد و روي آن‌ها يك ديوار و سقف آجري با روكش گچ گذارد.
 
  
===مرقد امام حسين (عليه السلام) در عصر خلفاي عباسي===
+
'''رواق شرقى‌:'''
  
 +
در گذشته به نام رواق آغا باقر معروف بود و امروزه به آن رواق فقها مى‌گویند زیرا که سه تن از فقها در یکجا به خاک سپرده شده‌اند و بر روى قبر آنان صندوق زیبایى قرار داده‌اند که در سمت راست در حرم قرار گرفته است و این فقها عبارتند از:
  
در آغاز عصر عباسي، به هنگام خلافت سفاح، كنار مرقد امام حسين (عليه السلام) بناي سرپوشيده ديگري ساخته شد كه در دوران هارون الرشيد تخريب شد. اما مأمون فرزند هارون، كه از معتزله بود و گرايش هايي به علويان داشت، در ۱۹۳ ق بنايي زيبا بر قبر آن حضرت برپا كرد كه تا عصر متوكل هم چنان باقي بود.
+
۱. [[وحید بهبهانی|محمدباقر وحید بهبهانى]] مؤسس مدرسه اصولیه. ۲. [[سید علی طباطبایی|سید على طباطبائى]] صاحب کتاب [[رياض العلماء (کتاب)|ریاض العلماء]]. ۳. [[شیخ یوسف بحرانی|شیخ یوسف آل عصفور بحرانى]] صاحب کتاب الحدائق الناضره.
  
متوكل عباسي نيز در ۲۳۶ ق قبر امام، خانه‌ها و سراهاي پيرامون آن را به كلي ويران كرد. حتي دستور داد تا زمين آن را شخم زنند و بذر بپاشند و بر قبر آب ببندند و مردم را از زيارت آن مقام باز دارند. اما منتصر پس از قتل پدر به خلافت رسيد و به جبران اقدام‌هاي نادرست پدر پرداخت. او بناي حرم را در ۲۴۷ ق بازسازي و بناي با عظمتي، بر فراز قبر مطهر استوار كرد و مسجدو صحن و مناره اي را نيز براي راهنمايي زائران و نشان دادن آن مكان مقدس بنا نمود و مردم را به زيارت شهيدان كربلا تشويق كرد. ۱۰سال بعد، در ۲۸۳ ق، محمد بن زيد علوي، از نواده‌هاي امام حسن مجتبي (عليه السلام) ملقب به داعي صغير و از حاكمان شيعي طبرستان، اين بقعه و بنا را مرمت كرد. اين كار را محمد ورد القطان انجام داد. او قبه با شكوهي بر فراز قبر سيد الشهداء ساخت و در مجاورت آن، دو ساختمان با سقف چوبي بنا كرد.
+
البته در کنار فقهاى فوق الذکر فقهاى دیگرى نیز در این رواق به خاک سپرده شده‌اند که عبارتند از:
  
 +
۱. [[سيد كاظم رشتى|سید کاظم رشتى]] (متوفى سال ۱۲۵۹ ه ق) ۲. سید احمد بن سید کاظم رشتى (مقتول سال ۱۲۹۵ ه ق) ۳. شاعر بزرگ حاج جواد بدقت (متوفى ۱۲۸۱ ه ق). ۴. عالم و شاعر بزرگ شیخ جعفر بن صادق الهر.
  
===ساخت نخستين رواق‌هاي حرم در دوران آل بويه===
+
در رواق شرقى دو در وجود دارد که به صحن شریف باز مى‌شوند و در کنار اولى کفشدارى سید محمود آل طعمه قرار دارد و مقابل مسجد سید کاظم رشتى واقع شده است و در کنار در دومى کفشدارى آل وهاب است که در مقابل در (على اکبر) واقع شده است.
  
در دوران آل بويه، به ويژه عصر حكومت عضدالدوله ديلمي، توجه و اهتمام زيادي به مرقد امامان و عتبات عاليات شد. عضد الدوله در ۳۷۱ ق بنا و حرم بزرگ و باشكوهي براي سالار شهيدان ساخت و قسمت‌هاي زيادي از بنا را تجديد كرد. براي نخستين بار، در هر چهار سمت حرم، رواق‌ها و شبستان هايي ساخت و قبه و رواق‌ها را به زيبايي با هزينه‌هاي فراوان تزيين كرد. او ضريحي را، كه از چوب ساج ساخته شده و با عاج تزيين شده بود، روي قبر آن امام نصب كرد و با پارچه‌هاي گران قيمت ديباج قبر را پوشاند.
+
'''رواق غربى‌:'''
  
در زمان سلطان الدوله ديلمي، هنگامي كه حرم مطهر دچار آتش سوزي شد، وزير شيعي اين پادشاه، ابو محمد حسن بن فضل معروف به ابن سهلان رامهرمزي، به تعمير آن اقدام كرد. او در ۴۰۷ تا ۴۱۲ ق به بازسازي و نوسازي حرم مطهر، رواق‌ها و گنبد آن پرداخت. ابن بطوطه اين بنا را در ۷۲۷ ق به چشم خود ديده و در سفرنامه اش توصيف كرده است. او هم چنين ديوار و قلعه محكمي براي شهر ساخت تا امنيت مردم را از هجوم دشمن تأمين كند. اين ديوار دروازه‌هاي آهني سنگيني داشت. اما جريان آتش سوزي حرم در آن سال، به سبب افتادن دوشمع از شمع‌هاي حرم برروي فرش‌ها بود كه آتش به سرعت به پرده‌ها و رواق‌ها و گنبد سرايت كرد و تنها ديوارهاي حرم و بخشي از حرم و مسجد عمران بن شاهين از تخريب در امان ماند.
+
رواق غربى به نام رواق [[ابراهیم مجاب|سید ابراهیم مجاب]] معروف است، زیرا قبر سید ابراهیم مجاب یکى از نوادگان [[امام موسی کاظم علیه السلام|امام موسى بن جعفر]] (ع) در آن قرار دارد. قبلًا به این رواق، رواق (عمران بن شاهین) مى‌گفتند. بر روى قبر او صندوقى از چوب ساج قرار داده شده است. البته در این رواق قبرهاى دیگرى نیز وجود دارد که مربوط به علماى بزرگ [[شیعه|شیعه]] است و عبارتند از:
  
 +
۱. سید عبدالله بحرانى صاحب مولفات گرانبهایى نظیر: (الافاضات الحسینیه) و کتاب (شرح المختصر النافع). ۲. سید محسن بن سید عبدالله بحرانى. ۳. سید محمد بن سید محسن بحرانى صاحب مؤلفاتى نظیر: (الفصول البهیه فى بعض أخبار الحجج المرضیه) و (کتاب هدایه العباد). ۴. سید محمد زینى حسینى، عالم و شاعر شیعى.
  
===عصر سلجوقبان و بازسازي حائر حسين (ع)===
+
در این رواق دو اتاق وجود دارند که یکى از آنها قبرستان خانوادگى [[سادات]] آل نصر الله و دیگرى قبرستان خانوادگى سادات آل جلوخان است‌. این رواق دو در دارد که به صحن حرم باز مى‌شوند در اولى به در حبیب بن مظاهر معروف است و در کنار آن کفشدارى آل شویخ است و در دومى به در سید ابراهیم مجاب معروف است و در کنار آن کفشدارى سید جعفر آل طعمه قرار دارد و اخیراً کلیدار حرم مطهر در این رواق در دیگرى نیز ساخت که به نام در سلطانیه معروف است و در کنار آن کفشدارى سید هادى آل طعمه قرار دارد.
  
در عصر سلاجقه، به هنگام حكومت سلطان ملك شاه سلجوقي، به سال ۴۷۹ ق وزير شيعي او، مجدالملك براوستاني، ديوار اطراف حرم يا حائر حسين را بازسازي كرد. او به همراه سلطان ملك شاه به زيارت آن حضرت رفت و آن خدمت را انجام داد. در اين دوران يكي از شورشي‌ها به نام خفاجه به سال ۴۸۹ ق كربلا را دست خوش تاخت و تاز قرار داد، حرم حسيني را غارت كرد و زائران را به قتل رساند. سيف الدوله، فرمانرواي حلب و مؤسس سلسله حمدانيان، كه نقش مؤثري در جهاد با بيزانس و مسيحيان در آزاد سازي بيت المقدس ايفا كرد، شخصاً با سپاهيانش به كربلا آمد و پس از محاصره خفاجه، او را به قتل رساند و امنيت مردم را برقرار و خسارت و زيان‌هاي وارده به شهر و حائر حسين را جبران كرد.
+
'''رواق جنوبى:'''
  
در دوران خليفه الناصرالدين الله عباسي، وزير شيعي او مؤيد الدين محمد قمي، بنايي را كه ابن سهلان ساخته بود تزيين و بخشي از آن را در ۶۲۰ ق تعمير كرد. او صندوق چوبي بر روي قبر قرار داد و آن را با پارچه‌هاي زيبا و حرير پوشاند و ديوارهاي حرم و رواق‌ها را با چوب ساج تزيين كرد.
+
به نام رواق حبیب بن مظاهر معروف است که در سمت چپ آن قبر حبیب بن مظاهر یار با وفا و بزرگوار امام حسین (ع) قرار دارد و بر بالاى قبر او ضریحى نقره‌اى قرار دارد. در مقابل ضریح حبیب بن مظاهر (کشکخانه) قرار دارد که قبرستان تعدادى از افراد خاندان آل طعمه است، همچنین در این رواق قبر تعدادى از علماى بزرگ شیعه قرار دارد که عبارتند از:
  
 +
۱. سید محمدمهدى موسوى شهرستانى (متوفى سال ۱۲۱۶ ه ق) ۲. سید محمد حسین بن محمد مهدى شهرستانى. ۳. سید محمد حسین مرعشى حسینى معروف به شهرستانى متوفى سال ۱۳۱۵ ه ق و صاحب کتاب (غایة المسئول فى علم الاصول). ۴. میرزا محمد على بن محمد حسن مرعشى، متوفى سال ۱۳۴۴ ه ق و صاحب کتاب (الدره الوجیزه من شرح الوجیزه).
  
 +
این علما همگى در یک قبر به خاک سپرده شده‌اند که پشت قبور شهدا قرار دارد.
 +
محل قتلگاه نیز در رواق جنوبى و در سمت جنوب‌غربى رواق قرار دارد که بصورت اتاقى است با درى نقره‌اى و سنگفرشى مرمرى و سفید و نیز شامل سردابى با در نقره‌اى مى‌باشد.
  
===بناي گنبدي نيم دايره اي بر فراز ضريح در دوره جلايريان===
+
'''رواق شمالى:'''
  
 +
به نام رواق سلاطین معروف است و علت این تسمیه، وجود قبور تعدادى از پادشاهان و شاهزادگان قاجار نظیر محمدعلى و نواده‌اش احمد. در این رواق‌
 +
راهنماى اماکن زیارتى و سیاحتى در عراق مى‌باشد، همچنین در این رواق قبر عالم فاضل سید عبدالحسین حجت طباطبائى و خطیب مشهور سید حسن استرآبادى قرار دارد.<ref>راهنماى اماکن زیارتى و سیاحتى در عراق، دکتر احسان مقدس، نشر معشر، تهران، ص ۱۹۸.</ref>
  
با تهاجم هولاكو خان مغول به بغداد، خلافت عباسي در ۶۵۶ ق بر افتاد. مغول‌ها در آن تهاجم، حرمت مكان‌ها و شهرهاي مقدس را حفظ كرده و هيچ تعرضي نسبت به آن‌ها انجام ندادند. بنايي كه ابن سهلان در ابتداي قرن پنجم ساخته بود تا پايان قرن هشتم هم چنان استواري و استحكام خود را حفظ كرد. و حدود سه قرن، بدون آن كه بازسازي جدي بر روي آن صورت بگيرد، هم چنان پا برجا ماند.
+
===محدوده حرم امام حسین===
 +
محدوده‌ حرم امام حسین‌ علیه السلام در روایات، از یک فرسخ تا پنج فرسخ هم بیان شده است. از [[امام‌ صادق]] علیه السلام روایت است: «حریم قبر الحسین علیه السلام خمس فراسخ من اربعة جوانب القبر».<ref>بحارالانوار، ج ۹۸، ص ۱۱۱، سفینة البحار، ج ۲، ص ۱۰۳، المزار، شیخ مفید، ص ۲۵.</ref> همچنین از آن حضرت روایت است: «حرم الحسین الذى اشتراه: اربعة امیال فى اربعة‌ امیال فهو حلال لولده و موالیه و حرام على غیرهم ممن خالفهم و فیه البرکة‌».<ref>مجمع البحرین، واژه‌ «حرم‌».</ref>
  
حدود يك سده پس از هجوم مغول ها، در ۷۶۷ ق، سلطان اويس مؤسس سلسله جلايريان، كه از دست نشانده‌هاي ايلخانان مغول بود، حرم را تعمير و بازسازي كرد. دو فرزند او به نام‌هاي سلطان حسين و سلطان احمد نيز در اين بازسازي نقش داشتند. تاريخ اين بنا و تعمير آن در بالاي سر حرم مطهر، در قسمت جنوب غربي، محلي كه به نام «نخله مريم» مشهور است، بر روي ستوني كنار محراب ثبت شده بود. اين تاريخ تا سال ۱۲۱۶ ق محفوظ ماند و در آن سال پس از تهاجم و غارت وهابيان محراب و آثار آن محو شد. در اين بازسازي بناي مسجد و حرم نوسازي شد، گنبدي نيم دايره اي بر فراز ضريح قرار گرفت كه بر چهار طاق در چهار سمت استوار بود و سمت بيروني هر يك از اين طاق‌ها را رواقي تشكيل مي‌داد. اين گنبد، به لحاظ شكل هندسي، زيبا و بسيار ماهرانه ساخته شدو تجلي معماري اسلامي بود. نحوه قرار گرفتن گنبد و رواق‌ها به گونه اي بود كه گردش زائران به دور ضريح و مزار شهيدان ممكن بود ولي امروزه چنين امكاني براي زيارت مزار آنان نيست.
+
==تاریخچه حرم امام حسین==
 
+
پس از شهادت [[امام حسین علیه السلام|امام حسین]] (علیه السلام)، طایفه ای از [[قبیله بنی اسد|بنی اسد]] به همراه [[امام سجاد علیه السلام|امام سجاد]] علیه السلام پیکر آن امام و یارانش را در همان جایی که محل شهادت آنان بود به خاک سپردند.<ref> مرقد امام حسین؛از اولین بنا به دست مختار تا توسعه حرم، خبرگزاری حج</ref>  مورخان در مورد روزی که اجساد مطهر [[شهدای کربلا]] دفن شده‌اند اختلاف نظر دارند؛ عده‌­ای روز یازدهم و برخی دیگر هم روز سیزدهم [[ماه محرم|محرم]] سال ۶۱ هجری را زمان دفن شهدا بیان کرده­ اند.<ref> سید علی اکبر حسینی، دفن امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا، [http://www.pajoohe.ir دانشنامه پژوهه]، بازیابی: ۱۹ مهر ۱۳۹۴ </ref> بنی‌اسد همچنین [[درخت سدر حرم سیدالشهدا|درخت سدری]] را بر سر مزار آن حضرت برای علامت گذاری کاشتند.<ref>تاریخچه حرم سید الشهدا، جام نیوز، ۳ آذر ۱۳۹۱</ref>
===تزيين دو گل دسته حرم با آجرهاي زرد كاشاني===
 
  
 +
===نخستین بقعه===
 +
اما نخستین بقعه و آرامگاهی که بر فراز آن برآمدگی‌ها ساختند، به دست [[مختار ثقفی|مختار بن ابی عبیدة ثقفی]]، انتقام گیرنده خون شهیدان کربلا، بود. مختار پس از آن که با سپاهیان خود، به فرماندهی [[ابراهیم بن مالک اشتر|ابراهیم بن مالک اشتر]]، سپاه [[عبیدالله بن زیاد|عبید الله بن زیاد]] را شکست داد و تمامی جنایت کاران آن حادثه را مجازات کرد، در ۶۵ قمری بر مزار آن شهیدان حاضر شد و شالوده نخستین بقعه و آرامگاه را بر فراز آن قبرها بنا نهاد و روی آن‌ها یک دیوار و سقف آجری با روکش گچ گذارد.
  
فرزندان اويس جلايري از آثار خود كتيبه‌هاي ديگري هم بر جاي گذاشتند از جمله كتيبه اي به پهناي شصت سانتي متر بر روي ديوار حرم ثبت است و حكم «اويس بن…» در آن به چشم مي‌خورد. اين كتيبه بر لايه زيرين ديوار جديد قرار دارد كه براي تقويت ديوار قديمي روي آن ساخته شده است.
+
===مرقد امام حسین در عصر خلفای عباسی===
  
سلطان احمد جلايري، هم چنين، ايوان روبه روي صحن، معروف به ايوان طلا، و مسجد صحن، واقع در اطراف حرم را ساخت. در آن دوران، آينه و خاتم كاري‌ها و كاشي‌هاي كاشاني با منظره‌هاي طبيعي اوج معماري اسلامي را در رواق‌ها و حرم به نمايش گذاشت. كتيبه اي از كاشي با آيه و سوره‌هاي قرآن كريم، به خط ثلث، بر روي ديوار رواق‌ها جلوه زيبايي به حرم بخشيد. به فرمان سلطان احمد، دو گل دسته حرم نيز با آجرهاي زرد كاشاني تزيين و تاريخ بنا بر ساقه مناره‌ها به زبان فارسي و در قالب حروف ابجد (عدد ۷۹۳) ثبت شد.
+
در آغاز عصر [[حکومت بنی عباس|عباسی]]، به هنگام خلافت [[ابوالعباس سفاح|سفاح]]، کنار مرقد امام حسین (علیه السلام) بنای سرپوشیده دیگری ساخته شد که در دوران [[هارون الرشید]] تخریب شد. اما [[مأمون]] فرزند هارون، که از [[معتزله]] بود و گرایش هایی به [[علویان]] داشت، در ۱۹۳ قمری بنایی زیبا بر قبر آن حضرت برپا کرد که تا عصر [[متوکل|متوکل عباسی]] هم چنان باقی بود.
  
=== شاه اسماعيل صفوي و تزيين حرم امام حسين (عليه السلام)===
+
متوکل در ۲۳۶ ق قبر امام، خانه‌ها و سراهای پیرامون آن را به کلی ویران کرد. حتی دستور داد تا زمین آن را شخم زنند و بذر بپاشند و بر قبر آب ببندند و مردم را از [[زیارت|زیارت]] آن مقام باز دارند. اما [[منتصر]] پس از قتل پدرش به خلافت رسید و به جبران اقدام‌های نادرست متوکل پرداخت. او حرم را در ۲۴۷ ق بازسازی و بنای با عظمتی، بر فراز قبر مطهر استوار کرد و [[مسجد]] و صحن و مناره ای را نیز برای راهنمایی زائران و نشان دادن آن مکان مقدس بنا نمود و مردم را به زیارت شهیدان کربلا تشویق کرد. ۱۰ سال بعد، در ۲۸۳ ق، محمد بن زید علوی، از نواده‌های [[امام حسن علیه السلام|امام حسن مجتبی]] (علیه السلام) ملقب به [[داعی صغیر]] و از حاکمان [[شیعه|شیعی]] طبرستان، این بقعه و بنا را مرمت کرد. این کار را محمد ورد القطان انجام داد. او قبه با شکوهی بر فراز قبر [[سیدالشهداء|سید الشهداء]] ساخت و در مجاورت آن، دو ساختمان با سقف چوبی بنا کرد.
  
پادشاهان صفوي، كه ترويج كننده مذهب تشيع بودند، در بسياري از سرزمين‌هاي زير سلطه خويش به تعمير و ساخت بناهاي مربوط به امامان شيعه و امام زاده‌ها و سادات و تكريم آنان پرداختند. شاه اسماعيل صفوي، مؤسس سلسله صفوي، از كساني بود كه در اين راه تلاش زيادي كرد. او در ۹۱۴ ق به تزيين حرم امام حسين (عليه السلام) پرداخت.
+
===بازسازی حرم در دوران آل بویه===
  
صندوقي از خاتم بسيار نفيس و گران بها روي قبر مطهر قرار داد و تمامي رواق‌هاي حرم را با فرش‌هاي گران بهاي ايراني پوشاند و دوازده چلچراغ شيشه اي و طلايي، از جنس طلاي خالص، به حرم تقديم كرد. از جمله كارهاي مهم شاه اسماعيل در تزيين حرم، طلا و آينه كاري رواق‌ها و آرايش حرم با سنگ‌هاي مرمر و رخام در ۹۲۰ ق بود كه قبل از آن به صورت گچ و آجر بود. او هم چنين دستور داد حاشيه‌هاي ضريح را طلاكاري كنند.
+
در دوران [[آل بویه]]، به ویژه عصر حکومت عضدالدوله دیلمی، توجه و اهتمام زیادی به مرقد امامان در [[عتبات عالیات]] شد. عضد الدوله در ۳۷۱ ق بنا و حرم بزرگ و باشکوهی برای سالار شهیدان ساخت و قسمت‌های زیادی از بنا را تجدید کرد. برای نخستین بار، در هر چهار سمت حرم، رواق‌ها و شبستان هایی ساخت و قبه و رواق‌ها را به زیبایی با هزینه‌های فراوان تزیین کرد. او [[ضریح|ضریحی]] را، که از چوب ساج ساخته شده و با عاج تزیین شده بود، روی قبر آن امام نصب کرد و با پارچه‌های گران قیمت دیباج قبر را پوشاند.
  
===ساخت ضريح مسي بر قبر مطهر امام حسين (ع)===
+
در زمان سلطان الدوله دیلمی، هنگامی که حرم مطهر دچار آتش سوزی شد، وزیر شیعی این پادشاه، ابو محمد حسن بن فضل معروف به ابن سهلان رامهرمزی، به تعمیر آن اقدام کرد. او در ۴۰۷ تا ۴۱۲ ق به بازسازی و نوسازی حرم مطهر، رواق‌ها و گنبد آن پرداخت. [[ابن بطوطه]] این بنا را در ۷۲۷ ق به چشم خود دیده و در [[سفرنامه ابن بطوطه (کتاب)|سفرنامه]] اش توصیف کرده است. او همچنین دیوار و قلعه محکمی برای شهر ساخت تا امنیت مردم را از هجوم دشمن تأمین کند. این دیوار دروازه‌های آهنی سنگینی داشت. اما جریان آتش سوزی حرم در آن سال، به سبب افتادن دو شمع از شمع‌های حرم بر روی فرش‌ها بود که آتش به سرعت به پرده‌ها و رواق‌ها و گنبد سرایت کرد و تنها دیوارهای حرم و بخشی از حرم و مسجد عمران بن شاهین از تخریب در امان ماند.
  
شاه عباس صفوي از ديگر پادشاهان صفوي است كه در تزيين حرم اقدام‌هاي شاه اسماعيل را تداوم بخشيد. او ضريح مسي بر قبر مطهر ساخت و آن را با پرده‌هاي حرير قيمتي پوشاند. گنبد حرم را از قسمت نماي خارجي نوسازي كرد و از داخل نيز با كاشي‌هاي زيبا به آن زينت داد. مال فراواني در اختيار متولي و خادمان حرم قرار داد و صندوق زيبايي بر قبر مطهر نصب كرد كه تاكنون باقي است.
+
===عصر سلجوقیان و بازسازی حائر حسینی===
  
===ساخت ايوان «صافي صفا»===
+
در عصر سلاجقه، به هنگام حکومت سلطان ملک شاه سلجوقی، به سال ۴۷۹ ق وزیر شیعی او، مجدالملک براوستانی، دیوار اطراف حرم یا حائر حسینی را بازسازی کرد. او به همراه سلطان ملک شاه به زیارت آن حضرت رفت و آن خدمت را انجام داد. در این دوران یکی از شورشی‌ها به نام خفاجه به سال ۴۸۹ ق [[کربلا|کربلا]] را دست خوش تاخت و تاز قرار داد، حرم حسینی را غارت کرد و زائران را به قتل رساند. سیف الدوله، فرمانروای حلب و مؤسس سلسله حمدانیان، که نقش مؤثری در جهاد با بیزانس و [[مسیحیت|مسیحیان]] در آزاد سازی [[بیت المقدس]] ایفا کرد، شخصاً با سپاهیانش به کربلا آمد و پس از محاصره خفاجه، او را به قتل رساند و امنیت مردم را برقرار و خسارت و زیان‌های وارده به شهر و حائر حسین را جبران کرد.
  
شاه صفي نيز ضمن زيارت حرم، دستور داد مسجد پشت سر را توسعه داده، رواق شمالي را بنا كردند كه به رواق شاه معروف شد. هم چنين به دستور او ديوار صحن از سمت شمال خراب شد و مساحت آن گسترش يافت. اين كار را وزير شاه صفي به نام قزاق خان بيگلربيگي انجام داد. او در سراسر ديوار شمالي حجره ساخت و مقابل هرحجره ايواني ايجاد كرد كه با كاشي‌هاي گران بهايي تزيين شده بود. اين ايوان به «صافي صفا» معروف است.
+
در دوران خلیفه [[ناصر(خلیفه عباسی)|الناصر لدین الله عباسی]]، وزیر شیعی او مؤیدالدین محمد قمی، بنایی را که ابن سهلان ساخته بود تزیین و بخشی از آن را در ۶۲۰ ق تعمیر کرد. او صندوق چوبی بر روی قبر قرار داد و آن را با پارچه‌های زیبا و حریر پوشاند و دیوارهای حرم و رواق‌ها را با چوب ساج تزیین کرد.
  
شاه سليمان صفوي در ۱۰۴۸ ق به توسعه مسجد پشت سر و صحن از سمت شمال و احداث رواق شمالي پرداخت. راضيه سلطان بيگم دختر شاه سلطان حسين نيز هزينه اي براي تعمير و تزيين ضريح مطهر تقديم كرد.
+
===بازسازی حرم در دوره جلایریان===
  
===نادر شاه افشار در كربلا===
+
با تهاجم هولاکو خان مغول به [[بغداد]]، خلافت [[حکومت بنی عباس|عباسی]] در ۶۵۶ ق بر افتاد. مغول‌ها در آن تهاجم، حرمت مکان‌ها و شهرهای مقدس را حفظ کرده و هیچ تعرضی نسبت به آن‌ها انجام ندادند. بنایی که ابن سهلان در ابتدای قرن پنجم ساخته بود تا پایان قرن هشتم هم چنان استواری و استحکام خود را حفظ کرد و حدود سه قرن، بدون آن که بازسازی جدی بر روی آن صورت بگیرد، هم چنان پا برجا ماند.
  
نادر شاه افشار در ۱۱۳۵ ق بودجه فراواني براي نوسازي حرم امام حسين (عليه السلام) اختصاص داد و خودش كربلا را زيارت كرد و فرمان داد بناهاي موجود را تزيين كنند. او هديه‌هاي گران بهايي به گنجينه حرم هديه كرد. پادشاهان عثماني نيز با وجود داشتن مذهب تسنن به مقبره‌ها توجه ويژه اي داشتند و چون در آن دوران كربلا و ديگر شهرهاي عراق زير سلطه پادشاهان عثماني بود، آباداني آن شهر را وجهه همت خود قرار مي‌دادند؛ سلطان سليمان قانوني پس از زيارت بقعه امام حسين (عليه السلام) به مرمت و سفيد كاري و گچ كاري خارجي گنبد دستور داد. بعدها سلطان مراد سوم عثماني نيز علي پاشا، والي بغداد، را مأمور نوسازي آستانه كرد.
+
حدود یک سده پس از هجوم مغول ها، در ۷۶۷ ق، سلطان اویس مؤسس سلسله جلایریان، که از دست نشانده‌های [[ایلخانیان|ایلخانان]] مغول بود، حرم را تعمیر و بازسازی کرد. دو فرزند او به نام‌های سلطان حسین و سلطان احمد نیز در این بازسازی نقش داشتند. تاریخ این بنا و تعمیر آن در بالای سر حرم مطهر، در قسمت جنوب غربی، محلی که به نام «نخله مریم» مشهور است، بر روی ستونی کنار [[محراب]] ثبت شده بود. این تاریخ تا سال ۱۲۱۶ ق محفوظ ماند و در آن سال پس از تهاجم و غارت [[وهابیت|وهابیان]] محراب و آثار آن محو شد. در این بازسازی بنای مسجد و حرم نوسازی شد، گنبدی نیم دایره ای بر فراز [[ضریح]] قرار گرفت که بر چهار طاق در چهار سمت استوار بود و سمت بیرونی هر یک از این طاق‌ها را رواقی تشکیل می‌داد. این گنبد، به لحاظ شکل هندسی، زیبا و بسیار ماهرانه ساخته شد و تجلی معماری اسلامی بود. نحوه قرار گرفتن گنبد و رواق‌ها به گونه ای بود که گردش زائران به دور ضریح و مزار شهیدان ممکن بود ولی امروزه چنین امکانی برای زیارت مزار آنان نیست.
  
===بازسازي حرم و بقعه در عصر قاجار===
+
فرزندان اویس جلایری از آثار خود کتیبه‌های دیگری هم بر جای گذاشتند از جمله کتیبه ای به پهنای شصت سانتی متر بر روی دیوار حرم ثبت است و حکم «اویس بن…» در آن به چشم می‌خورد. این کتیبه بر لایه زیرین دیوار جدید قرار دارد که برای تقویت دیوار قدیمی روی آن ساخته شده است.
  
عمده‌ترين بازسازي‌ها و توسعه و تزيين حرم در عصر قاجار صورت گرفت كه اثرهاي آن هم چنان تا عصر حاضر باقي مانده است. نخستين اقدام، طلا كردن گنبد به دستور آقامحمد خان قاجار در ۱۲۱۱ ق بود. دو سال بعد، حرم از سمت شمال توسعه يافت و ديوار حائل مسجد شمالي و روضه برداشته شد. اين كار را سيد محمد مهدي شهرستاني انجام داد.
+
سلطان احمد جلایری، همچنین، ایوان روبه روی صحن، معروف به ایوان طلا، و مسجد صحن، واقع در اطراف حرم را ساخت. در آن دوران، آینه و خاتم کاری‌ها و کاشی‌های کاشانی با منظره‌های طبیعی اوج معماری اسلامی را در رواق‌ها و حرم به نمایش گذاشت. کتیبه ای از کاشی با آیه و سوره‌های [[قرآن|قرآن کریم]] به [[خط ثلث]]، بر روی دیوار رواق‌ها جلوه زیبایی به حرم بخشید. به فرمان سلطان احمد، دو گل دسته حرم نیز با آجرهای زرد کاشانی تزیین و تاریخ بنا بر ساقه مناره‌ها به زبان فارسی و در قالب حروف ابجد (عدد ۷۹۳) ثبت شد.
  
در ۱۲۱۶ ق، حرم دست خوش تجاوز و هجوم وهابيان قرار گرفت و ضريح و رواق آن ويران شد و اشياء نفيس آن به غارت رفت. اما در ۱۲۱۷ ق حرم از سمت غربي گسترش پيدا كرد و مزار سيد ابراهيم مجاب در داخل رواق و شبستان قرار گرفت. اين كار را سيد علي طباطبايي صاحب رياض انجام داد. اين دو بزرگوار حرم را از شرق و شمال با ادغام مزار شهيدان و مسجد شمالي و اندكي نيز از سمت جنوب وسعت بخشيدند. در اين دوران محمد حسين خان يزدي، بر اساس كتيبه اي كه از خود به جاي گذاشته، ظاهراً تعميراتي را در قبر مطهر انجام داده است. در مقابل چهار گوشه قبر شريف اين عبارت ديده مي‌شود: «وافقه الموفق بتوفيقات الدارين ابن محمد تقي خان اليزدي، محمد حسين، سنه ۱۲۲۲ ق».
+
===بازسازی حرم در دوره صفویه===
 +
پادشاهان [[صفویه|صفوی]]، که ترویج کننده مذهب [[تشیع]] بودند، در بسیاری از سرزمین‌های زیر سلطه خویش به تعمیر و ساخت بناهای مربوط به [[ائمه اطهار|امامان]] شیعه و امامزاده‌ها و تکریم آنان پرداختند. شاه اسماعیل صفوی، مؤسس سلسله صفوی، از کسانی بود که در این راه تلاش زیادی کرد. او در ۹۱۴ ق به تزیین حرم امام حسین (علیه السلام) پرداخت.
  
===نوسازي بناي فرسوده حرم و پوشش طلاي گنبد===
+
صندوقی از خاتم بسیار نفیس و گرانبها روی قبر مطهر قرار داد و تمامی رواق‌های حرم را با فرش‌های گران بهای [[ایران|ایرانی]] پوشاند و دوازده چلچراغ شیشه ای و طلایی، از جنس طلای خالص، به حرم تقدیم کرد. از جمله کارهای مهم شاه اسماعیل در تزیین حرم، طلا و آینه کاری رواق‌ها و آرایش حرم با سنگ‌های مرمر و رخام در ۹۲۰ ق بود که قبل از آن به صورت گچ و آجر بود. او همچنین دستور داد حاشیه‌های ضریح را طلاکاری کنند.
  
فتحعلي شاه قاجار نيز در سال‌هاي ۱۲۲۷ و ۱۲۵۰ ق به نوسازي بناي فرسوده حرم پرداخت و پوشش طلاي گنبد آن را بازسازي كرد. او ضريح نقره اي جديد براي قبر مطهر ساخت و داخل ايوان گنبد را طلا كاري كرد و تمامي آن چه را كه وهابيان تخريب كرده بودند، بازسازي كرد. نماينده او در اين طرح ابراهيم خان شيرازي بود. او هم چنين در ۱۲۳۲ ق، فرمان داد تا روي ضريح مسي مرقد، كه شاه عباس ساخته بود، ضريح نقره اي بسازند و صندوق خاتم روي مرقد را با چوب ساج روكش كنند. اين صندوق را هم آقا محمد خان نصب كرده بود. در اين دوران، كربلا ديواري محكم با چهار دروازه داشت؛ ۱) دروازه بغداد در شمال كربلا ۲) دروازه خيمه گاه در جنوب ۳) دروازه نجف اشرف در مشرق ۴) دروازه حُر در مغرب.
+
شاه عباس صفوی از دیگر پادشاهان صفوی است که در تزیین حرم اقدام‌های شاه اسماعیل را تداوم بخشید. او ضریح مسی بر قبر مطهر ساخت و آن را با پرده‌های حریر قیمتی پوشاند. گنبد حرم را از قسمت نمای خارجی نوسازی کرد و از داخل نیز با کاشی‌های زیبا به آن زینت داد. مال فراوانی در اختیار متولی و خادمان حرم قرار داد و صندوق زیبایی بر قبر مطهر نصب کرد که تاکنون باقی است.
  
===ناصرالدين شاه و بازسازي و پوشش طلاي گنبد===
+
شاه صفی نیز ضمن زیارت حرم، دستور داد مسجد پشت سر را توسعه داده، رواق شمالی را بنا کردند که به رواق شاه معروف شد. هم چنین به دستور او دیوار صحن از سمت شمال خراب شد و مساحت آن گسترش یافت. این کار را وزیر شاه صفی به نام قزاق خان بیگلربیگی انجام داد. او در سراسر دیوار شمالی حجره ساخت و مقابل هر حجره ایوانی ایجاد کرد که با کاشی‌های گرانبهایی تزیین شده بود. این ایوان به «صافی صفا» معروف است.
  
در ۱۲۸۵ ق، ناصرالدين شاه نيز كوشش هايي براي توسعه، ترميم و تزيين بقعه انجام داد. او خود به زيارت عتبات آمد و شرح كامل اين سفر را در سفرنامه عتبات خود نگاشت. وي صحن را از سمت غربي آن توسعه داد و گنبد و بخشي از پوشش طلاي آن را بازسازي كرد. هم چنين ايوان بزرگي را در سمت قبله احداث كرد كه به نام خود او، ايوان ناصري، مشهور شد. اين كار را شيخ عبد الحسين تهراني انجام داد. در همان دوران داخل حرم تعمير و حجره‌هاي صحن از نو ساخته شد.
+
شاه سلیمان صفوی در ۱۰۴۸ ق به توسعه مسجد پشت سر و صحن از سمت شمال و احداث رواق شمالی پرداخت. راضیه سلطان بیگم دختر شاه سلطان حسین نیز هزینه ای برای تعمیر و تزیین ضریح مطهر تقدیم کرد.
در ۱۲۹۶ ق احمد معمار نامي بر ايوان بيروني ديوار رواق غربي، مقابل پنجره فولاد، تعميراتي انجام داد و بالاي پنجره كتيبه اي با اين عنوان از خود به جاي گذاشت: «عمل اوستاد احمد المعمار ۱۲۹۶ ق».
 
  
===ساخت و طلاكاري مناره حرم توسط يك هندي===
+
===بازسازی حرم در دوره افشاریه===
  
در ۱۳۰۰ ق صحن امام حسين (عليه السلام) و نيز كاشي كاري رواق‌هاي سه گانه شرق، غرب و شمال توسط عبدالله بن قوام با كمك مالي محمد صادق تاجر شيرازي اصفهاني الاصل انجام شد و كتيبه اي به همين مضمون بر بالاي مقبره شمالي، يعني مقابل ضريح امام، با تاريخ ۱۳۰۰ ق به يادگار ماند. از آن زمان تا ۱۳۶۰ ق، توسعه و بازسازي چنداني در حرم صورت نگرفت. ولي بعد از آن تا عصر حاضر، همواره تلاش‌ها و اقدام‌هاي فردي و متفرقه اي براي تزيين، توسعه و بازسازي حرم انجام شده است. از جمله در ۱۳۶۰ ق سيف الدين طاهر، از متمولان هند، يكي از مناره‌ها را كه خراب شده بود از نو ساخت و سپس هر دوي آن را طلا كاري كرد.
+
نادر شاه [[افشاریه|افشار]] در ۱۱۳۵ ق بودجه فراوانی برای نوسازی حرم امام حسین (علیه السلام) اختصاص داد و خودش [[کربلا|کربلا]] را [[زیارت|زیارت]] کرد و فرمان داد بناهای موجود را تزیین کنند. او هدیه‌های گران بهایی به گنجینه حرم هدیه کرد. پادشاهان عثمانی نیز با وجود داشتن مذهب [[اهل سنت|تسنن]] به مقبره‌ها توجه ویژه ای داشتند و چون در آن دوران کربلا و دیگر شهرهای [[عراق]] زیر سلطه پادشاهان عثمانی بود، آبادانی آن شهر را وجهه همت خود قرار می‌دادند؛ سلطان سلیمان قانونی پس از زیارت بقعه امام حسین (علیه السلام) به مرمت و سفید کاری و گچ کاری خارجی گنبد دستور داد. بعدها سلطان مراد سوم عثمانی نیز علی پاشا، والی [[بغداد]]، را مأمور نوسازی آستانه کرد.
  
در ۱۳۶۷ ق، خانه‌ها و مدرسه‌هاي ديني مجاور صحن از جمله جامع يا مدرسه ناصري تخريب شد كه آن را ناصرالدين شاه در ۱۳۰۱ ق ساخته بود و در سمت غربي صحن امام حسين (عليه السلام) قرار داشت. از شمال به مدرسه زينبيه و درب ساعت و از جنوب به مدرسه صدراعظم نوري، معروف به صدر، متصل بود. اين مسجد و دو مدرسه را عبدالرسول خالصي تخريب كرد. براي اين تعميرات، كاميون هايي حامل ۵۵ تن سنگ مرمر از يزد از سوي سيد محمدآقا يزدي و مصطفوي و شصت كاميون از طرف جمعي از بازرگانان تهران ارسال شد. اين مرمرها همه در كف حرم مطهر و تمامي ديوارهاي داخل آن تا ارتفاع سه متر كار گذاشته شد و در ۱۳۶۸ ق عمليات روكاري با سنگ مرمر به پايان رسيد. در اين توسعه، علاوه بر مدرسه ها، آثار ديگري از جمله جامع رأس الحسين و مقام رأس الحسين، مدرسه و مسجد سردار حسن خان، كه محمد حسن خان قاجار پدر آقا محمد خان در ۱۱۸۰ ق ساخته بود، همه به دستور عبدالرسول خالصي ويران شد. هم چنين تكيه بكتاشيه، ورودي باب قاضي الحاجات و مأذنه‌هاي مزار پادشاهان آل بويه تخريب شد. تمامي اين تخريب‌ها به منظور ايجاد يك فلكه بود كه پشتوانه علمي و تاريخي و آثار فرهنگي را اين گونه دست خوش تخريب قرار داد.
+
===بازسازی حرم در عصر قاجار===
  
 +
عمده‌ترین بازسازی‌ها و توسعه و تزیین حرم در عصر قاجار صورت گرفت که اثرهای آن همچنان تا عصر حاضر باقی مانده است. نخستین اقدام، طلا کردن گنبد به دستور آقا محمد خان قاجار در ۱۲۱۱ ق بود. دو سال بعد، حرم از سمت شمال توسعه یافت و دیوار حائل مسجد شمالی و روضه برداشته شد. این کار را سید محمدمهدی شهرستانی انجام داد.
  
===هنر ايرانيان در حرم امام حسين (ع)===
+
در ۱۲۱۶ ق، حرم دستخوش تجاوز و هجوم [[وهابیت|وهابیان]] قرار گرفت و ضریح و رواق آن ویران شد و اشیاء نفیس آن به غارت رفت. اما در ۱۲۱۷ ق حرم از سمت غربی گسترش پیدا کرد و مزار [[سید ابراهیم مجاب]] در داخل رواق و شبستان قرار گرفت. این کار را [[سید علی طباطبایی]] صاحب [[ریاض المسائل (کتاب)|ریاض]] انجام داد. این دو بزرگوار حرم را از شرق و شمال با ادغام مزار شهیدان و مسجد شمالی و اندکی نیز از سمت جنوب وسعت بخشیدند. در این دوران محمد حسین خان یزدی، بر اساس کتیبه ای که از خود به جای گذاشته، ظاهراً تعمیراتی را در قبر مطهر انجام داده است. در مقابل چهار گوشه قبر شریف این عبارت دیده می‌شود: «واقفه الموفق بتوفیقات الدارین ابن محمدتقی خان الیزدی محمد حسین، سنه ۱۲۲۲ ق».
  
در ۱۳۷۰ ق، مرحوم صبري هلالي به خطاطي آيه‌هاي قرآن (سوره دهر) بر حرم پرداخت. ضلع شرقي حرم در اين سال ساخته شد و ايوان‌ها و طاق‌ها نيز با كاشي‌هاي زيبا و نفيس تزيين گرديد. يك سال بعد، بناي گنبد و پوشش طلاي آن مرمت شد و در ۱۳۷۳ ق، سقف رواق‌هاي حرم به طور كامل بازسازي و كاشي‌هاي معرقي از اصفهان زينت بخش حرم شد و قسمت بالاي ايوان ناصري طلاكاري شد.
+
فتحعلی شاه قاجار نیز در سال‌های ۱۲۲۷ و ۱۲۵۰ ق به نوسازی بنای فرسوده حرم پرداخت و پوشش طلای گنبد آن را بازسازی کرد. او ضریح نقره ای جدید برای قبر مطهر ساخت و داخل ایوان گنبد را طلا کاری کرد و تمامی آن چه را که وهابیان تخریب کرده بودند، بازسازی کرد. نماینده او در این طرح ابراهیم خان شیرازی بود. او همچنین در ۱۲۳۲ ق، فرمان داد تا روی ضریح مسی مرقد، که شاه عباس ساخته بود، ضریح نقره ای بسازند و صندوق خاتم روی مرقد را با چوب ساج روکش کنند. این صندوق را هم آقا محمد خان نصب کرده بود. در این دوران، کربلا دیواری محکم با چهار دروازه داشت؛ ۱) دروازه [[بغداد]] در شمال کربلا ۲) دروازه خیمه گاه در جنوب ۳) دروازه [[نجف]] اشرف در مشرق ۴) دروازه حُر در مغرب.
  
 +
در ۱۲۸۵ ق، ناصرالدین شاه نیز کوشش هایی برای توسعه، ترمیم و تزیین بقعه انجام داد. او خود به زیارت [[عتبات عالیات|عتبات]] آمد و شرح کامل این سفر را در [[سفرنامه]] عتبات خود نگاشت. وی صحن را از سمت غربی آن توسعه داد و گنبد و بخشی از پوشش طلای آن را بازسازی کرد. هم چنین ایوان بزرگی را در سمت [[قبله]] احداث کرد که به نام خود او، ایوان ناصری، مشهور شد. این کار را شیخ عبدالحسین تهرانی انجام داد. در همان دوران داخل حرم تعمیر و حجره‌های صحن از نو ساخته شد.
 +
در ۱۲۹۶ ق احمد معمار نامی بر ایوان بیرونی دیوار رواق غربی، مقابل پنجره فولاد، تعمیراتی انجام داد و بالای پنجره کتیبه ای با این عنوان از خود به جای گذاشت: «عمل اوستاد احمد المعمار ۱۲۹۶ ق».
  
===بناي جديد ايوان طلا و برداشتن سقف قديمي ايوان===
+
در ۱۳۰۰ ق صحن امام حسین (علیه السلام) و نیز کاشی کاری رواق‌های سه گانه شرق، غرب و شمال توسط عبدالله بن قوام با کمک مالی محمدصادق تاجر شیرازی اصفهانی الاصل انجام شد و کتیبه ای به همین مضمون بر بالای مقبره شمالی، یعنی مقابل ضریح امام، با تاریخ ۱۳۰۰ ق به یادگار ماند.
  
در سال ۱۳۸۸ ق ستون‌هاي سنگي از ايران وارد شد. سقف قديمي ايوان را برداشتند و ستون‌ها را نصب كردند. اين كار دو سال به طول انجاميد و پس از آن به بناي جديد ايوان طلا پرداختند. در ۱۳۹۴ ق طرح نوسازي و هماهنگ سازي صحن شريف تدوين شد. اين طرح شامل احداث مجدد ايوان، خراب كردن ضلع غربي صحن و تزيين ديوارها با كاشي بود كه اجراي آن تا ۱۳۹۶ ق طول كشيد.
+
===بازسازی حرم در عصر معاصر===
 +
از آن زمان تا ۱۳۶۰ ق، توسعه و بازسازی چندانی در حرم صورت نگرفت. ولی بعد از آن تا عصر حاضر، همواره تلاش‌ها و اقدام‌های فردی و متفرقه ای برای تزیین، توسعه و بازسازی حرم انجام شده است. از جمله در ۱۳۶۰ ق سیف الدین طاهر، از متموّلان هند، یکی از مناره‌ها را که خراب شده بود از نو ساخت و سپس هر دوی آن را طلا کاری کرد.
  
هم اكنون سير مراحل توسعه و بازسازي حرم و بقعه شريف حسيني ابعاد و زاويه‌هاي حرم را اين گونه روشن ساخته است:
+
در ۱۳۶۷ ق، خانه‌ها و مدرسه‌های دینی مجاور صحن از جمله جامع یا مدرسه ناصری تخریب شد که آن را ناصرالدین شاه در ۱۳۰۱ ق ساخته بود و در سمت غربی صحن امام حسین (علیه السلام) قرار داشت. از شمال به مدرسه زینبیه و درب ساعت و از جنوب به مدرسه صدراعظم نوری، معروف به صدر، متصل بود. این مسجد و دو مدرسه را عبدالرسول خالصی تخریب کرد. برای این تعمیرات، کامیون هایی حامل ۵۵ تن سنگ مرمر از یزد از سوی سید محمدآقا یزدی و مصطفوی و شصت کامیون از طرف جمعی از بازرگانان تهران ارسال شد. این مرمرها همه در کف حرم مطهر و تمامی دیوارهای داخل آن تا ارتفاع سه متر کار گذاشته شد و در ۱۳۶۸ ق عملیات روکاری با سنگ مرمر به پایان رسید. در این توسعه، علاوه بر مدرسه ها، آثار دیگری از جمله جامع رأس الحسین و مقام رأس الحسین، مدرسه و مسجد سردار حسن خان، که محمدحسن خان قاجار پدر آقا محمد خان در ۱۱۸۰ ق ساخته بود، همه به دستور عبدالرسول خالصی ویران شد. هم چنین [[تکیه|تکیه]] بکتاشیه، ورودی باب قاضی الحاجات و مأذنه‌های مزار پادشاهان [[آل بویه]] تخریب شد. تمامی این تخریب‌ها به منظور ایجاد یک فلکه بود که پشتوانه علمی و تاریخی و آثار فرهنگی را این گونه دست خوش تخریب قرار داد.
صحن حرم امام حسين (عليه السلام) محدوده مستطيلي شكلي را در بر مي‌گيرد كه ضلع شمال به جنوب آن از سمت بيرون ۱۲۵ و ضلع شرق به غرب آن ۹۵ متر است. اين محدوده همه بناهاي حرم را در خود جاي داده و در داخل يك صحن به مساحت ۳۸۵ متر مربع قرار دارد. حرم و بقعه در وسط اين صحن قرار دارد كه با كاشي‌هاي گران قيمت پوشانده شده است. ارتفاع حرم دوازده متر، طول دو ضلع شمالي و جنوبي ۵۵ متر و طول ضلع شرقي و غربي آن ۴۴۵ متر است. حاشيه ديوارهاي حرم از سمت بيرون با آيه‌هاي قرآن تزيين شده است. طول حرم ۴۰/۱۰ و عرض آن ۱۰/۹ متر است. كف داخل آن سنگ مرمر است و ديوارها نيز كاشي كاري شده و به آيه‌هاي قرآن؛ سوره هل اتي، يس و سوره‌هاي كوچك با خط ثلث سفيد در متن كاشي لاجوردي مزين شده است. اين تزيين‌ها در سال‌هاي ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۹ ق انجام گرفت.
 
  
 +
در ۱۳۷۰ ق، مرحوم صبری هلالی به خطاطی آیه‌های [[قرآن]] ([[سوره انسان|سوره دهر]]) بر حرم پرداخت. ضلع شرقی حرم در این سال ساخته شد و ایوان‌ها و طاق‌ها نیز با کاشی‌های زیبا و نفیس تزیین گردید. یک سال بعد، بنای گنبد و پوشش طلای آن مرمت شد و در ۱۳۷۳ ق، سقف رواق‌های حرم به طور کامل بازسازی و کاشی‌های معرقی از [[اصفهان]] زینت بخش حرم شد و قسمت بالای ایوان ناصری طلاکاری شد.
  
===اقدامات جدید توسط ستاد بازسازی عتبات عالیات===
+
در سال ۱۳۸۸ ق ستون‌های سنگی از [[ایران]] وارد شد. سقف قدیمی ایوان را برداشتند و ستون‌ها را نصب کردند. این کار دو سال به طول انجامید و پس از آن به بنای جدید ایوان طلا پرداختند. در ۱۳۹۴ ق طرح نوسازی و هماهنگ سازی صحن شریف تدوین شد. این طرح شامل احداث مجدد ایوان، خراب کردن ضلع غربی صحن و تزیین دیوارها با کاشی بود که اجرای آن تا ۱۳۹۶ ق طول کشید.
اما اقدامات مهمي كه در عصر حاضر انجام شده بيش از حد شمارش است و به صورت اختصار اهم اين اقدامات كه توسط ستاد بازسازي عتبات عاليات و با كمك مردم و متبرعين انجام مي‌شود به شرح زير است:
 
  
كربلاي معلي (پروژه‌هاي بهره برداري شده)
+
هم اکنون سیر مراحل توسعه و بازسازی حرم و بقعه شریف حسینی ابعاد و زاویه‌های حرم را این گونه روشن ساخته است:
  
۰۱) ساخت و نصب دو درب طلاي حرم حضرت ابوالفضل (ع)
+
صحن حرم امام حسین (علیه السلام) محدوده مستطیلی شکلی را در بر می‌گیرد که ضلع شمال به جنوب آن از سمت بیرون ۱۲۵ و ضلع شرق به غرب آن ۹۵ متر است. این محدوده همه بناهای حرم را در خود جای داده و در داخل یک صحن به مساحت ۳۸۵ متر مربع قرار دارد. حرم و بقعه در وسط این صحن قرار دارد که با کاشی‌های گران قیمت پوشانده شده است. ارتفاع حرم دوازده متر، طول دو ضلع شمالی و جنوبی ۵۵ متر و طول ضلع شرقی و غربی آن ۴۴۵ متر است. حاشیه دیوارهای حرم از سمت بیرون با آیه‌های قرآن تزیین شده است. طول حرم ۱۰/۴۰ و عرض آن ۹/۱۰ متر است. کف داخل آن سنگ مرمر است و دیوارها نیز کاشی کاری شده و به آیه‌های قرآن؛ [[سوره دهر|سوره هل اتی]]، [[سوره یس]] و سوره‌های کوچک با [[خط ثلث]] سفید در متن کاشی لاجوردی مزین شده است. این تزیین‌ها در سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۹ ق انجام گرفت.
۰۲) گمانه زني و تزريق ۶۰ تن بتن در حرم حضرت ابوالفضل (ع)
 
۰۳) مرمت مضيف حرم مطهر حضرت ابوالفضل (ع)
 
۰۴) تعويض سنگ ديواره داخلي حرم مطهر حضرت ابوالفضل (ع)
 
۰۵) تعويض سنگ مضيف حرم مطهر سيدالشهداء (ع)
 
۰۶) اجراي پروژه نور و تامين روشنايي بين الحرمين
 
۰۷) ساخت دو مجموعه سقاخانه در بين الحرمين
 
۰۸) انجام مطالعات ژئوتكنيك و ژئوفيزيك بين الحرمين
 
۰۹) اصلاح بلوار شارع القبله حضرت ابوالفضل العباس (ع)
 
۱۰) نصب كانكس كفشداري در بين الحرمين
 
۱۱) تامين خودرو آتش نشاني جهت حرم مطهر سيد الشهدا (ع)
 
۱۲) راه اندازي كارگاه قاليشويي و مرمت فرش حرمين در كربلا
 
۱۳) تامين لوسترهاي حرم مطهر سيد الشهدا (ع)
 
۱۴) تامين و تعويض سنگ خيمه گاه و ساخت پنجره خيمه گاه حضرت سجاد (ع)
 
۱۵) بازسازي مقام علي اكبر و علي اصغر (ع)
 
۱۶) بازسازي و احداث ۷۰ چشمه سرويس بهداشتي در جوار بين الحرمين
 
۱۷) گل آرايي حرمين شريفين در مراسمات مختلف
 
۱۸) ساخت، انتقال و نصب ضريح جديد سيد الشهدا (ع)
 
۱۹) افتتاح پروژه عظيم مجتمع خدماتي سيد الشهدا (ع)
 
۲۰) پروژه احداث مجمع سكني، زائر سراي حضرت زهرا (س)
 
۲۱) پروژه نصب و احداث ۷ دستگاه آب شيرين كن مسير حركت و اسكان زائرين سد الشهداء (ع)
 
۲۲) تهيه روپوش نفيس قبر سيد الشهداء (ع)
 
۲۳) ساخت ضريح حضرت ابراهيم مجاب (ع)
 
كربلاي معلي (پروژه‌هاي در حال اجرا)
 
۲۴) پروژه مرمت، مقاوم سازي و بازسازي حرم مطهر سيد الشهداء (ع) با عنوان پروژه يا حسين (ع)
 
۲۵) احداث و تجهيز بيمارستان ۱۲۰ تختخوابي امام زين العابدين (ع)
 
۲۶) ساخت دو درب پنجره مطلا و خاتم كاري حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع)
 
۲۷) ساخت دو پنجره خيمه گاه حضرت ابوالفضل العباس (ع)
 
۲۸) ساخت ضريح حبيب ابن مظاهر (ع)
 
كربلاي معلي (پروژه‌هاي مطالعاتي و در دست اجرا)
 
۲۹) پروژه ترفيع گنبد حرم مطهر سيد الشهداء با عنوان پروژه معراج
 
۳۰) پيگيري به منظور نهائي نمودن طرح پيشنهادي توسعه حرمين مطهر در كربلاي معلي
 
۳۱) پروژه تقليل حجم ستون‌هاي باربر قديمي اطراف ضريح سيد الشهدا (ع)
 
۳۲) پروژه طراحي و احداث صحن عقيله بني هاشم حضرت زينب (ع) در محدود حرم مطهر تا خيمه گاه<ref>مرقد امام حسين؛از اولين بنا به دست مختار تا توسعه حرم، خبرگزاری حج[http://hajj.ir/14/54410]، تاریخ خبر:1393/09/24، بازدید:‌۱۹ مهر ۱۳۹۴</ref>
 
  
==محدوده حرم امام حسین علیه السلام==
+
===اقدامات جدید ستاد بازسازی عتبات===
محدوده‌ حرم امام حسين‌ علیه السلام در روايات، از يك فرسخ تا پنج فرسخ هم بيان شده است.
+
اما اقدامات مهمی که در عصر حاضر انجام شده بیش از حد شمارش است و به صورت اختصار اهم این اقدامات که توسط ستاد بازسازی [[عتبات عالیات]] و با کمک مردم و متبرعین انجام می‌شود به شرح زیر است:
  
از [[امام‌ صادق]] علیه السلام روايت است: «حريم قبر الحسين علیه السلام خمس فراسخ من اربعة جوانب القبر».<ref>[[بحارالانوار]]، ج 98، ص 111، سفينة البحار، ج 2، ص 103، المزار، شيخ مفيد، ص 25.</ref> همچنين از آن حضرت روايت است: «حرم الحسين الذى اشتراه: اربعة اميال فى اربعة‌اميال فهو حلال لولده و مواليه و حرام على غيرهم ممن خالفهم و فيه البركة‌».<ref>[[مجمع البحرين]]، واژه‌ «حرم‌».</ref>
+
#ساخت و نصب دو درب طلای [[حرم حضرت ابوالفضل علیه السلام|حرم حضرت ابوالفضل]] (ع)
 
+
#گمانه زنی و تزریق ۶۰ تن بتن در حرم حضرت ابوالفضل (ع)
 
+
#مرمت مضیف حرم مطهر حضرت ابوالفضل (ع)
==نقش مرقد امام حسین علیه السلام در دفاع مقدس==
+
#تعویض سنگ دیواره داخلی حرم مطهر حضرت ابوالفضل (ع)
در سالهاى دفاع مقدس در ايران، يكى از سرمايه‌‌هاى الهام بخش رزمندگان ‌در جهاد با متجاوزان، رسيدن به [[كربلا]] و آزاد ساختن حرم [[امام حسين‌]] علیه السلام از سلطه بعثي ها بوده است.<ref> جواد محدثی، فرهنگ عاشورا، نشر معروف، واژه "حرم حسینی"</ref>
+
#تعویض سنگ مضیف حرم مطهر سیدالشهداء (ع)
 +
#اجرای پروژه نور و تامین روشنایی بین الحرمین
 +
#ساخت دو مجموعه سقاخانه در بین الحرمین
 +
#انجام مطالعات ژئوتکنیک و ژئوفیزیک بین الحرمین
 +
#اصلاح بلوار شارع القبله حضرت ابوالفضل العباس (ع)
 +
#نصب کانکس کفشداری در بین الحرمین
 +
#تامین خودرو آتش نشانی جهت حرم مطهر سید الشهدا (ع)
 +
#راه اندازی کارگاه قالیشویی و مرمت فرش حرمین در کربلا
 +
#تامین لوسترهای حرم مطهر سید الشهدا (ع)
 +
#تامین و تعویض سنگ خیمه گاه و ساخت پنجره خیمه گاه حضرت سجاد (ع)
 +
#بازسازی مقام علی اکبر و علی اصغر (ع)
 +
#بازسازی و احداث ۷۰ چشمه سرویس بهداشتی در جوار بین الحرمین
 +
#گل آرایی حرمین شریفین در مراسمات مختلف
 +
#ساخت، انتقال و نصب ضریح جدید سید الشهدا (ع)
 +
#افتتاح پروژه عظیم مجتمع خدماتی سید الشهدا (ع)
 +
#پروژه احداث مجمع سکنی، زائر سرای حضرت زهرا (س)
 +
#پروژه نصب و احداث ۷ دستگاه آب شیرین کن مسیر حرکت و اسکان زائرین سد الشهداء (ع)
 +
#تهیه روپوش نفیس قبر سید الشهداء (ع)
 +
#ساخت ضریح حضرت ابراهیم مجاب (ع)
 +
#پروژه مرمت، مقاوم سازی و بازسازی حرم مطهر سید الشهداء (ع) با عنوان پروژه یا حسین (ع)
 +
#احداث و تجهیز بیمارستان ۱۲۰ تختخوابی امام زین العابدین (ع)
 +
#ساخت دو درب پنجره مطلا و خاتم کاری حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع)
 +
#ساخت دو پنجره خیمه گاه حضرت ابوالفضل العباس (ع)
 +
#ساخت ضریح حبیب ابن مظاهر (ع).<ref>مرقد امام حسین؛از اولین بنا به دست مختار تا توسعه حرم، خبرگزاری حج[http://hajj.ir/14/54410]، بازدید:‌۱۹ مهر ۱۳۹۴</ref>
  
 +
==نماز در حرم امام حسین علیه السلام==
 +
مسافر می‌تواند در حرم امام حسین(ع) [[نماز]] را تمام یا شکسته بخواند ولی تمام خواندن با فضیلت‌تر است. تمام روضه شریفه (زیر گنبد) حرم مطهّر امام حسین(ع) و رواق‌ها و مسجد متصل به آن، همین حکم را دارد و مسافر می‌تواند در آنجا نیز نماز را تمام بخواند.<ref>فلاح زاده، احکام فقهی سفر زیارتی عتبات، مرکز تحقیقات حج، ص۱۴.</ref> نماز خواندن در حرم [[امامان|امامان(ع)]] مخصوصا [[حرم حضرت علی(ع)]] و امام حسین(ع) [[ثواب]] بسیار دارد.<ref>فلاح زاده، احکام فقهی سفر زیارتی عتبات، مرکز تحقیقات حج، ص۱۷.</ref>
 +
*
 
==پانویس==
 
==پانویس==
<references/>
+
<references />
 +
==پیوندها==
  
 +
*[http://ahlolbait.com/article/9852/%D9%BE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%BE%D9%88%DB%8C%D9%86%D8%AA-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%B7%D9%88%D9%84-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE پاورپوینت حرم امام حسین علیه السلام در طول تاریخ]
 +
*[[مرقد مطهر حضرت امام حسین علیه‌السلام|مرقد مطهر امام حسین علیه‌السلام]]
 +
{{الگو:واقعه عاشورا}}
 +
[[رده:امام حسین علیه السلام]]
 
[[رده:حرم امام حسین علیه السلام]]
 
[[رده:حرم امام حسین علیه السلام]]
{{الگو:واقعه عاشورا}}
+
[[رده:اماکن مقدسه کربلا]]
 +
[[رده:کربلا]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۵ اوت ۲۰۲۳، ساعت ۰۷:۴۵

Karballa.jpg

کشور

عراق

شهر

کربلا

  • طول:"54.9'01°44 شرقی
  • عرض:"59.5'36°32 شمالی
حرم امام حسین در نقشه 3.PNG
مشاهده در نقشه

«حرم امام حسین علیه السلام» در کربلا، محل شهادت و مدفن آن حضرت و یکی از زیارتگاه های مهم شیعیان است. در ضریح مطهر حضرت ابا عبدالله، حضرت علی اکبر علیه السلام (در پایین پا) و حضرت علی اصغر علیه السلام (بر سینه امام) نیز دفن شده‌اند. همچنین بیشتر شهدای کربلا در فاصله چند متری از ضریح به خاک سپرده شده‌اند. در شمال شرقی حرم امام حسین نیز، حرم حضرت عباس علیه السلام قرار دارد. مابین آن دو حرم شریف را بین الحرمین می‌گویند. در روایات، فضیلت و برکات و آثار فراوانى براى زیارت حرم ابا عبدالله الحسین علیه السلام و نماز خواندن و اعتکاف و دفن و... در آن ذکر شده است.

بنای کنونی حرم حسینی

حرم امام‌ حسین علیه السلام، به همراه حرم ابوالفضل العباس علیه السلام و فضاهاى پیرامون این دو جایگاه، هسته مرکزى شهر را تشکیل مى‌‌دهند. حرم مطهر بیش از دو متر از سطح شهر پایین‌تر است؛ از این رو تعداد زیادى پله زائران را از دروازه‌‌ها به درون صحن هدایت مى ‌کند.

حرم مطهر از گنبدى بزرگ و مطلّا تشکیل شده که بر روى گنبد خانه‌ اى وسیع و چندین رواق و یک مسجد بزرگ و صحنى فراخ است که تمامى این مجموعه را در بر مى ‌گیرد.[۱]

ضریح مطهر

ضریح مطهر امام حسین علیه‌السلام

در زیر گنبد، ضریح‌ مطهر قرار دارد که قسمت عمده فضاى گنبدخانه را اشغال کرده و درون آن قبر مطهر امام حسین علیه السلام و دو فرزندش على اکبر و على اصغر علیهما السلام جاى دارد. طول ضریح مطهّر، در بخشى که مرقد امام را در برگرفته، به پنج دهنه (پنجره) و عرض آن نیز به چهار دهنه تقسیم مى‌شود و هر قسمت ٨٠ سانتى‌متر عرض دارد؛ امّا بخشى که مرقد على اکبر (ع) را در میان گرفته، از عرض، تنها یک بخش و از طول شامل دو بخش است. همان‌گونه که پیشتر اشاره شد، طول مجموع آن قسمت از ضریح که مرقد امام (ع) را دربرگرفته، ۵/۵ و عرض این قسمت ۴/۵ متر است، ولى طول آن قسمت که قبر على اکبر (ع) را در میان مى‌گیرد ٢/۶ متر و عرض آن ١/۴ متر است. ارتفاع ضریح ٣/۵ متر است و بر بالاى آن، در چهار گوشه، چهار گویچه طلاست که قطر هر یک به ۵٠ سانتیمتر مى‌رسد. در کنار این گویچه‌ها ظرف‌هاى مستطیل شکلى است که طول هر یک به نیم متر مى‌رسد و زراندود شده‌اند.[۲]

آرامگاه شهدای کربلا

در سمت شرق ضریح مطهر حضرت، فضایى است که در جنوب آن ‌پنجره‌اى نقره‌اى قرار دارد. اینجا آرامگاه قسمت اعظم شهیدان واقعه کربلا است که همگى آنان پیرامون آن پنجره و فضاهاى اطراف پراکنده و مدفون هستند. گرداگرد گنبدخانه را چهار رواق در بر گرفته است.[۳]

ایوان حرم

ایوان حرم مطهر حسینی

حرم مطهر داراى ایوانى است که قسمتى از آن با خشتهاى طلا پوشیده شده و بخشهاى دیگر آن با کاشى مُعَرَّق و نفیس اصفهان تزیین یافته است. سقف بلند ایوان را مجموعه‌اى از ستونهاى مرمرین، تراش هنرمندان اصفهانى نگاه داشته است.[۴]

درب‌های حرم

  1. درب قبله
  2. درب رجا (امید)
  3. درب قاضی الحاجات (برآورندهٔ نیازها)
  4. درب شهدا
  5. درب کرامة (بزرگواری و کرامت)
  6. درب سلام (درود)
  7. درب سدره
  8. درب سلطانیه
  9. درب رأس الحسین (سر حسین)
  10. درب زینبیه

رواق‌ها

اطراف حرم مطهر را چهار رواق فرا گرفته که هرکدام از آنها در یکى از جهات اربعه قرار گرفته و عرض هریک از این رواق‌ها پنج متر و طول هرکدام از رواق‌هاى شمالى و جنوبى در حدود چهل متر و طول هرکدام از رواق‌هاى شرقى و غربى در حدود چهل و پنج متر است. زمین این رواق‌ها با سنگ مرمر سفید اعلا سنگ فرش شده است و وسط دیوارهاى آن آیینه‌هاى بزرگى تعبیه شده است. ارتفاع سقف هرکدام از رواق‌ها ۱۲ متر است.

تمامى این رواق‌ها با کاشیکارى زیبا و نوشته‌هایى از آیات قرآن تزیین شده است. این رواق‌ها چندین در دارند که برخى از درها از نقره خالص ساخته شده و برخى نیز از چوب گرانبها ساخته شده است، تمامى این درها به داخل حرم شریف راه دارند و دو در نیز طلایى بوده و در وسط رواق جنوبى قرار دارند و شیشه‌اى شفاف آنها را مى‌پوشاند و بر بالاى هرکدام از درها آیاتى از قرآن کریم نوشته شده و زوار معمولًا در کنار این درها ایستاده و زیارتنامه مى‌خوانند.

رواق شرقى‌:

در گذشته به نام رواق آغا باقر معروف بود و امروزه به آن رواق فقها مى‌گویند زیرا که سه تن از فقها در یکجا به خاک سپرده شده‌اند و بر روى قبر آنان صندوق زیبایى قرار داده‌اند که در سمت راست در حرم قرار گرفته است و این فقها عبارتند از:

۱. محمدباقر وحید بهبهانى مؤسس مدرسه اصولیه. ۲. سید على طباطبائى صاحب کتاب ریاض العلماء. ۳. شیخ یوسف آل عصفور بحرانى صاحب کتاب الحدائق الناضره.

البته در کنار فقهاى فوق الذکر فقهاى دیگرى نیز در این رواق به خاک سپرده شده‌اند که عبارتند از:

۱. سید کاظم رشتى (متوفى سال ۱۲۵۹ ه ق) ۲. سید احمد بن سید کاظم رشتى (مقتول سال ۱۲۹۵ ه ق) ۳. شاعر بزرگ حاج جواد بدقت (متوفى ۱۲۸۱ ه ق). ۴. عالم و شاعر بزرگ شیخ جعفر بن صادق الهر.

در رواق شرقى دو در وجود دارد که به صحن شریف باز مى‌شوند و در کنار اولى کفشدارى سید محمود آل طعمه قرار دارد و مقابل مسجد سید کاظم رشتى واقع شده است و در کنار در دومى کفشدارى آل وهاب است که در مقابل در (على اکبر) واقع شده است.

رواق غربى‌:

رواق غربى به نام رواق سید ابراهیم مجاب معروف است، زیرا قبر سید ابراهیم مجاب یکى از نوادگان امام موسى بن جعفر (ع) در آن قرار دارد. قبلًا به این رواق، رواق (عمران بن شاهین) مى‌گفتند. بر روى قبر او صندوقى از چوب ساج قرار داده شده است. البته در این رواق قبرهاى دیگرى نیز وجود دارد که مربوط به علماى بزرگ شیعه است و عبارتند از:

۱. سید عبدالله بحرانى صاحب مولفات گرانبهایى نظیر: (الافاضات الحسینیه) و کتاب (شرح المختصر النافع). ۲. سید محسن بن سید عبدالله بحرانى. ۳. سید محمد بن سید محسن بحرانى صاحب مؤلفاتى نظیر: (الفصول البهیه فى بعض أخبار الحجج المرضیه) و (کتاب هدایه العباد). ۴. سید محمد زینى حسینى، عالم و شاعر شیعى.

در این رواق دو اتاق وجود دارند که یکى از آنها قبرستان خانوادگى سادات آل نصر الله و دیگرى قبرستان خانوادگى سادات آل جلوخان است‌. این رواق دو در دارد که به صحن حرم باز مى‌شوند در اولى به در حبیب بن مظاهر معروف است و در کنار آن کفشدارى آل شویخ است و در دومى به در سید ابراهیم مجاب معروف است و در کنار آن کفشدارى سید جعفر آل طعمه قرار دارد و اخیراً کلیدار حرم مطهر در این رواق در دیگرى نیز ساخت که به نام در سلطانیه معروف است و در کنار آن کفشدارى سید هادى آل طعمه قرار دارد.

رواق جنوبى:

به نام رواق حبیب بن مظاهر معروف است که در سمت چپ آن قبر حبیب بن مظاهر یار با وفا و بزرگوار امام حسین (ع) قرار دارد و بر بالاى قبر او ضریحى نقره‌اى قرار دارد. در مقابل ضریح حبیب بن مظاهر (کشکخانه) قرار دارد که قبرستان تعدادى از افراد خاندان آل طعمه است، همچنین در این رواق قبر تعدادى از علماى بزرگ شیعه قرار دارد که عبارتند از:

۱. سید محمدمهدى موسوى شهرستانى (متوفى سال ۱۲۱۶ ه ق) ۲. سید محمد حسین بن محمد مهدى شهرستانى. ۳. سید محمد حسین مرعشى حسینى معروف به شهرستانى متوفى سال ۱۳۱۵ ه ق و صاحب کتاب (غایة المسئول فى علم الاصول). ۴. میرزا محمد على بن محمد حسن مرعشى، متوفى سال ۱۳۴۴ ه ق و صاحب کتاب (الدره الوجیزه من شرح الوجیزه).

این علما همگى در یک قبر به خاک سپرده شده‌اند که پشت قبور شهدا قرار دارد. محل قتلگاه نیز در رواق جنوبى و در سمت جنوب‌غربى رواق قرار دارد که بصورت اتاقى است با درى نقره‌اى و سنگفرشى مرمرى و سفید و نیز شامل سردابى با در نقره‌اى مى‌باشد.

رواق شمالى:

به نام رواق سلاطین معروف است و علت این تسمیه، وجود قبور تعدادى از پادشاهان و شاهزادگان قاجار نظیر محمدعلى و نواده‌اش احمد. در این رواق‌ راهنماى اماکن زیارتى و سیاحتى در عراق مى‌باشد، همچنین در این رواق قبر عالم فاضل سید عبدالحسین حجت طباطبائى و خطیب مشهور سید حسن استرآبادى قرار دارد.[۵]

محدوده حرم امام حسین

محدوده‌ حرم امام حسین‌ علیه السلام در روایات، از یک فرسخ تا پنج فرسخ هم بیان شده است. از امام‌ صادق علیه السلام روایت است: «حریم قبر الحسین علیه السلام خمس فراسخ من اربعة جوانب القبر».[۶] همچنین از آن حضرت روایت است: «حرم الحسین الذى اشتراه: اربعة امیال فى اربعة‌ امیال فهو حلال لولده و موالیه و حرام على غیرهم ممن خالفهم و فیه البرکة‌».[۷]

تاریخچه حرم امام حسین

پس از شهادت امام حسین (علیه السلام)، طایفه ای از بنی اسد به همراه امام سجاد علیه السلام پیکر آن امام و یارانش را در همان جایی که محل شهادت آنان بود به خاک سپردند.[۸] مورخان در مورد روزی که اجساد مطهر شهدای کربلا دفن شده‌اند اختلاف نظر دارند؛ عده‌­ای روز یازدهم و برخی دیگر هم روز سیزدهم محرم سال ۶۱ هجری را زمان دفن شهدا بیان کرده­ اند.[۹] بنی‌اسد همچنین درخت سدری را بر سر مزار آن حضرت برای علامت گذاری کاشتند.[۱۰]

نخستین بقعه

اما نخستین بقعه و آرامگاهی که بر فراز آن برآمدگی‌ها ساختند، به دست مختار بن ابی عبیدة ثقفی، انتقام گیرنده خون شهیدان کربلا، بود. مختار پس از آن که با سپاهیان خود، به فرماندهی ابراهیم بن مالک اشتر، سپاه عبید الله بن زیاد را شکست داد و تمامی جنایت کاران آن حادثه را مجازات کرد، در ۶۵ قمری بر مزار آن شهیدان حاضر شد و شالوده نخستین بقعه و آرامگاه را بر فراز آن قبرها بنا نهاد و روی آن‌ها یک دیوار و سقف آجری با روکش گچ گذارد.

مرقد امام حسین در عصر خلفای عباسی

در آغاز عصر عباسی، به هنگام خلافت سفاح، کنار مرقد امام حسین (علیه السلام) بنای سرپوشیده دیگری ساخته شد که در دوران هارون الرشید تخریب شد. اما مأمون فرزند هارون، که از معتزله بود و گرایش هایی به علویان داشت، در ۱۹۳ قمری بنایی زیبا بر قبر آن حضرت برپا کرد که تا عصر متوکل عباسی هم چنان باقی بود.

متوکل در ۲۳۶ ق قبر امام، خانه‌ها و سراهای پیرامون آن را به کلی ویران کرد. حتی دستور داد تا زمین آن را شخم زنند و بذر بپاشند و بر قبر آب ببندند و مردم را از زیارت آن مقام باز دارند. اما منتصر پس از قتل پدرش به خلافت رسید و به جبران اقدام‌های نادرست متوکل پرداخت. او حرم را در ۲۴۷ ق بازسازی و بنای با عظمتی، بر فراز قبر مطهر استوار کرد و مسجد و صحن و مناره ای را نیز برای راهنمایی زائران و نشان دادن آن مکان مقدس بنا نمود و مردم را به زیارت شهیدان کربلا تشویق کرد. ۱۰ سال بعد، در ۲۸۳ ق، محمد بن زید علوی، از نواده‌های امام حسن مجتبی (علیه السلام) ملقب به داعی صغیر و از حاکمان شیعی طبرستان، این بقعه و بنا را مرمت کرد. این کار را محمد ورد القطان انجام داد. او قبه با شکوهی بر فراز قبر سید الشهداء ساخت و در مجاورت آن، دو ساختمان با سقف چوبی بنا کرد.

بازسازی حرم در دوران آل بویه

در دوران آل بویه، به ویژه عصر حکومت عضدالدوله دیلمی، توجه و اهتمام زیادی به مرقد امامان در عتبات عالیات شد. عضد الدوله در ۳۷۱ ق بنا و حرم بزرگ و باشکوهی برای سالار شهیدان ساخت و قسمت‌های زیادی از بنا را تجدید کرد. برای نخستین بار، در هر چهار سمت حرم، رواق‌ها و شبستان هایی ساخت و قبه و رواق‌ها را به زیبایی با هزینه‌های فراوان تزیین کرد. او ضریحی را، که از چوب ساج ساخته شده و با عاج تزیین شده بود، روی قبر آن امام نصب کرد و با پارچه‌های گران قیمت دیباج قبر را پوشاند.

در زمان سلطان الدوله دیلمی، هنگامی که حرم مطهر دچار آتش سوزی شد، وزیر شیعی این پادشاه، ابو محمد حسن بن فضل معروف به ابن سهلان رامهرمزی، به تعمیر آن اقدام کرد. او در ۴۰۷ تا ۴۱۲ ق به بازسازی و نوسازی حرم مطهر، رواق‌ها و گنبد آن پرداخت. ابن بطوطه این بنا را در ۷۲۷ ق به چشم خود دیده و در سفرنامه اش توصیف کرده است. او همچنین دیوار و قلعه محکمی برای شهر ساخت تا امنیت مردم را از هجوم دشمن تأمین کند. این دیوار دروازه‌های آهنی سنگینی داشت. اما جریان آتش سوزی حرم در آن سال، به سبب افتادن دو شمع از شمع‌های حرم بر روی فرش‌ها بود که آتش به سرعت به پرده‌ها و رواق‌ها و گنبد سرایت کرد و تنها دیوارهای حرم و بخشی از حرم و مسجد عمران بن شاهین از تخریب در امان ماند.

عصر سلجوقیان و بازسازی حائر حسینی

در عصر سلاجقه، به هنگام حکومت سلطان ملک شاه سلجوقی، به سال ۴۷۹ ق وزیر شیعی او، مجدالملک براوستانی، دیوار اطراف حرم یا حائر حسینی را بازسازی کرد. او به همراه سلطان ملک شاه به زیارت آن حضرت رفت و آن خدمت را انجام داد. در این دوران یکی از شورشی‌ها به نام خفاجه به سال ۴۸۹ ق کربلا را دست خوش تاخت و تاز قرار داد، حرم حسینی را غارت کرد و زائران را به قتل رساند. سیف الدوله، فرمانروای حلب و مؤسس سلسله حمدانیان، که نقش مؤثری در جهاد با بیزانس و مسیحیان در آزاد سازی بیت المقدس ایفا کرد، شخصاً با سپاهیانش به کربلا آمد و پس از محاصره خفاجه، او را به قتل رساند و امنیت مردم را برقرار و خسارت و زیان‌های وارده به شهر و حائر حسین را جبران کرد.

در دوران خلیفه الناصر لدین الله عباسی، وزیر شیعی او مؤیدالدین محمد قمی، بنایی را که ابن سهلان ساخته بود تزیین و بخشی از آن را در ۶۲۰ ق تعمیر کرد. او صندوق چوبی بر روی قبر قرار داد و آن را با پارچه‌های زیبا و حریر پوشاند و دیوارهای حرم و رواق‌ها را با چوب ساج تزیین کرد.

بازسازی حرم در دوره جلایریان

با تهاجم هولاکو خان مغول به بغداد، خلافت عباسی در ۶۵۶ ق بر افتاد. مغول‌ها در آن تهاجم، حرمت مکان‌ها و شهرهای مقدس را حفظ کرده و هیچ تعرضی نسبت به آن‌ها انجام ندادند. بنایی که ابن سهلان در ابتدای قرن پنجم ساخته بود تا پایان قرن هشتم هم چنان استواری و استحکام خود را حفظ کرد و حدود سه قرن، بدون آن که بازسازی جدی بر روی آن صورت بگیرد، هم چنان پا برجا ماند.

حدود یک سده پس از هجوم مغول ها، در ۷۶۷ ق، سلطان اویس مؤسس سلسله جلایریان، که از دست نشانده‌های ایلخانان مغول بود، حرم را تعمیر و بازسازی کرد. دو فرزند او به نام‌های سلطان حسین و سلطان احمد نیز در این بازسازی نقش داشتند. تاریخ این بنا و تعمیر آن در بالای سر حرم مطهر، در قسمت جنوب غربی، محلی که به نام «نخله مریم» مشهور است، بر روی ستونی کنار محراب ثبت شده بود. این تاریخ تا سال ۱۲۱۶ ق محفوظ ماند و در آن سال پس از تهاجم و غارت وهابیان محراب و آثار آن محو شد. در این بازسازی بنای مسجد و حرم نوسازی شد، گنبدی نیم دایره ای بر فراز ضریح قرار گرفت که بر چهار طاق در چهار سمت استوار بود و سمت بیرونی هر یک از این طاق‌ها را رواقی تشکیل می‌داد. این گنبد، به لحاظ شکل هندسی، زیبا و بسیار ماهرانه ساخته شد و تجلی معماری اسلامی بود. نحوه قرار گرفتن گنبد و رواق‌ها به گونه ای بود که گردش زائران به دور ضریح و مزار شهیدان ممکن بود ولی امروزه چنین امکانی برای زیارت مزار آنان نیست.

فرزندان اویس جلایری از آثار خود کتیبه‌های دیگری هم بر جای گذاشتند از جمله کتیبه ای به پهنای شصت سانتی متر بر روی دیوار حرم ثبت است و حکم «اویس بن…» در آن به چشم می‌خورد. این کتیبه بر لایه زیرین دیوار جدید قرار دارد که برای تقویت دیوار قدیمی روی آن ساخته شده است.

سلطان احمد جلایری، همچنین، ایوان روبه روی صحن، معروف به ایوان طلا، و مسجد صحن، واقع در اطراف حرم را ساخت. در آن دوران، آینه و خاتم کاری‌ها و کاشی‌های کاشانی با منظره‌های طبیعی اوج معماری اسلامی را در رواق‌ها و حرم به نمایش گذاشت. کتیبه ای از کاشی با آیه و سوره‌های قرآن کریم به خط ثلث، بر روی دیوار رواق‌ها جلوه زیبایی به حرم بخشید. به فرمان سلطان احمد، دو گل دسته حرم نیز با آجرهای زرد کاشانی تزیین و تاریخ بنا بر ساقه مناره‌ها به زبان فارسی و در قالب حروف ابجد (عدد ۷۹۳) ثبت شد.

بازسازی حرم در دوره صفویه

پادشاهان صفوی، که ترویج کننده مذهب تشیع بودند، در بسیاری از سرزمین‌های زیر سلطه خویش به تعمیر و ساخت بناهای مربوط به امامان شیعه و امامزاده‌ها و تکریم آنان پرداختند. شاه اسماعیل صفوی، مؤسس سلسله صفوی، از کسانی بود که در این راه تلاش زیادی کرد. او در ۹۱۴ ق به تزیین حرم امام حسین (علیه السلام) پرداخت.

صندوقی از خاتم بسیار نفیس و گرانبها روی قبر مطهر قرار داد و تمامی رواق‌های حرم را با فرش‌های گران بهای ایرانی پوشاند و دوازده چلچراغ شیشه ای و طلایی، از جنس طلای خالص، به حرم تقدیم کرد. از جمله کارهای مهم شاه اسماعیل در تزیین حرم، طلا و آینه کاری رواق‌ها و آرایش حرم با سنگ‌های مرمر و رخام در ۹۲۰ ق بود که قبل از آن به صورت گچ و آجر بود. او همچنین دستور داد حاشیه‌های ضریح را طلاکاری کنند.

شاه عباس صفوی از دیگر پادشاهان صفوی است که در تزیین حرم اقدام‌های شاه اسماعیل را تداوم بخشید. او ضریح مسی بر قبر مطهر ساخت و آن را با پرده‌های حریر قیمتی پوشاند. گنبد حرم را از قسمت نمای خارجی نوسازی کرد و از داخل نیز با کاشی‌های زیبا به آن زینت داد. مال فراوانی در اختیار متولی و خادمان حرم قرار داد و صندوق زیبایی بر قبر مطهر نصب کرد که تاکنون باقی است.

شاه صفی نیز ضمن زیارت حرم، دستور داد مسجد پشت سر را توسعه داده، رواق شمالی را بنا کردند که به رواق شاه معروف شد. هم چنین به دستور او دیوار صحن از سمت شمال خراب شد و مساحت آن گسترش یافت. این کار را وزیر شاه صفی به نام قزاق خان بیگلربیگی انجام داد. او در سراسر دیوار شمالی حجره ساخت و مقابل هر حجره ایوانی ایجاد کرد که با کاشی‌های گرانبهایی تزیین شده بود. این ایوان به «صافی صفا» معروف است.

شاه سلیمان صفوی در ۱۰۴۸ ق به توسعه مسجد پشت سر و صحن از سمت شمال و احداث رواق شمالی پرداخت. راضیه سلطان بیگم دختر شاه سلطان حسین نیز هزینه ای برای تعمیر و تزیین ضریح مطهر تقدیم کرد.

بازسازی حرم در دوره افشاریه

نادر شاه افشار در ۱۱۳۵ ق بودجه فراوانی برای نوسازی حرم امام حسین (علیه السلام) اختصاص داد و خودش کربلا را زیارت کرد و فرمان داد بناهای موجود را تزیین کنند. او هدیه‌های گران بهایی به گنجینه حرم هدیه کرد. پادشاهان عثمانی نیز با وجود داشتن مذهب تسنن به مقبره‌ها توجه ویژه ای داشتند و چون در آن دوران کربلا و دیگر شهرهای عراق زیر سلطه پادشاهان عثمانی بود، آبادانی آن شهر را وجهه همت خود قرار می‌دادند؛ سلطان سلیمان قانونی پس از زیارت بقعه امام حسین (علیه السلام) به مرمت و سفید کاری و گچ کاری خارجی گنبد دستور داد. بعدها سلطان مراد سوم عثمانی نیز علی پاشا، والی بغداد، را مأمور نوسازی آستانه کرد.

بازسازی حرم در عصر قاجار

عمده‌ترین بازسازی‌ها و توسعه و تزیین حرم در عصر قاجار صورت گرفت که اثرهای آن همچنان تا عصر حاضر باقی مانده است. نخستین اقدام، طلا کردن گنبد به دستور آقا محمد خان قاجار در ۱۲۱۱ ق بود. دو سال بعد، حرم از سمت شمال توسعه یافت و دیوار حائل مسجد شمالی و روضه برداشته شد. این کار را سید محمدمهدی شهرستانی انجام داد.

در ۱۲۱۶ ق، حرم دستخوش تجاوز و هجوم وهابیان قرار گرفت و ضریح و رواق آن ویران شد و اشیاء نفیس آن به غارت رفت. اما در ۱۲۱۷ ق حرم از سمت غربی گسترش پیدا کرد و مزار سید ابراهیم مجاب در داخل رواق و شبستان قرار گرفت. این کار را سید علی طباطبایی صاحب ریاض انجام داد. این دو بزرگوار حرم را از شرق و شمال با ادغام مزار شهیدان و مسجد شمالی و اندکی نیز از سمت جنوب وسعت بخشیدند. در این دوران محمد حسین خان یزدی، بر اساس کتیبه ای که از خود به جای گذاشته، ظاهراً تعمیراتی را در قبر مطهر انجام داده است. در مقابل چهار گوشه قبر شریف این عبارت دیده می‌شود: «واقفه الموفق بتوفیقات الدارین ابن محمدتقی خان الیزدی محمد حسین، سنه ۱۲۲۲ ق».

فتحعلی شاه قاجار نیز در سال‌های ۱۲۲۷ و ۱۲۵۰ ق به نوسازی بنای فرسوده حرم پرداخت و پوشش طلای گنبد آن را بازسازی کرد. او ضریح نقره ای جدید برای قبر مطهر ساخت و داخل ایوان گنبد را طلا کاری کرد و تمامی آن چه را که وهابیان تخریب کرده بودند، بازسازی کرد. نماینده او در این طرح ابراهیم خان شیرازی بود. او همچنین در ۱۲۳۲ ق، فرمان داد تا روی ضریح مسی مرقد، که شاه عباس ساخته بود، ضریح نقره ای بسازند و صندوق خاتم روی مرقد را با چوب ساج روکش کنند. این صندوق را هم آقا محمد خان نصب کرده بود. در این دوران، کربلا دیواری محکم با چهار دروازه داشت؛ ۱) دروازه بغداد در شمال کربلا ۲) دروازه خیمه گاه در جنوب ۳) دروازه نجف اشرف در مشرق ۴) دروازه حُر در مغرب.

در ۱۲۸۵ ق، ناصرالدین شاه نیز کوشش هایی برای توسعه، ترمیم و تزیین بقعه انجام داد. او خود به زیارت عتبات آمد و شرح کامل این سفر را در سفرنامه عتبات خود نگاشت. وی صحن را از سمت غربی آن توسعه داد و گنبد و بخشی از پوشش طلای آن را بازسازی کرد. هم چنین ایوان بزرگی را در سمت قبله احداث کرد که به نام خود او، ایوان ناصری، مشهور شد. این کار را شیخ عبدالحسین تهرانی انجام داد. در همان دوران داخل حرم تعمیر و حجره‌های صحن از نو ساخته شد. در ۱۲۹۶ ق احمد معمار نامی بر ایوان بیرونی دیوار رواق غربی، مقابل پنجره فولاد، تعمیراتی انجام داد و بالای پنجره کتیبه ای با این عنوان از خود به جای گذاشت: «عمل اوستاد احمد المعمار ۱۲۹۶ ق».

در ۱۳۰۰ ق صحن امام حسین (علیه السلام) و نیز کاشی کاری رواق‌های سه گانه شرق، غرب و شمال توسط عبدالله بن قوام با کمک مالی محمدصادق تاجر شیرازی اصفهانی الاصل انجام شد و کتیبه ای به همین مضمون بر بالای مقبره شمالی، یعنی مقابل ضریح امام، با تاریخ ۱۳۰۰ ق به یادگار ماند.

بازسازی حرم در عصر معاصر

از آن زمان تا ۱۳۶۰ ق، توسعه و بازسازی چندانی در حرم صورت نگرفت. ولی بعد از آن تا عصر حاضر، همواره تلاش‌ها و اقدام‌های فردی و متفرقه ای برای تزیین، توسعه و بازسازی حرم انجام شده است. از جمله در ۱۳۶۰ ق سیف الدین طاهر، از متموّلان هند، یکی از مناره‌ها را که خراب شده بود از نو ساخت و سپس هر دوی آن را طلا کاری کرد.

در ۱۳۶۷ ق، خانه‌ها و مدرسه‌های دینی مجاور صحن از جمله جامع یا مدرسه ناصری تخریب شد که آن را ناصرالدین شاه در ۱۳۰۱ ق ساخته بود و در سمت غربی صحن امام حسین (علیه السلام) قرار داشت. از شمال به مدرسه زینبیه و درب ساعت و از جنوب به مدرسه صدراعظم نوری، معروف به صدر، متصل بود. این مسجد و دو مدرسه را عبدالرسول خالصی تخریب کرد. برای این تعمیرات، کامیون هایی حامل ۵۵ تن سنگ مرمر از یزد از سوی سید محمدآقا یزدی و مصطفوی و شصت کامیون از طرف جمعی از بازرگانان تهران ارسال شد. این مرمرها همه در کف حرم مطهر و تمامی دیوارهای داخل آن تا ارتفاع سه متر کار گذاشته شد و در ۱۳۶۸ ق عملیات روکاری با سنگ مرمر به پایان رسید. در این توسعه، علاوه بر مدرسه ها، آثار دیگری از جمله جامع رأس الحسین و مقام رأس الحسین، مدرسه و مسجد سردار حسن خان، که محمدحسن خان قاجار پدر آقا محمد خان در ۱۱۸۰ ق ساخته بود، همه به دستور عبدالرسول خالصی ویران شد. هم چنین تکیه بکتاشیه، ورودی باب قاضی الحاجات و مأذنه‌های مزار پادشاهان آل بویه تخریب شد. تمامی این تخریب‌ها به منظور ایجاد یک فلکه بود که پشتوانه علمی و تاریخی و آثار فرهنگی را این گونه دست خوش تخریب قرار داد.

در ۱۳۷۰ ق، مرحوم صبری هلالی به خطاطی آیه‌های قرآن (سوره دهر) بر حرم پرداخت. ضلع شرقی حرم در این سال ساخته شد و ایوان‌ها و طاق‌ها نیز با کاشی‌های زیبا و نفیس تزیین گردید. یک سال بعد، بنای گنبد و پوشش طلای آن مرمت شد و در ۱۳۷۳ ق، سقف رواق‌های حرم به طور کامل بازسازی و کاشی‌های معرقی از اصفهان زینت بخش حرم شد و قسمت بالای ایوان ناصری طلاکاری شد.

در سال ۱۳۸۸ ق ستون‌های سنگی از ایران وارد شد. سقف قدیمی ایوان را برداشتند و ستون‌ها را نصب کردند. این کار دو سال به طول انجامید و پس از آن به بنای جدید ایوان طلا پرداختند. در ۱۳۹۴ ق طرح نوسازی و هماهنگ سازی صحن شریف تدوین شد. این طرح شامل احداث مجدد ایوان، خراب کردن ضلع غربی صحن و تزیین دیوارها با کاشی بود که اجرای آن تا ۱۳۹۶ ق طول کشید.

هم اکنون سیر مراحل توسعه و بازسازی حرم و بقعه شریف حسینی ابعاد و زاویه‌های حرم را این گونه روشن ساخته است:

صحن حرم امام حسین (علیه السلام) محدوده مستطیلی شکلی را در بر می‌گیرد که ضلع شمال به جنوب آن از سمت بیرون ۱۲۵ و ضلع شرق به غرب آن ۹۵ متر است. این محدوده همه بناهای حرم را در خود جای داده و در داخل یک صحن به مساحت ۳۸۵ متر مربع قرار دارد. حرم و بقعه در وسط این صحن قرار دارد که با کاشی‌های گران قیمت پوشانده شده است. ارتفاع حرم دوازده متر، طول دو ضلع شمالی و جنوبی ۵۵ متر و طول ضلع شرقی و غربی آن ۴۴۵ متر است. حاشیه دیوارهای حرم از سمت بیرون با آیه‌های قرآن تزیین شده است. طول حرم ۱۰/۴۰ و عرض آن ۹/۱۰ متر است. کف داخل آن سنگ مرمر است و دیوارها نیز کاشی کاری شده و به آیه‌های قرآن؛ سوره هل اتی، سوره یس و سوره‌های کوچک با خط ثلث سفید در متن کاشی لاجوردی مزین شده است. این تزیین‌ها در سال‌های ۱۳۶۳ تا ۱۳۶۹ ق انجام گرفت.

اقدامات جدید ستاد بازسازی عتبات

اما اقدامات مهمی که در عصر حاضر انجام شده بیش از حد شمارش است و به صورت اختصار اهم این اقدامات که توسط ستاد بازسازی عتبات عالیات و با کمک مردم و متبرعین انجام می‌شود به شرح زیر است:

  1. ساخت و نصب دو درب طلای حرم حضرت ابوالفضل (ع)
  2. گمانه زنی و تزریق ۶۰ تن بتن در حرم حضرت ابوالفضل (ع)
  3. مرمت مضیف حرم مطهر حضرت ابوالفضل (ع)
  4. تعویض سنگ دیواره داخلی حرم مطهر حضرت ابوالفضل (ع)
  5. تعویض سنگ مضیف حرم مطهر سیدالشهداء (ع)
  6. اجرای پروژه نور و تامین روشنایی بین الحرمین
  7. ساخت دو مجموعه سقاخانه در بین الحرمین
  8. انجام مطالعات ژئوتکنیک و ژئوفیزیک بین الحرمین
  9. اصلاح بلوار شارع القبله حضرت ابوالفضل العباس (ع)
  10. نصب کانکس کفشداری در بین الحرمین
  11. تامین خودرو آتش نشانی جهت حرم مطهر سید الشهدا (ع)
  12. راه اندازی کارگاه قالیشویی و مرمت فرش حرمین در کربلا
  13. تامین لوسترهای حرم مطهر سید الشهدا (ع)
  14. تامین و تعویض سنگ خیمه گاه و ساخت پنجره خیمه گاه حضرت سجاد (ع)
  15. بازسازی مقام علی اکبر و علی اصغر (ع)
  16. بازسازی و احداث ۷۰ چشمه سرویس بهداشتی در جوار بین الحرمین
  17. گل آرایی حرمین شریفین در مراسمات مختلف
  18. ساخت، انتقال و نصب ضریح جدید سید الشهدا (ع)
  19. افتتاح پروژه عظیم مجتمع خدماتی سید الشهدا (ع)
  20. پروژه احداث مجمع سکنی، زائر سرای حضرت زهرا (س)
  21. پروژه نصب و احداث ۷ دستگاه آب شیرین کن مسیر حرکت و اسکان زائرین سد الشهداء (ع)
  22. تهیه روپوش نفیس قبر سید الشهداء (ع)
  23. ساخت ضریح حضرت ابراهیم مجاب (ع)
  24. پروژه مرمت، مقاوم سازی و بازسازی حرم مطهر سید الشهداء (ع) با عنوان پروژه یا حسین (ع)
  25. احداث و تجهیز بیمارستان ۱۲۰ تختخوابی امام زین العابدین (ع)
  26. ساخت دو درب پنجره مطلا و خاتم کاری حرم حضرت ابوالفضل العباس (ع)
  27. ساخت دو پنجره خیمه گاه حضرت ابوالفضل العباس (ع)
  28. ساخت ضریح حبیب ابن مظاهر (ع).[۱۱]

نماز در حرم امام حسین علیه السلام

مسافر می‌تواند در حرم امام حسین(ع) نماز را تمام یا شکسته بخواند ولی تمام خواندن با فضیلت‌تر است. تمام روضه شریفه (زیر گنبد) حرم مطهّر امام حسین(ع) و رواق‌ها و مسجد متصل به آن، همین حکم را دارد و مسافر می‌تواند در آنجا نیز نماز را تمام بخواند.[۱۲] نماز خواندن در حرم امامان(ع) مخصوصا حرم حضرت علی(ع) و امام حسین(ع) ثواب بسیار دارد.[۱۳]

پانویس

  1. اماکن زیارتى و سیاحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان ۱۳۸۰، ص۴۵و۴۶
  2. توصیف عمومى حرم امام حسین، فرهنگ زیارت، دیماه ۱۳۸۸ ،شماره۴
  3. اماکن زیارتى و سیاحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان ۱۳۸۰، ص۴۵و۴۶
  4. اماکن زیارتى و سیاحتى عراق‌، محمدرضا قمى‌، تهران:نشر مشعر، تابستان ۱۳۸۰، ص۴۵و۴۶
  5. راهنماى اماکن زیارتى و سیاحتى در عراق، دکتر احسان مقدس، نشر معشر، تهران، ص ۱۹۸.
  6. بحارالانوار، ج ۹۸، ص ۱۱۱، سفینة البحار، ج ۲، ص ۱۰۳، المزار، شیخ مفید، ص ۲۵.
  7. مجمع البحرین، واژه‌ «حرم‌».
  8. مرقد امام حسین؛از اولین بنا به دست مختار تا توسعه حرم، خبرگزاری حج
  9. سید علی اکبر حسینی، دفن امام حسین(ع) و دیگر شهدای کربلا، دانشنامه پژوهه، بازیابی: ۱۹ مهر ۱۳۹۴
  10. تاریخچه حرم سید الشهدا، جام نیوز، ۳ آذر ۱۳۹۱
  11. مرقد امام حسین؛از اولین بنا به دست مختار تا توسعه حرم، خبرگزاری حج[۱]، بازدید:‌۱۹ مهر ۱۳۹۴
  12. فلاح زاده، احکام فقهی سفر زیارتی عتبات، مرکز تحقیقات حج، ص۱۴.
  13. فلاح زاده، احکام فقهی سفر زیارتی عتبات، مرکز تحقیقات حج، ص۱۷.

پیوندها

11.jpg
واقعه عاشورا
قبل از واقعه
شرح واقعه
پس از واقعه
بازتاب واقعه
وابسته ها