بسمله: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
 
(۵ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 +
{{عالی}}
 
{{مدخل دائرة المعارف|دانشنامه جهان اسلام}}
 
{{مدخل دائرة المعارف|دانشنامه جهان اسلام}}
{{نیازمند ویرایش فنی}}
+
'''«بَسمَله»'''، عبارت از گفتن یا نوشتن «بسم اللّه» یا «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است. این مصدر به روش نَحت<ref>تراشیدن.</ref> از عبارت «بسم اللّه» ساخته شده است. در منابع اسلامی، به [[حدیث|احادیث]] بسیاری درباره فضیلت بسمله و آثار و پاداش تلاوت آن اشاره شده است.
  
بَسمَله ، گفتن یا نوشتن «بسم اللّه » یا «بسم اللّه الرحمن الرحیم ». این مصدر به روش نَحت <ref>تراشیدن </ref> از عبارت «بسم اللّه » ساخته شده است .
+
==ساختار بسمله==
  
== ساختار بسمله ==
+
«بسمله» مصدر منحوت از عبارت «بسم اللّه» است، همانگونه که مصدرهایی مانند [[حوقله|حَوْقلَه]]، حَمْدَله و [[حسبله|حَسْبَله]] نیز به این روش یعنی از کنار هم نهادن پاره ای حروف یک عبارت ساخته شده اند. برخی معتقدند که واژه بسمله در زبان فصیح عرب رایج نبوده است، اما لغت شناسان صاحب نظری چون [[ابن سکیت اهوازی|ابن سکّیت]] و مُطَرّزی استعمال آن را تأیید کرده اند.
  
همانگونه که مصدرهای حَیْعَله ، حَوْلَقه ، هَیْلَله ، حَمْدَله و حَسْبَله نیز به این روش ، یعنی از کنار هم نهادن پاره ای حروف یک عبارت ساخته شده اند. برخی معتقدند که واژة بسمله در زبان فصیح عرب رایج نبوده است ، اما لغت شناسان صاحب نظری چون ابن سکّیت و مُطَرّزی استعمال آن را تأیید کرده اند. از کاربرد این واژه در دورة پیش از اسلام اطلاعی در دست نیست و احتمالاً برای اولین بار در شعر ابن ابی ربیعه <ref>26ـ93</ref> ذکر شده است <ref>ابن فارس ، 1404، ج ص 328ـ 329؛ همو، 1382، ج 1، ص 271؛ قیسی ، ج 1، ص 13ـ14؛ فیّومی ، ذیل واژه ؛ قرطبی ، ج 1، ص 97؛ سیوطی ، المزهر ، ج ص 482ـ485؛ مرتضی زبیدی ، ج ص 238؛ لین ، ج ص 206</ref>. بسمله در روایات پیامبر و ائمه علیهم السلام به کار نرفته و فقط در روایتی که کفعمی از پیامبر صلی اللّه علیه وآله و سلّم نقل کرده به صورت مصدر استفاده شده است <ref>کفعمی ، ص 83، حاشیه </ref>. اکنون مسیحیان نیز بسمله را به معنای «بسم الاب و الابن و روح القدس » به کار می برند <ref>شرتونی ، ج 1، ص 44؛ معلوف ، ذیل «بسمل »</ref>. گذشته از این شواهدی از کاربرد «تسمیه » به جای ذکر بسمله نیز می توان یافت .
+
از کاربرد این واژه در دوره پیش از [[اسلام]] اطلاعی در دست نیست و احتمالاً برای اولین بار در [[شعر]] ابن ابی ربیعه ذکر شده است.<ref>ابن فارس، ۱۴۰۴، ج۱، ص۳۲۸ـ۳۲۹؛ همو، ۱۳۸۲، ج۱، ص۲۷۱؛ قیسی، ج۱، ص۱۳ـ۱۴؛ فیّومی ، ذیل واژه؛ قرطبی، ج۱، ص۹۷؛ سیوطی، المزهر، ج۱، ص۴۸۲ـ۴۸۵؛ مرتضی زبیدی، ج۷، ص۲۳۸؛ لین، ج۱، ص۲۰۶.</ref> بسمله در روایات [[پیامبر اسلام|پیامبر]] صلی اللّه علیه و آله و [[ائمه اطهار|ائمه]] علیهم السلام به کار نرفته و فقط در روایتی که [[ابراهیم کفعمی|کفعمی]] از پیامبر اکرم نقل کرده به صورت مصدر استفاده شده است.<ref>کفعمی، ص۸۳، حاشیه.</ref> اکنون مسیحیان نیز بسمله را به معنای «بسم الاب والابن و روح القدس» بکار می برند.<ref>شرتونی، ج۱، ص۴۴؛ معلوف، ذیل «بسمل».</ref> گذشته از این شواهدی از کاربرد «تسمیه» به جای ذکر بسمله نیز می توان یافت.
  
== اولین ترجمه بسم الله ==
+
بسمله (بسم الله الرحمن الرحیم) مرکب از پنج جزء است که از جنبه های گوناگون بررسی شده است.<ref>برای بحث درباره تفسیر آن رجوع کنید به تفاسیر عرفانی این عبارت.</ref> حرف جرّ «ب» را به معنای الصاق، استعانت، مصاحبت گرفته اند. از آنجا که قبل از حرف جرّ باید فعل یا شبه فعلی بیاید که جار و مجرور به آن تعلق گیرد، قبل از «بسم» فعلی مقدّر، مانند «أقرأُ» یا «أبدأُ» محسوب می کنند.
  
بنابر روایتی ، احتمالاً برای اولین بار، سلمان فارسی به درخواست ایرانیان ترجمة سورة حمد و «بسم الله الرحمن الرحیم » را انجام داد که در آن ترجمة «بسم الله ...» «به نام یزدان بخشاونده » آمده است <ref> شمس الائمة سرخسی ، ج 1، ص 37؛ علی شواخ اسحاق ، ج 2، ص 12</ref>. در ترجمة تفسیر طبری <ref>ج 1، ص 10</ref>، که مترجم آن ناشناس است ، به صورت «به نام خدای مهربان بخشاینده » ذکر شده و تا زمان حاضر با اندک تفاوتی به صورت «به نام خداوند بخشندة مهربان » باقی مانده است ، گو اینکه در کشف الاسرار <ref>میبدی ، ج 1، ص 2</ref> «به نام خداوند جهان دارِ دشمن پرور به بخشایندگی ، دوست بخشای به مهربانی » آمده است که صبغة تفسیری و توجه به تفاوت معنایی «رحمان » و «رحیم » در تعبیرات دینی ، در آن مشهود است .
+
==اولین ترجمه بسم الله==
  
== تاریخچه بسمله ==
+
بنابر روایتی، احتمالاً برای اولین بار [[سلمان فارسی]] به درخواست [[ایران|ایرانیان]] ترجمه [[سوره حمد]] و «بسم الله الرحمن الرحیم» را انجام داد که در آن ترجمه «بسم الله...»، «به نام یزدان بخشاونده» آمده است.<ref>شمس الائمة سرخسی، ج۱، ص۳۷؛ علی شواخ اسحاق، ج۲، ص۱۲.</ref>  
دربارة سنت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلّم در استفادة از «بسم الله الرحمن الرحیم » روایات مختلفی نقل شده است . به نقل ابن سعد <ref>ج 1، ص 263</ref> و مسعودی <ref>ص 225</ref> شعبی ، اعمش ، ابومالک و قَتاده روایت کرده اند که پیامبر اکرم در ابتدای بعثت به رسم آن روزگار «بسمک اللهم » به کار می برد. از گزارش ابن هشام <ref>ج ص 784</ref> مبنی بر این که در آغاز معاهدة صلح حدیبیه سهیل بن عمرو از سوی قریش درخواست نمود تا «بسمک اللهم » به جای «بسم الله الرحمن الرحیم » نوشته شود برمی آید که رسم معمول عرب نگارش «بسمک اللهم » بوده است و در ادامة روایت آمده که پیامبر اکرم از زمانی که آیة 41 سورة هود «و قالَ ارکَبُوا فیه'ا بِسم اللّه مَجری'ها و مُرس'یه'ا» نازل شد، «بسم الله » گفت و پس از نزول آیة 110 سورة اسراء، «قُلِ ادعُواللّهَ اَوِ ادعُوا الرَّحم'ن »، «بسم الله الرحمن » را به کار برد و بعد از نزول آیة 30 سورة نمل «انَّه مِن سُلَیمان و اءِنَّهُ بِسم اللّه الرحمن الرحیم » صورت نهایی «بسم الله الرحمن الرحیم » را به آن داد. اما این گزارش بعید به نظر می رسد. زیرا سورة نمل متعلق به اواسط دورة مکی است و احتمال کاربرد عبارت کامل بسمله پیش از این زمان بسیار زیاد است .
 
  
گذشته از این ، بنابر روایتی که طبری <ref> جامع البیان ، ج ص 38</ref> و واحدی نیشابوری <ref>ص 6،11</ref> از قول ابن عباس و دیگران نقل کرده اند، عبارت «بسم اللّه الرحمن الرحیم » نخستین عبارت قرآن است که در اول سورة علق <ref>اقرا</ref> بر پیامبر صلی الله علیه وآله وسلّم نازل شد، و در احادیث شیعی این عبارت سرآغاز قرآن معرفی شده است . از روایتی که کلینی <ref>ج ص 628</ref> به اسناد خود از امام صادق علیه السلام نقل می کند، آغاز همة کتب آسمانی «بسم الله الرحمن الرحیم » بوده است . این عبارت در ابتدای تمام سوره های قرآن ، جز سورة برائت <ref>توبه </ref>، آمده است <ref>برای آگاهی از وجوه نیامدن بسمله در اول این سوره رجوع کنید به برائت ، سوره </ref>.
+
در ترجمه [[تفسیر طبری]]،<ref>ج۱، ص۱۰.</ref> که مترجم آن ناشناس است، به صورت «به نام خدای مهربان بخشاینده» ذکر شده و تا زمان حاضر با اندک تفاوتی به صورت «به نام خداوند بخشنده مهربان» باقی مانده است، گو اینکه در [[کشف الاسرار و عدة الابرار (کتاب)|کشف الاسرار]]،<ref>میبدی، ج۱، ص۲.</ref> «به نام خداوند جهان دارِ دشمن پرور به بخشایندگی، دوست بخشای به مهربانی» آمده است که صبغة [[تفسیر قرآن|تفسیری]] و توجه به تفاوت معنایی «رحمان» و «رحیم» در تعبیرات دینی، در آن مشهود است.
  
دربارة این موضوع که آیا «بسم الله » عبارتی از باب شروع سوره بوده و منظور از آن جدا کردن سوره ای از سورة قبلی است یا مستقلاً آیه به شمار می رود اختلاف نظر بوده است . قاریان و فقیهان مدینه ، بصره و شام بسملة آغاز سورة فاتحه و سوره های دیگر را یک آیه به حساب نمی آوردند و آمدن آن را بر سر سوره ها صرفاً برای جداکردن آنها از یکدیگر و به قصد تبرک می دانستند. ابوحنیفه و مالک بن انس نیز بر این عقیده بودند. اما قاریان و فقیهان مکه و کوفه آن را آیه ای جداگانه در آغاز هر سوره به شمار می آوردند <ref>زمخشری ، ج 1، ص 1</ref>. این اختلاف عقیده در بلندیا آهسته خواندن <ref>جهر یا اخفات </ref> بسمله نیز اثر نهاده است . شافعی و احمدبن حنبل بسمله را تنها در سورة فاتحه آیه ای مستقل و در سایر سوره ها جزئی از آیة اول به حساب آورده اند. بدین ترتیب ، «بسم الله » در ابتدای هر سوره در ارتباط با جملة آغازین آن تفاوت معنایی می یابد. این امر مورد تأیید مفسرانی است که قائل به تکرار در قرآن نیستند و تکرار الفاظ را به مفهوم تکرار معانی نمی دانند؛ از جمله قشیری <ref>ج 1، ص 44</ref> با توجه به این تفاوت معنایی ، می نویسد که بسمله عبارتی تکراری نیست ، زیرا در هر سوره معنایی خاص می یابد. بنابراین استدلال ، حکم فقهی ذکر «بسم الله » در آغاز سوره هایی که در نماز خوانده می شود اینگونه است که پیش از قرائت بسمله باید فرد نیت کند که می خواهد کدام سوره را بخواند. شیعة امامیه در اینکه بسمله نخستین آیه از آیات هر سوره ، جز سورة برائت ، است اتفاق نظر دارند و به فعل پیامبر و ائمه علیهم السلام و روایات متواتر استناد می کنند <ref>طوسی ، 1377ـ1382، ج 1، ص 112؛ همو، 1400، ص 76</ref>.
+
==تاریخچه بسمله==
  
بسمله مرکب از پنج جزء است که از جنبه های گوناگون بررسی شده است <ref>برای بحث دربارة تفسیر آن رجوع کنید به تفاسیر عرفانی این عبارت </ref>. حرف جرّ «ب » را به معنای الصاق ، استعانت ، مصاحبت گرفته اند. از آنجا که قبل از حرف جرّ باید فعل یا شبه فعلی بیاید که جار و مجرور به آن تعلق گیرد، قبل از «بسم » فعلی مقدّر، مانند أقرأُ یا أبدأُ محسوب می کنند.
+
درباره [[سنت]] پیامبر صلی الله علیه و آله در استفاده از «بسم الله الرحمن الرحیم» روایات مختلفی نقل شده است. به نقل [[محمد بن سعد|ابن سعد]]<ref>ج۱، ص۲۶۳.</ref> و [[مسعودی]]،<ref>ص۲۲۵.</ref> شعبی، [[اعمش]]، ابومالک و قَتاده روایت کرده اند که [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله در ابتدای [[مبعث حضرت محمد صلی الله علیه و آله|بعثت]] به رسم آن روزگار «بسمک اللهم» بکار می برد.
  
== بسم الله از نگاه علمای علم قرائت ==
+
از گزارش [[ابن هشام حمیری|ابن هشام]]<ref>ج۲، ص۷۸۴.</ref> - مبنی بر این که در آغاز معاهده [[صلح حدیبیه]]، سهیل بن عمرو از سوی [[قریش]] درخواست نمود تا «بسمک اللهم» به جای «بسم الله الرحمن الرحیم» نوشته شود - برمی آید که رسم معمول عرب نگارش «بسمک اللهم» بوده است و در ادامه روایت آمده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از زمانی که آیه ۴۱ [[سوره هود]] {{متن قرآن|«وَقَالَ ارْکبُوا فِیهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا»}} نازل شد، «بسم الله» گفت و پس از نزول آیه ۱۱۰ [[سوره اسراء]]، {{متن قرآن|«قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ»}}، «بسم الله الرحمن» را بکار برد و بعد از نزول آیه ۳۰ [[سوره نمل]] {{متن قرآن|«إِنَّهُ مِنْ سُلَیمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ»}} صورت نهایی «بسم الله الرحمن الرحیم» را به آن داد. اما این گزارش بعید به نظر می رسد، زیرا سوره نمل متعلق به اواسط دوره [[سوره های مکی و مدنی|مکی]] است و احتمال کاربرد عبارت کامل بسمله پیش از این زمان بسیار زیاد است.
  
علمای علم قرائت جملگی ، ذکر «بسم الله » را در آغاز قرائت هر بخشی از قرآن لازم می دانند و هیچ یک از آنان آغاز قرائت را بدون بسمله جایز نمی شمارد <ref>ابن جزری ، ج 1، ص 263</ref>. برخی فقط یک بار ذکر کردن آن را در آغاز قرائتی که شامل بیش از یک سوره باشد، مجاز می دانند و در مورد وصل سوره ها با بسمله اختلاف نظر دارند. بعضی براین عقیده اند که نباید با خواندن «بسم الله » دو سوره را از هم جدا کرد، بلکه دو سوره را بدون آن باید به هم پیوست . اما ابن کثیر، عاصم ، کسائی و قالون معتقدند که جدا کردن سوره ای از سورة دیگر با «بسم الله » لازم است ، مگر سورة انفال و برائت که بین آنها بسمله وجود ندارد <ref>همان ، ج 1، ص 259</ref>. اختلاف آرا دربارة اینکه «بسم الله » آیه ای مستقل است ، از روایات مختلف نشأت گرفته ، چنانکه بنابر روایتی از ابن عباس ، پیامبر اکرم اتمام نزول یک سوره و شروع سورة بعدی را به واسطة نزول «بسم الله » جدید در می یافت <ref>سیوطی ، الدرالمنثور ، ج 1، ص 7</ref>. برخی ، از این روایت چنین استنباط کرده اند که بسمله آیة مستقلی نبوده و تنها به جهت تبرک می آمده است . در مقابل ، کسانی قائل اند که در همة مصحفهای پایه <ref>مصاحف امام </ref>، در آغاز همة سوره ها، جز سورة برائت ، بسمله نوشته شده بوده است . با توجه به اینکه هنگام تدوین قرآن ، برای حفظ کلام خدا، از آوردن هر گونه اضافات حتی نام و شمارة سوره ها خودداری می کردند، اگر بسمله جزو قرآن محسوب نشود، به این معناست که صحابه 113 بسمله بر آن افزوده اند. بعلاوه ، دستة اخیر، از ابن عباس روایتی نقل می کنند که بر اساس آن هر کس بسمله را نگوید صد و سیزده آیة قرآن را فرو گذاشته است <ref>زمخشری ، همانجا؛ فخررازی ، ج 1، ص 207ـ208</ref>.
+
گذشته از این، بنابر روایتی که [[محمد بن جریر طبری|طبری]]<ref>جامع البیان، ج۱، ص۳۸.</ref> و [[واحدی نیشابوری]]<ref>ص۶-۱۱.</ref> از قول [[ابن عباس]] و دیگران نقل کرده اند، عبارت «بسم اللّه الرحمن الرحیم» نخستین عبارت قرآن است که در اول [[سوره علق]]<ref>اقرا.</ref> بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و در احادیث [[شیعه|شیعی]] این عبارت سرآغاز قرآن معرفی شده است. از روایتی که [[شیخ کلینی|کلینی]]<ref>ج۲، ص۶۲۸.</ref> به اسناد خود از [[امام صادق]] علیه السلام نقل می کند، آغاز همه کتب آسمانی «بسم الله الرحمن الرحیم» بوده است. این عبارت در ابتدای تمام سوره های [[قرآن]] جز [[سوره برائت]]<ref>[[سوره توبه]]</ref> آمده است.<ref>برای آگاهی از وجوه نیامدن بسمله در اول این سوره رجوع کنید به برائت، سوره.</ref>
  
== قرائت بسمله در نماز ==
+
==بسمله از نگاه علمای علم قرائت==
  
دربارة قرائت بسمله و جهر و اخفات آن در نماز روایات متفاوتی از پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نقل شده که موجب تفاوت در فتواهای علمای اهل سنت گردیده است <ref>مسلم بن حجاج ، ج 1، ص 299ـ300؛ سیوطی ، المزهر ، ج 1، ص 11</ref>. شافعی و به روایتی احمدبن حنبل و گروهی از علمای حدیث بر آن اند که قرائت بسمله مثل آیه های دیگر سورة فاتحه واجب است . مالک بن انس گفته است که قرائت بسمله ، خواه به اخفات و خواه به جهر، مکروه است . قول دیگر این است که قرائت آن جائز بلکه مستحب است . اما برخی قرائت بسمله را در نماز بنابر روایتی از عبدالله بن مغفل بدعت دانسته اند <ref>فخررازی ، ج ص 205</ref>. شیعیان به اتفاق نظر، ذکر «بسم الله » را در آغاز نماز واجب می دانند و بر وجوب جهر بسمله در نمازهای جهریه و استحباب جهر در نمازهای اخفاتیه نظر داده اند <ref>طوسی ، 1377ـ1382، همانجا؛ همو، 1400، ص 76؛ حکیم ، ج 6، ص 174ـ175</ref>. نقل شده است که امام علی علیه السلام در جهر بر بسمله در نماز اصرار می کردند. به روایت شافعی معاویه در مدینه نمازی به پا داشت که در آن «بسم الله » و تکبیر پیش از رکوع و سجده ها را نگفت . پس صحابه بر او اعتراض کردند که نماز را از ما ربودی ؛ معاویه همان نماز را با تسمیه و تکبیر اعاده نمود. فخررازی <ref>ج 1، ص 204</ref> با استناد به این دو روایت استدلال می کند که سنت پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم جهر بسمله بوده است ، و دور نمی نماید که معاویه نیز با علم به روش حضرت علی علیه السلام در خصوص جهر و اخفات ، روش عکس را برگزیده باشد. ذکر بسمله فقط در نماز واجب است ، مگر در مواردی که بسمله مصداق تسمیه <ref>ذکر نام خدا</ref> شود.
+
درباره این موضوع که آیا «بسم الله» عبارتی از باب شروع [[سوره]] بوده و منظور از آن جدا کردن سوره ای از سوره قبلی است یا مستقلاً [[آیه]] به شمار می رود، اختلاف نظر بوده است. قاریان و فقیهان [[مدینه]]، [[بصره]] و [[شام]]، بسمله آغاز [[سوره فاتحه]] و سوره های دیگر را یک آیه به حساب نمی آوردند و آمدن آن را بر سر سوره ها صرفاً برای جداکردن آنها از یکدیگر و به قصد [[تبرک]] می دانستند. [[ابوحنیفه]] و [[مالک بن انس]] نیز بر این عقیده بودند. اما قاریان و فقیهان [[مکه]] و [[کوفه]] آن را آیه ای جداگانه در آغاز هر سوره به شمار می آوردند.<ref>زمخشری، ج۱، ص۱.</ref> این اختلاف عقیده در بلند یا آهسته خواندن<ref>جهر یا اخفات </ref> بسمله نیز اثر نهاده است. [[شافعی]] و [[احمد بن حنبل]] بسمله را تنها در سوره فاتحه آیه ای مستقل، و در سایر سوره ها جزئی از آیه اول به حساب آورده اند.
  
== بسمله در امور روزانه ==
+
بدین ترتیب، «بسم الله» در ابتدای هر سوره در ارتباط با جمله آغازین آن تفاوت معنایی می یابد. این امر مورد تأیید مفسرانی است که قائل به تکرار در قرآن نیستند و تکرار الفاظ را به مفهوم تکرار معانی نمی دانند؛ از جمله قشیری<ref>ج۱، ص۴۴.</ref> با توجه به این تفاوت معنایی، می نویسد: بسمله عبارتی تکراری نیست زیرا در هر سوره معنایی خاص می یابد. بنابراین استدلال حکم فقهی ذکر «بسم الله» در آغاز سوره هایی که در [[نماز]] خوانده می شود، اینگونه است که پیش از قرائت بسمله باید فرد [[نیت]] کند که می خواهد کدام سوره را بخواند. [[امامیه]] در این که بسمله نخستین آیه از آیات هر سوره جز سوره برائت است، اتفاق نظر دارند و به فعل پیامبر و ائمه علیهم السلام و روایات [[متواتر]] استناد می کنند.<ref>طوسی، ۱۳۷۷ـ۱۳۸۲، ج۱، ص۱۱۲؛ همو، ۱۴۰۰، ص۷۶.</ref>
  
ذکر بسمله در موقع سر بریدن حیوانات به عنوان تسمیة واجب به کار می رود، زیرا به هنگام ذبح یا صید حیوانات باید نام خدا یاد شود، وگرنه خوردن گوشت آنها حرام است <ref>مائده : 4ـ5؛ انعام : 6، 118، 121؛ محقق حلی ، ج ص 200، 204</ref>. علاوه بر این ، شیعه و تمام مذاهب اهل سنت جز حنبلیان ذکر «بسم الله » را پیش از وضو مستحب می دانند.
+
علمای علم قرائت جملگی، ذکر «بسم الله» را در آغاز قرائت هر بخشی از [[قرآن]] لازم می دانند و هیچیک از آنان آغاز قرائت را بدون بسمله جایز نمی شمارد.<ref>ابن جزری، ج۱، ص۲۶۳.</ref> برخی فقط یک بار ذکر کردن آن را در آغاز قرائتی که شامل بیش از یک [[سوره]] باشد، مجاز می دانند و در مورد وصل سوره ها با بسمله اختلاف نظر دارند.
  
در کتابهای حدیثی ، تفسیری و فقهی به احادیث بسیاری دربارة ارزش و منزلت بسمله وآثار و پاداش تلاوت آن اشاره شده است ، از جمله این که نزدیکی این آیه به اسم اعظم خدا بیش از نزدیکی سیاهی چشم به سفیدی آن است <ref>طبرسی ، ج 1، ص 89؛ سیوطی ، الدرالمنثور ، ج 1، ص 8،10</ref>. همچنین سوگند دادن خدا به «بسم الله الرحمن الرحیم »، در برخی ادعیه ، حاکی از ارزش این آیه است <ref>دربارة احادیث شیعی نیز رجوع کنید به خمینی ، ج ص 50ـ56</ref>.
+
بعضی بر این عقیده اند که نباید با خواندن «بسم الله» دو سوره را از هم جدا کرد، بلکه دو سوره را بدون آن باید به هم پیوست. اما ابن کثیر، عاصم، کسائی و قالون معتقدند که جدا کردن سوره ای از سوره دیگر با «بسم الله» لازم است مگر [[سوره انفال]] و [[سوره توبه|برائت]] که بین آنها بسمله وجود ندارد.<ref>همان، ج۱، ص۲۵۹.</ref>
  
در تعالیم اسلامی بر ذکر نام خدا و، به طور اخص ، بسمله <ref>به هر دو صورت مختصر یا کامل </ref> در آغاز هر کاری بسیار تأکید شده است ؛ چون که این عمل به مثابة مشمول رحمت و برکت و اعانت خداوند گشتن است ، و به تعبیری دیگر، نشانة بندگی و یاری جستن از اوست . توجه شخص مسلمان به خداوند و رحمت و بخشندگی او و اتکا به قدرت لایزال الهی موجب تقدس عملش می شود. بنابر حدیث «کُلُّ أَمرٍ ذی ب'الٍ لَم یُبْدَأ بِاسمِاللّهِ فَهُوَ اَبْتَر» <ref>ابن حنبل ، ج 2، ص 359؛ سیوطی ، الدرالمنثور ، ج 1، ص 10</ref> ترک نام خدا در آغاز هر کارِ درخورِ توجهی به نافرجام ماندن و بی خیر و برکت شدن کار می انجامد؛ و اگر ظاهراً هم آن کار به انجام رسد از لحاظ معنوی ناتمام انگاشته می شود و چه بسا برخی گرفتاریها نتیجة ترک بسمله از روی فراموشی و به منظور یادآوری و تنبیه نسبت به ذکر آن باشد. در سنت پیامبر و ائمه علیهم السلام ، علاوه بر توصیه های عام نسبت به ذکر بسمله ، در مواردی خاص ، مانند اوقات خوردن غذا، نوشتن نامه ، رفتن به بستر برای خواب و برخاستن از بستر تأکید بیشتری شده است . با این اوصاف ، ذکر بسمله برای مسلمانان به صورت شعار و نشانة دین اسلام درآمده است و بلند گفتن آن از نشانه های ایمان شمرده می شود، چنانکه پیامبر اکرم هنگام تلاوت قرآن ، بسمله را به صدای بلند می گفت و مشرکان از او روی بر می گرداندند <ref>آیة 46 سورة اسراء به همین نکته اشاره دارد؛ حویزی ، ج ص 172</ref>.
+
اختلاف آرا درباره این که «بسم الله» آیه ای مستقل است، از روایات مختلف نشأت گرفته، چنانکه بنابر روایتی از [[ابن عباس]]، پیامبر اکرم اتمام نزول یک سوره و شروع سوره بعدی را به واسطه نزول «بسم الله» جدید درمی یافت.<ref>سیوطی، الدرالمنثور، ج۱، ص۷.</ref>
  
نوشتن «بسم الله » تقریباً در آغاز همة نوشته ها، به پیروی از سنت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم مرسوم شد، گو اینکه در روایاتی با ذکر آن در آغاز شعر مخالفت شده است <ref>سیوطی ، الدرالمنثور ، همانجا</ref>. اما گاه در مکاتیب و فرامین سلطانی القاب سلطان پیش از بسمله ذکر می شد همان گونه که طغراها نیز پیش از بسمله می آمد <ref>عمری ، ص 49</ref>. با توجه به اهمیت و جایگاه «بسم الله الرحمن الرحیم » در بیانات دینی ، در کتابهای تفسیر، غالباً مباحث مبسوطی به این عبارت اختصاص یافته و جنبه های گوناگون آن اعم از حدیثی ، فقهی و علم القرائه بررسی شده است .  
+
برخی از این روایت چنین استنباط کرده اند که بسمله آیه مستقلی نبوده و تنها به جهت [[تبرک]] می آمده است. در مقابل، کسانی قائل اند که در همه مصحفهای اصلی<ref>مصاحف امام.</ref>، در آغاز همه سوره ها جز سوره برائت، بسمله نوشته شده بوده است.
  
== بسمله در جمع عرفا ==
+
با توجه به این که هنگام تدوین قرآن برای حفظ کلام خدا، از آوردن هر گونه اضافات حتی نام و شماره سوره ها خودداری می کردند، اگر بسمله جزو قرآن محسوب نشود به این معناست که [[صحابی|صحابه]]، ۱۱۳ بسمله بر آن افزوده اند. به علاوه دسته اخیر، از ابن عباس روایتی نقل می کنند که بر اساس آن هر کس بسمله را نگوید صد و سیزده آیه قرآن را فرو گذاشته است.<ref>زمخشری، همانجا؛ فخررازی، ج۱، ص۲۰۷ـ۲۰۸.</ref>
  
عرفا نیز، به طور خاص ، به تفسیر و تأویل این عبارت پرداخته اند. احتمالاً برای اولین بار قُشَیری در لطائف الاشارات <ref>ج 1، ص 44، ج 3، ص 641</ref> به طور مبسوط به ذکر معانی بسمله پرداخته و به نوعی زمینه را برای نظریات مشروحتر ابن عربی فراهم آورده است . او «ب » بسم الله را اشاره به این معنی می داند که حادثات به واسطة خداوند ظاهر شده است و مخلوقات به وجود آمده اند. او در سبب تقدم لفظ «اسم » بر «الله » چند نکته می آورد، از جمله آن که این عبارت را از سوگند متمایز ساخته و دیگر این که برای تزکیة قلب گوینده پیش از ذکر «الله » آمده است . او سه حرف «بسم » را حروف آغازین صفات گوناگون الهی می داند، که در هر مورد بستگی به فحوای سوره ای دارد که «بسم الله » در آغاز آن می آید. برای مثال حرف «ب » در بسمله را اشاره به برائت خداوند از هر بدی و نشانة تواضع و خضوع و برائت موحدان از محدثات دانسته است <ref>ج 1، ص 44، 516ـ517، ج 3، ص 771</ref>.با توجه به این که او قائل به تکرار در قرآن نیست ، سعی کرده در هر صد و سیزده سورة قرآن معنای خاصی از بسمله را بیان کند؛ نورانیت قلبها و رفعت و بلندی یافتن آنها، شناخت هر عارف و آگاهی هر واقف و سعادت قلبها را به واسطة اسم الله یا شنیدن نام او می داند <ref>ج 1، ص 459، ج 2، ص 165، 238، 375</ref>. در سورة ابراهیم <ref>همان ، ج 2، ص 238</ref> «بسم الله » را «بالله » معنی کرده و آورده است که قلبهای عارفان به واسطة او اشراق و تنویر می یابد. در تفسیر سورة الرحمن <ref>ج 3، ص 502</ref> می نویسد که سرورِ ارواح به واسطة شهود عظمت او کامل شده و به واسطة وجود رحمتش به دست آمده است ؛ و اگر عظمت او نبود کسی آن رحمان را نمی پرستید، و اگر رحمتش نبود کسی او را دوست نمی داشت . در تفسیر کشف الاسرار معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری <ref>میبدی ، ج 1، ص 4، 26ـ29</ref> نیز به بیان این صفات گوناگون پرداخته شده و در معنای «بسم الله » آمده است که «من ] خدا [ به نام خود آغاز می کنم ، پس به نام من آغاز کنید.» <ref>بدأتُ بسم الله فابدؤا</ref>. در اینجا «اسم » زاید است ، چون اهل حق قائل اند که اسم و مسمی یکی هستند. نوزده حرف عبارت کامل بسمله پناهی در برابر هر یک از نوزده نگهبان آتش دوزخ <ref>علیها تسعة عشر</ref> است . قرطبی نیز در تفسیر خود <ref>ج 1، ص 92</ref> از ابن مسعود روایتی در این باب نقل کرده است .
+
==قرائت بسمله در نماز==
  
== بسمله از نگاه ابن عربی ==
+
درباره قرائت «بسمله» و [[جهر‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌|جهر]] و اخفات آن در [[نماز]]، روایات متفاوتی از [[پیامبر]] صلی الله علیه و آله نقل شده که موجب تفاوت در [[فتوا|فتواهای]] علمای [[اهل سنت]] گردیده است.<ref>مسلم بن حجاج، ج۱، ص۲۹۹ـ۳۰۰؛ سیوطی، المزهر، ج۱، ص۱۱.</ref>
  
ابن عربی بیش از دیگران بتفصیل به معانی باطنی بسمله پرداخته است . او بر اساس طرح خاصی که از آفرینش جهان دارد، تمامی حروف ، نقطه ، حرکت و سکون هر یک از حروف را در این عبارت به اجزا و عناصر عالم پیوند می دهد. او «بسم الله » را متضمن این معنی می داند که عالَم به واسطة «بسم الله » ظاهر شده است ، زیرا اسمای الهی سبب وجود عالم اند، و بر آن مسلط و در آن موثرند. به واسطة «ب » وجود ظاهر شد و نقطة زیر آن نشانة تمایز میان عابد و معبود است . ابن عربی همزة وصل را به وجود، و سکون آن را به عدم ، که همان وجود محدث است ، تعبیر می کند و حذف آن را به سبب حرکت حرف «ب »، که عبارت از «ایجاد» است ، می داند؛ و این «الف » محذوف را همان حقیقتی می داند که قائم بر وجود لایزال الهی است . او نیز علت ذکر «اسم » را تبرک گوینده دانسته است ، و برای سه حرف «بسم » طبقاتی از عوالم را، از نظر خویش ، برشمرده است . به نظر ابن عربی ، ذکر آیة «بسم الله الرحمن الرحیم » در ابتدای هر سوره نشانة تقدم رحمت حق بر قهر اوست و خداوند به نوعی رحمت خویش را اعلام می کند، زیرا سه اسم این آیه اسمای رحمت الهی اند <ref> رحمة ، ص 19؛ همو، الفتوحات ، ج ص 102ـ103</ref>. در تفسیر عبدالرزاق کاشی <ref>ج 1، ص 8</ref> <ref>معروف به تفسیر ابن عربی </ref> نیز حرف «ب » نشانه ای از عقل اول یا صادر اول دانسته شده است <ref>قس ایرانیکا ، ذیل «بسم الله »</ref>. ابن عربی در تفسیر کل عبارت بسمله نیز به بحث مبسوط می پردازد و رحیم را در آخر آن صفت پیامبر صلی الله علیه بر می شمارد که عالم عقل و نفس به وجود او کامل شده است و بسم را راجع به آدم علیه السلام می داند <ref> فتوحات ، ج 1، ص 108ـ109</ref>. همچنین در بحرالحقائق نجم الدین کبری <ref>متوفی 617</ref> و اعجازالبیان فی تأویل امّالقرآن صدرالدین قونوی <ref>متوفی 673</ref> شاگرد ابن عربی ، تعابیر مشابهی دربارة معانی باطنی حروف بسمله می توان یافت <ref>نیز رجوع کنید به خمینی ، ج ص 179ـ189</ref>. اسماعیلیه نیز هفت حرف «بسم الله » را با امامان هفتگانه و افلاک هفتگانه ارتباط داده اند و برای هر یک از حروف ، رمزی از اوصاف خداوند قائل شده اند.
+
[[شافعی]] و به روایتی [[احمد بن حنبل]] و گروهی از علمای [[حدیث]] بر آن اند که قرائت بسمله مثل آیه های دیگر [[سوره فاتحه]] واجب است. [[مالک بن انس]] گفته است که قرائت بسمله، خواه به اخفات و خواه به جهر، [[مکروه]] است. قول دیگر این است که قرائت آن جائز بلکه [[مستحب]] است. اما برخی قرائت بسمله را در نماز بنابر روایتی از عبدالله بن مغفل [[بدعت]] دانسته اند.<ref>فخررازی، ج۱، ص۲۰۵.</ref> [[شیعه|شیعیان]] به اتفاق نظر، ذکر «بسم الله» را در آغاز نماز، [[واجب]] می دانند و بر وجوب جهر بسمله در نمازهای جهریه و استحباب جهر در نمازهای اخفاتیه نظر داده اند.<ref>طوسی، ۱۳۷۷ـ۱۳۸۲، همانجا؛ همو، ۱۴۰۰، ص۷۶؛ حکیم، ج۶، ص۱۷۴ـ۱۷۵.</ref>
  
 +
نقل شده است که [[امام علی]] علیه السلام در جهر بر بسمله در نماز اصرار می کردند. به روایت شافعی، [[معاویه]] در [[مدینه]] نمازی به پا داشت که در آن «بسم الله» و [[تکبیر]] پیش از [[رکوع]] و [[سجده]] ها را نگفت. پس [[صحابه]] بر او اعتراض کردند که نماز را از ما ربودی؛ معاویه همان نماز را با تسمیه و تکبیر اعاده نمود. [[فخر رازى|فخررازی]]<ref>ج۱، ص۲۰۴.</ref> با استناد به این دو روایت استدلال می کند که [[سنت]] پیامبر صلی الله علیه و آله، جهر بسمله بوده است و دور نمی نماید که معاویه نیز با علم به روش حضرت علی علیه السلام در خصوص جهر و اخفات، روش عکس را برگزیده باشد. ذکر بسمله فقط در نماز واجب است، مگر در مواردی که بسمله مصداق تسمیه (ذکر نام خدا) شود.
  
== «بسم الله » در آثار هنری ==
+
==بسمله در امور روزانه==
 
در حدیثی معروف به کسانی که «بسم الله » را به خطی خوش بنویسند، نعمتهای فراوان بشارت داده شده است <ref>سیوطی ، الدرالمنثور ، همانجا؛ شیمل ، ص 81</ref>؛ ازینرو نوشتن این عبارت همواره توجه خوشنویسان را جلب کرده و به صورت عنصری تزیینی در تذهیب نسخه های خطی ، و در معماری ، بویژه بر طاق محرابها، و سردر مسجدها و اماکن مقدس ، به کار گرفته شده است <ref>برای نمونه ها رجوع کنید به هراتی ؛ و نیز رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل «بسم الله »</ref>.
 
  
از جمله عبارتهایی که پس از اسلام بر روی سکه ها حک می شد «بسم الله » بود. در زمان خلفای نخست و پس از گسترش نفوذ اسلام در ایران عربها از سکه های ایرانی فراوانی استفاده می کردند که در آنها تصویر پادشاهان ساسانی حک شده بود. مسلمانان بر روی همین سکه ها به نوشتن کلام حمد و توحید <ref>لله الحمد و بسم الله </ref> اقدام کردند <ref>مقریزی ، ص 15؛ دیانت ، ج ص 73ـ 74</ref>. از جمله اولین سکه های اسلامی ، سکة بغلیه است که حجاج در سال 75 ضرب ، و بر یک روی آن «بسم الله » و بر روی دیگرش کلمة «حجاج » را حک کرد، اما سال بعد آن را به «الله احد، الله صمد» تغییر داد <ref>کرْملی ، ص 13</ref>. اما اعتراض فقها در مورد تماس افراد غیر مطهر با اسمای حق باعث شد که این عبارات کمتر در سکه ها حک شود.  
+
ذکر بسمله در موقع [[ذبح]] حیوانات به عنوان تسمیه [[واجب]] بکار می رود زیرا به هنگام ذبح یا صید حیوانات باید نام خدا یاد شود، وگرنه خوردن گوشت آنها [[حرام]] است.<ref>[[سوره مائده]]: ۴ـ۵؛ [[سوره انعام]]: ۶، ۱۱۸، ۱۲۱؛ محقق حلی، ج۳، ص۲۰۰، ۲۰۴.</ref> علاوه بر این، [[شیعه]] و تمام مذاهب [[اهل سنت]] جز [[حنبلی|حنبلیان]] ذکر «بسم الله» را پیش از [[وضو]] مستحب می دانند.
  
در تداول شاعران فارسی زبان ، عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم » به صورت یک اسم در آمده و مسندالیه قرار گرفته است . همچنین در بسیاری از مثنویهای داستانی به زبان فارسی به عنوان یک مصراع به کار رفته است مانند مصراع نخست بیت آغازین مخزن الاسرار نظامی : بسم الله الرحمن الرحیم / هست کلید در گنج حکیم . به علت کثرت استعمال «بسم الله » در آغاز کارها، این عبارت به جای افعالی از قبیل «بفرمایید، بشتابید، شروع کنید و مبارک است » به کار می رود. در فرهنگ عامه نیز در قالب مثلهای گوناگونی به کار رفته و در ادبیات نیز در اصطلاحاتی نظیر «مرغ بسمل » و «مرغ نیم بسمل » راه یافته است . در علوم غریبه ، اعم از علم حروف و اعداد طلسمات نیز برای آن خواصی قائل اند <ref>دهخدا؛ خمینی ، ج ص 119ـ144، 201ـ203؛ د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل واژگان </ref>.
+
در کتابهای [[حدیث|حدیثی]]، [[تفسیر قرآن|تفسیری]] و [[فقه|فقهی]] به احادیث بسیاری درباره ارزش و منزلت بسمله و آثار و پاداش تلاوت آن اشاره شده است، از جمله این که نزدیکی این آیه به [[اسم اعظم]] خدا بیش از نزدیکی سیاهی چشم به سفیدی آن است.<ref>طبرسی، ج۱، ص۸۹؛ سیوطی، الدرالمنثور، ج۱، ص۸-۱۰.</ref> همچنین [[سوگند]] دادن [[خدا]] به «بسم الله الرحمن الرحیم» در برخی [[دعا|ادعیه]] حاکی از ارزش این آیه است.<ref>دربارة احادیث شیعی نیز رجوع کنید به خمینی، ج۱، ص۵۰ـ۵۶.</ref>
  
 +
در تعالیم اسلامی بر ذکر نام خدا و به طور اخص، بسمله<ref>به هر دو صورت مختصر یا کامل.</ref> در آغاز هر کاری بسیار تأکید شده است؛ چون که این عمل به مثابه مشمول رحمت و [[برکت]] و اعانت خداوند گشتن است و به تعبیری دیگر، نشانه بندگی و یاری جستن از اوست. توجه شخص مسلمان به خداوند و رحمت و بخشندگی او و اتکا به قدرت لایزال الهی موجب تقدس عملش می شود. بنابر حدیث «کُلُّ أَمرٍ ذی بالٍ لَم یُبْدَأ بِاسمِ اللّهِ فَهُوَ اَبْتَر»<ref>ابن حنبل، ج۲، ص۳۵۹؛ سیوطی، الدرالمنثور، ج۱، ص۱۰.</ref> ترک نام خدا در آغاز هر کارِ درخورِ توجهی به نافرجام ماندن و بی خیر و برکت شدن کار می انجامد؛ و اگر ظاهراً هم آن کار به انجام رسد از لحاظ معنوی ناتمام انگاشته می شود و چه بسا برخی گرفتاری ها نتیجه ترک بسمله از روی فراموشی و به منظور یادآوری و تنبیه نسبت به ذکر آن باشد. در سنت پیامبر و ائمه علیهم السلام علاوه بر توصیه های عام نسبت به ذکر بسمله در مواردی خاص، مانند اوقات خوردن غذا، نوشتن نامه، رفتن به بستر برای خواب و برخاستن از بستر تأکید بیشتری شده است.
  
==پانویس ==
+
با این اوصاف، ذکر بسمله برای مسلمانان به صورت شعار و نشانه [[اسلام|دین اسلام]] درآمده است و بلند گفتن آن از نشانه های [[ایمان]] شمرده می شود، چنانکه [[پیامبر اکرم]] صلی الله علیه و آله هنگام [[تلاوت قرآن]]، بسمله را به صدای بلند می گفت و مشرکان از او روی برمی گرداندند.<ref>آیه ۴۶ [[سوره اسراء]] به همین نکته اشاره دارد؛ حویزی، ج۳، ص۱۷۲.</ref>
<references />
+
 
 +
نوشتن «بسم الله» تقریباً در آغاز همه نوشته ها به پیروی از سنت پیامبر صلی الله علیه و آله مرسوم شد، گو اینکه در روایاتی با ذکر آن در آغاز [[شعر]] مخالفت شده است.<ref>سیوطی، الدرالمنثور، همانجا.</ref> اما گاه در مکاتیب و فرامین سلطانی القاب سلطان پیش از بسمله ذکر می شد، همان گونه که طغراها نیز پیش از بسمله می آمد.<ref>عمری، ص۴۹.</ref>
 +
 
 +
با توجه به اهمیت و جایگاه «بسم الله الرحمن الرحیم» در بیانات دینی، در کتابهای [[تفسیر قرآن|تفسیر]]، غالباً مباحث مبسوطی به این عبارت اختصاص یافته و جنبه های گوناگون آن اعم از حدیثی، فقهی و علم القرائه بررسی شده است.
 +
 
 +
==بسمله از نگاه عرفا==
 +
 
 +
عرفا نیز به طور خاص به [[تفسیر]] و [[تأویل]] این عبارت پرداخته اند. احتمالاً برای اولین بار قُشَیری در [[لطایف الاشارات (کتاب)|لطائف الاشارات]]<ref>ج۱، ص۴۴، ج۳، ص۶۴۱.</ref> به طور مبسوط به ذکر معانی بسمله پرداخته و به نوعی زمینه را برای نظریات مشروحتر [[محیی الدین ابن عربی|ابن عربی]] فراهم آورده است.
 +
 
 +
او «باء» بسم الله را اشاره به این معنی می داند که حادثات به واسطه [[خداوند]] ظاهر شده است و مخلوقات به وجود آمده اند. او در سبب تقدم لفظ «اسم» بر «الله» چند نکته می آورد، از جمله آن که این عبارت را از [[قسم خوردن|سوگند]] متمایز ساخته و دیگر این که برای [[تزکیه نفس|تزکیه]] قلب گوینده پیش از ذکر «الله» آمده است. او سه حرف «بسم» را حروف آغازین صفات گوناگون الهی می داند که در هر مورد بستگی به فحوای سوره ای دارد که «بسم الله» در آغاز آن می آید. برای مثال حرف «ب» در بسمله را اشاره به برائت خداوند از هر بدی و نشانه [[تواضع]] و [[خضوع]] و برائت موحدان از محدثات دانسته است.<ref>ج۱، ص۴۴، ۵۱۶ـ۵۱۷، ج۳، ص۷۷۱.</ref>
 +
 
 +
با توجه به این که او قائل به تکرار در [[قرآن]] نیست، سعی کرده در هر صد و سیزده [[سوره]] قرآن معنای خاصی از بسمله را بیان کند؛ نورانیت قلبها و رفعت و بلندی یافتن آنها، شناخت هر عارف و آگاهی هر واقف و سعادت قلبها را به واسطه اسم الله یا شنیدن نام او می داند.<ref>ج۱، ص۴۵۹، ج۲، ص۱۶۵، ۲۳۸، ۳۷۵.</ref> در [[سوره ابراهیم]]<ref>همان، ج۲، ص۲۳۸.</ref> «بسم الله» را «بالله» معنی کرده و آورده است که قلبهای عارفان به واسطه او اشراق و تنویر می یابد.
 +
 
 +
در تفسیر [[سوره الرحمن]]<ref>ج۳، ص۵۰۲.</ref> می نویسد که سرورِ ارواح به واسطه شهود عظمت او کامل شده و به واسطه وجود رحمتش بدست آمده است؛ و اگر عظمت او نبود کسی آن رحمان را نمی پرستید و اگر رحمتش نبود کسی او را دوست نمی داشت.
 +
 
 +
در تفسیر [[کشف الاسرار و عدة الابرار (کتاب)|کشف الاسرار]] میبدی<ref>میبدی، ج۱، ص۴، ۲۶ـ۲۹.</ref> نیز به بیان این صفات گوناگون پرداخته شده و در معنای «بسم الله» آمده است که «من [خدا] به نام خود آغاز می کنم پس به نام من آغاز کنید».<ref>بدأتُ بسم الله فابدؤا.</ref> در اینجا «اسم» زاید است چون اهل حق قائل اند که اسم و مسمّی یکی هستند.
 +
 
 +
نوزده حرف عبارت کامل بسمله پناهی در برابر هر یک از نوزده نگهبان آتش [[دوزخ]]<ref>علیها تسعة عشر.</ref> است. قرطبی نیز در تفسیر خود<ref>ج۱، ص۹۲.</ref> از [[ابن مسعود]] روایتی در این باب نقل کرده است.
 +
 
 +
[[ابن عربی]] بیش از دیگران به تفصیل به معانی باطنی بسمله پرداخته است. او بر اساس طرح خاصی که از آفرینش جهان دارد. تمامی حروف، نقطه، حرکت و سکون هر یک از حروف را در این عبارت به اجزا و عناصر عالم پیوند می دهد. او «بسم الله» را متضمن این معنی می داند که عالَم به واسطه «بسم الله» ظاهر شده است زیرا [[اسماء الحسنی|اسمای الهی]] سبب وجود عالم اند و بر آن مسلط و در آن موثرند.
 +
 
 +
به واسطه «ب» وجود ظاهر شد و نقطه زیر آن نشانه تمایز میان عابد و معبود است. ابن عربی همزه وصل را به وجود و سکون آن را به عدم که همان وجود محدث است، تعبیر می کند و حذف آن را به سبب حرکت حرف «ب» که عبارت از «ایجاد» است، می داند؛ و این «الف» محذوف را همان حقیقتی می داند که قائم بر وجود لایزال الهی است.
 +
 
 +
او نیز علت ذکر «اسم» را تبرک گوینده دانسته است و برای سه حرف «بسم» طبقاتی از عوالم را از نظر خویش برشمرده است. به نظر ابن عربی، ذکر آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» در ابتدای هر سوره نشانه تقدم رحمت حق بر قهر اوست و خداوند به نوعی رحمت خویش را اعلام می کند، زیرا سه اسم این آیه اسمای رحمت الهی اند.<ref>رحمة، ص۱۹؛ همو، الفتوحات، ج۱، ص۱۰۲ـ۱۰۳.</ref> در تفسیر عبدالرزاق کاشی<ref>ج۱، ص۸.</ref> <ref>معروف به تفسیر ابن عربی.</ref> نیز حرف «ب» نشانه ای از عقل اول یا صادر اول دانسته شده است.<ref>قس ایرانیکا، ذیل «بسم الله».</ref> ابن عربی در تفسیر کل عبارت بسمله نیز به بحث مبسوط می پردازد و رحیم را در آخر آن صفت پیامبر صلی الله علیه برمی شمارد که عالم عقل و نفس به وجود او کامل شده است و بسم را راجع به آدم علیه السلام می داند<ref>فتوحات، ج۱، ص۱۰۸ـ۱۰۹.</ref> همچنین در «بحرالحقائق» نجم الدین کبری<ref>متوفی ۶۱۷.</ref> و «[[اعجاز البیان فی تفسیر ام القرآن (کتاب)|اعجازالبیان فی تأویل امّ القرآن]]» [[صدرالدین قونوی]]<ref>متوفی ۶۷۳.</ref> شاگرد ابن عربی، تعابیر مشابهی درباره معانی باطنی حروف بسمله می توان یافت.<ref>نیز رجوع کنید به خمینی، ج ۱، ص۱۷۹ـ۱۸۹.</ref> [[اسماعیلیه]] نیز هفت حرف «بسم الله» را با امامان هفتگانه و افلاک هفتگانه ارتباط داده اند و برای هر یک از حروف، رمزی از اوصاف خداوند قائل شده اند.
 +
 
 +
==بسمله در فرهنگ و هنر==
 +
 
 +
در [[حدیث|حدیثی]] معروف، به کسانی که «بسم الله» را به خطی خوش بنویسند، نعمت های فراوان بشارت داده شده است<ref>سیوطی، الدرالمنثور، همانجا؛ شیمل، ص۸۱.</ref>؛ از این رو نوشتن این عبارت همواره توجه خوشنویسان را جلب کرده و به صورت عنصری تزیینی در [[تذهیب]] [[نسخه خطی|نسخه های خطی]] و در معماری به ویژه بر طاق [[محراب|محرابها]] و سردر [[مسجد|مسجدها]] و اماکن مقدس بکار گرفته شده است.<ref>برای نمونه ها رجوع کنید به هراتی؛ و نیز رجوع کنید به ایرانیکا، ذیل «بسم الله».</ref>
 +
 
 +
از جمله عبارت هایی که پس از [[اسلام]] بر روی سکه ها حک می شد، «بسم الله» بود. در زمان [[خلفای نخستین|خلفای نخست]] و پس از گسترش نفوذ اسلام در [[ایران]]، عربها از سکه های ایرانی فراوانی استفاده می کردند که در آنها تصویر پادشاهان ساسانی حک شده بود.
  
== منابع ==
+
مسلمانان بر روی همین سکه ها به نوشتن کلام حمد و توحید<ref>الحمدالله و بسم الله.</ref> اقدام کردند.<ref>مقریزی، ص۱۵؛ دیانت، ج۲، ص۷۳ـ۷۴.</ref> از جمله اولین سکه های اسلامی، سکه بغلیه است که [[حجاج بن یوسف|حجاج]] در سال ۷۵ ضرب و بر یک روی آن «بسم الله» و بر روی دیگرش کلمه «حجاج» را حک کرد، اما سال بعد آن را به «الله احد، الله صمد» تغییر داد.<ref>کرْملی، ص۱۳.</ref> اما اعتراض [[فقها]] در مورد تماس افراد غیرمطهر با اسمای حق، باعث شد که این عبارات کمتر در سکه ها حک شود.
  
*[http://www.encyclopaediaislamica.com/ دانشنامه جهان اسلام]، "مدخل بسمله" از لیلا هوشنگی.
+
در تداول شاعران فارسی زبان، عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» به صورت یک اسم درآمده و مسندالیه قرار گرفته است. همچنین در بسیاری از [[مثنوی (قالب شعر)|مثنویهای]] داستانی به زبان فارسی به عنوان یک [[مصراع]] بکار رفته است، مانند مصراع نخست بیت آغازین مخزن الاسرار [[نظامی گنجوی|نظامی]]:  
 +
{{بیت|بسم الله الرحمن الرحیم|هست کلید در گنج حکیم}}
  
[[رده: قرآن]]
+
به علت کثرت استعمال «بسم الله» در آغاز کارها، این عبارت به جای افعالی از قبیل «بفرمایید، بشتابید، شروع کنید و مبارک است» نیز بکار می رود. در [[فرهنگ]] عامه نیز در قالب مثلهای گوناگونی بکار رفته و در ادبیات نیز در اصطلاحاتی نظیر «مرغ بسمل» و «مرغ نیم بسمل» راه یافته است. در علوم غریبه اعم از علم حروف و اعداد طلسمات نیز برای آن خواصی قائل اند.<ref>دهخدا؛ خمینی، ج۱، ص۱۱۹ـ۱۴۴، ۲۰۱ـ۲۰۳؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل واژگان.</ref>
[[رده: معارف قرآن]]
+
==پانویس==
[[رده: واژگان قرآنی]]
+
<references />
[[رده: اذکار]]
+
==منابع==
 +
*دانشنامه جهان اسلام، مدخل "بسمله" از لیلا هوشنگی.
 +
[[رده:قرآن]]
 +
[[رده:معارف قرآن]]
 +
[[رده:واژگان قرآنی]]
 +
[[رده:اذکار]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۳۱ ژانویهٔ ۲۰۲۳، ساعت ۱۲:۳۷


Icon-encycolopedia.jpg

این صفحه مدخلی از دانشنامه جهان اسلام است

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)

«بَسمَله»، عبارت از گفتن یا نوشتن «بسم اللّه» یا «بسم اللّه الرحمن الرحیم» است. این مصدر به روش نَحت[۱] از عبارت «بسم اللّه» ساخته شده است. در منابع اسلامی، به احادیث بسیاری درباره فضیلت بسمله و آثار و پاداش تلاوت آن اشاره شده است.

ساختار بسمله

«بسمله» مصدر منحوت از عبارت «بسم اللّه» است، همانگونه که مصدرهایی مانند حَوْقلَه، حَمْدَله و حَسْبَله نیز به این روش یعنی از کنار هم نهادن پاره ای حروف یک عبارت ساخته شده اند. برخی معتقدند که واژه بسمله در زبان فصیح عرب رایج نبوده است، اما لغت شناسان صاحب نظری چون ابن سکّیت و مُطَرّزی استعمال آن را تأیید کرده اند.

از کاربرد این واژه در دوره پیش از اسلام اطلاعی در دست نیست و احتمالاً برای اولین بار در شعر ابن ابی ربیعه ذکر شده است.[۲] بسمله در روایات پیامبر صلی اللّه علیه و آله و ائمه علیهم السلام به کار نرفته و فقط در روایتی که کفعمی از پیامبر اکرم نقل کرده به صورت مصدر استفاده شده است.[۳] اکنون مسیحیان نیز بسمله را به معنای «بسم الاب والابن و روح القدس» بکار می برند.[۴] گذشته از این شواهدی از کاربرد «تسمیه» به جای ذکر بسمله نیز می توان یافت.

بسمله (بسم الله الرحمن الرحیم) مرکب از پنج جزء است که از جنبه های گوناگون بررسی شده است.[۵] حرف جرّ «ب» را به معنای الصاق، استعانت، مصاحبت گرفته اند. از آنجا که قبل از حرف جرّ باید فعل یا شبه فعلی بیاید که جار و مجرور به آن تعلق گیرد، قبل از «بسم» فعلی مقدّر، مانند «أقرأُ» یا «أبدأُ» محسوب می کنند.

اولین ترجمه بسم الله

بنابر روایتی، احتمالاً برای اولین بار سلمان فارسی به درخواست ایرانیان ترجمه سوره حمد و «بسم الله الرحمن الرحیم» را انجام داد که در آن ترجمه «بسم الله...»، «به نام یزدان بخشاونده» آمده است.[۶]

در ترجمه تفسیر طبری،[۷] که مترجم آن ناشناس است، به صورت «به نام خدای مهربان بخشاینده» ذکر شده و تا زمان حاضر با اندک تفاوتی به صورت «به نام خداوند بخشنده مهربان» باقی مانده است، گو اینکه در کشف الاسرار،[۸] «به نام خداوند جهان دارِ دشمن پرور به بخشایندگی، دوست بخشای به مهربانی» آمده است که صبغة تفسیری و توجه به تفاوت معنایی «رحمان» و «رحیم» در تعبیرات دینی، در آن مشهود است.

تاریخچه بسمله

درباره سنت پیامبر صلی الله علیه و آله در استفاده از «بسم الله الرحمن الرحیم» روایات مختلفی نقل شده است. به نقل ابن سعد[۹] و مسعودی،[۱۰] شعبی، اعمش، ابومالک و قَتاده روایت کرده اند که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در ابتدای بعثت به رسم آن روزگار «بسمک اللهم» بکار می برد.

از گزارش ابن هشام[۱۱] - مبنی بر این که در آغاز معاهده صلح حدیبیه، سهیل بن عمرو از سوی قریش درخواست نمود تا «بسمک اللهم» به جای «بسم الله الرحمن الرحیم» نوشته شود - برمی آید که رسم معمول عرب نگارش «بسمک اللهم» بوده است و در ادامه روایت آمده که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از زمانی که آیه ۴۱ سوره هود «وَقَالَ ارْکبُوا فِیهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا» نازل شد، «بسم الله» گفت و پس از نزول آیه ۱۱۰ سوره اسراء، «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَٰنَ»، «بسم الله الرحمن» را بکار برد و بعد از نزول آیه ۳۰ سوره نمل «إِنَّهُ مِنْ سُلَیمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِیمِ» صورت نهایی «بسم الله الرحمن الرحیم» را به آن داد. اما این گزارش بعید به نظر می رسد، زیرا سوره نمل متعلق به اواسط دوره مکی است و احتمال کاربرد عبارت کامل بسمله پیش از این زمان بسیار زیاد است.

گذشته از این، بنابر روایتی که طبری[۱۲] و واحدی نیشابوری[۱۳] از قول ابن عباس و دیگران نقل کرده اند، عبارت «بسم اللّه الرحمن الرحیم» نخستین عبارت قرآن است که در اول سوره علق[۱۴] بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و در احادیث شیعی این عبارت سرآغاز قرآن معرفی شده است. از روایتی که کلینی[۱۵] به اسناد خود از امام صادق علیه السلام نقل می کند، آغاز همه کتب آسمانی «بسم الله الرحمن الرحیم» بوده است. این عبارت در ابتدای تمام سوره های قرآن جز سوره برائت[۱۶] آمده است.[۱۷]

بسمله از نگاه علمای علم قرائت

درباره این موضوع که آیا «بسم الله» عبارتی از باب شروع سوره بوده و منظور از آن جدا کردن سوره ای از سوره قبلی است یا مستقلاً آیه به شمار می رود، اختلاف نظر بوده است. قاریان و فقیهان مدینه، بصره و شام، بسمله آغاز سوره فاتحه و سوره های دیگر را یک آیه به حساب نمی آوردند و آمدن آن را بر سر سوره ها صرفاً برای جداکردن آنها از یکدیگر و به قصد تبرک می دانستند. ابوحنیفه و مالک بن انس نیز بر این عقیده بودند. اما قاریان و فقیهان مکه و کوفه آن را آیه ای جداگانه در آغاز هر سوره به شمار می آوردند.[۱۸] این اختلاف عقیده در بلند یا آهسته خواندن[۱۹] بسمله نیز اثر نهاده است. شافعی و احمد بن حنبل بسمله را تنها در سوره فاتحه آیه ای مستقل، و در سایر سوره ها جزئی از آیه اول به حساب آورده اند.

بدین ترتیب، «بسم الله» در ابتدای هر سوره در ارتباط با جمله آغازین آن تفاوت معنایی می یابد. این امر مورد تأیید مفسرانی است که قائل به تکرار در قرآن نیستند و تکرار الفاظ را به مفهوم تکرار معانی نمی دانند؛ از جمله قشیری[۲۰] با توجه به این تفاوت معنایی، می نویسد: بسمله عبارتی تکراری نیست زیرا در هر سوره معنایی خاص می یابد. بنابراین استدلال حکم فقهی ذکر «بسم الله» در آغاز سوره هایی که در نماز خوانده می شود، اینگونه است که پیش از قرائت بسمله باید فرد نیت کند که می خواهد کدام سوره را بخواند. امامیه در این که بسمله نخستین آیه از آیات هر سوره جز سوره برائت است، اتفاق نظر دارند و به فعل پیامبر و ائمه علیهم السلام و روایات متواتر استناد می کنند.[۲۱]

علمای علم قرائت جملگی، ذکر «بسم الله» را در آغاز قرائت هر بخشی از قرآن لازم می دانند و هیچیک از آنان آغاز قرائت را بدون بسمله جایز نمی شمارد.[۲۲] برخی فقط یک بار ذکر کردن آن را در آغاز قرائتی که شامل بیش از یک سوره باشد، مجاز می دانند و در مورد وصل سوره ها با بسمله اختلاف نظر دارند.

بعضی بر این عقیده اند که نباید با خواندن «بسم الله» دو سوره را از هم جدا کرد، بلکه دو سوره را بدون آن باید به هم پیوست. اما ابن کثیر، عاصم، کسائی و قالون معتقدند که جدا کردن سوره ای از سوره دیگر با «بسم الله» لازم است مگر سوره انفال و برائت که بین آنها بسمله وجود ندارد.[۲۳]

اختلاف آرا درباره این که «بسم الله» آیه ای مستقل است، از روایات مختلف نشأت گرفته، چنانکه بنابر روایتی از ابن عباس، پیامبر اکرم اتمام نزول یک سوره و شروع سوره بعدی را به واسطه نزول «بسم الله» جدید درمی یافت.[۲۴]

برخی از این روایت چنین استنباط کرده اند که بسمله آیه مستقلی نبوده و تنها به جهت تبرک می آمده است. در مقابل، کسانی قائل اند که در همه مصحفهای اصلی[۲۵]، در آغاز همه سوره ها جز سوره برائت، بسمله نوشته شده بوده است.

با توجه به این که هنگام تدوین قرآن برای حفظ کلام خدا، از آوردن هر گونه اضافات حتی نام و شماره سوره ها خودداری می کردند، اگر بسمله جزو قرآن محسوب نشود به این معناست که صحابه، ۱۱۳ بسمله بر آن افزوده اند. به علاوه دسته اخیر، از ابن عباس روایتی نقل می کنند که بر اساس آن هر کس بسمله را نگوید صد و سیزده آیه قرآن را فرو گذاشته است.[۲۶]

قرائت بسمله در نماز

درباره قرائت «بسمله» و جهر و اخفات آن در نماز، روایات متفاوتی از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده که موجب تفاوت در فتواهای علمای اهل سنت گردیده است.[۲۷]

شافعی و به روایتی احمد بن حنبل و گروهی از علمای حدیث بر آن اند که قرائت بسمله مثل آیه های دیگر سوره فاتحه واجب است. مالک بن انس گفته است که قرائت بسمله، خواه به اخفات و خواه به جهر، مکروه است. قول دیگر این است که قرائت آن جائز بلکه مستحب است. اما برخی قرائت بسمله را در نماز بنابر روایتی از عبدالله بن مغفل بدعت دانسته اند.[۲۸] شیعیان به اتفاق نظر، ذکر «بسم الله» را در آغاز نماز، واجب می دانند و بر وجوب جهر بسمله در نمازهای جهریه و استحباب جهر در نمازهای اخفاتیه نظر داده اند.[۲۹]

نقل شده است که امام علی علیه السلام در جهر بر بسمله در نماز اصرار می کردند. به روایت شافعی، معاویه در مدینه نمازی به پا داشت که در آن «بسم الله» و تکبیر پیش از رکوع و سجده ها را نگفت. پس صحابه بر او اعتراض کردند که نماز را از ما ربودی؛ معاویه همان نماز را با تسمیه و تکبیر اعاده نمود. فخررازی[۳۰] با استناد به این دو روایت استدلال می کند که سنت پیامبر صلی الله علیه و آله، جهر بسمله بوده است و دور نمی نماید که معاویه نیز با علم به روش حضرت علی علیه السلام در خصوص جهر و اخفات، روش عکس را برگزیده باشد. ذکر بسمله فقط در نماز واجب است، مگر در مواردی که بسمله مصداق تسمیه (ذکر نام خدا) شود.

بسمله در امور روزانه

ذکر بسمله در موقع ذبح حیوانات به عنوان تسمیه واجب بکار می رود زیرا به هنگام ذبح یا صید حیوانات باید نام خدا یاد شود، وگرنه خوردن گوشت آنها حرام است.[۳۱] علاوه بر این، شیعه و تمام مذاهب اهل سنت جز حنبلیان ذکر «بسم الله» را پیش از وضو مستحب می دانند.

در کتابهای حدیثی، تفسیری و فقهی به احادیث بسیاری درباره ارزش و منزلت بسمله و آثار و پاداش تلاوت آن اشاره شده است، از جمله این که نزدیکی این آیه به اسم اعظم خدا بیش از نزدیکی سیاهی چشم به سفیدی آن است.[۳۲] همچنین سوگند دادن خدا به «بسم الله الرحمن الرحیم» در برخی ادعیه حاکی از ارزش این آیه است.[۳۳]

در تعالیم اسلامی بر ذکر نام خدا و به طور اخص، بسمله[۳۴] در آغاز هر کاری بسیار تأکید شده است؛ چون که این عمل به مثابه مشمول رحمت و برکت و اعانت خداوند گشتن است و به تعبیری دیگر، نشانه بندگی و یاری جستن از اوست. توجه شخص مسلمان به خداوند و رحمت و بخشندگی او و اتکا به قدرت لایزال الهی موجب تقدس عملش می شود. بنابر حدیث «کُلُّ أَمرٍ ذی بالٍ لَم یُبْدَأ بِاسمِ اللّهِ فَهُوَ اَبْتَر»[۳۵] ترک نام خدا در آغاز هر کارِ درخورِ توجهی به نافرجام ماندن و بی خیر و برکت شدن کار می انجامد؛ و اگر ظاهراً هم آن کار به انجام رسد از لحاظ معنوی ناتمام انگاشته می شود و چه بسا برخی گرفتاری ها نتیجه ترک بسمله از روی فراموشی و به منظور یادآوری و تنبیه نسبت به ذکر آن باشد. در سنت پیامبر و ائمه علیهم السلام علاوه بر توصیه های عام نسبت به ذکر بسمله در مواردی خاص، مانند اوقات خوردن غذا، نوشتن نامه، رفتن به بستر برای خواب و برخاستن از بستر تأکید بیشتری شده است.

با این اوصاف، ذکر بسمله برای مسلمانان به صورت شعار و نشانه دین اسلام درآمده است و بلند گفتن آن از نشانه های ایمان شمرده می شود، چنانکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله هنگام تلاوت قرآن، بسمله را به صدای بلند می گفت و مشرکان از او روی برمی گرداندند.[۳۶]

نوشتن «بسم الله» تقریباً در آغاز همه نوشته ها به پیروی از سنت پیامبر صلی الله علیه و آله مرسوم شد، گو اینکه در روایاتی با ذکر آن در آغاز شعر مخالفت شده است.[۳۷] اما گاه در مکاتیب و فرامین سلطانی القاب سلطان پیش از بسمله ذکر می شد، همان گونه که طغراها نیز پیش از بسمله می آمد.[۳۸]

با توجه به اهمیت و جایگاه «بسم الله الرحمن الرحیم» در بیانات دینی، در کتابهای تفسیر، غالباً مباحث مبسوطی به این عبارت اختصاص یافته و جنبه های گوناگون آن اعم از حدیثی، فقهی و علم القرائه بررسی شده است.

بسمله از نگاه عرفا

عرفا نیز به طور خاص به تفسیر و تأویل این عبارت پرداخته اند. احتمالاً برای اولین بار قُشَیری در لطائف الاشارات[۳۹] به طور مبسوط به ذکر معانی بسمله پرداخته و به نوعی زمینه را برای نظریات مشروحتر ابن عربی فراهم آورده است.

او «باء» بسم الله را اشاره به این معنی می داند که حادثات به واسطه خداوند ظاهر شده است و مخلوقات به وجود آمده اند. او در سبب تقدم لفظ «اسم» بر «الله» چند نکته می آورد، از جمله آن که این عبارت را از سوگند متمایز ساخته و دیگر این که برای تزکیه قلب گوینده پیش از ذکر «الله» آمده است. او سه حرف «بسم» را حروف آغازین صفات گوناگون الهی می داند که در هر مورد بستگی به فحوای سوره ای دارد که «بسم الله» در آغاز آن می آید. برای مثال حرف «ب» در بسمله را اشاره به برائت خداوند از هر بدی و نشانه تواضع و خضوع و برائت موحدان از محدثات دانسته است.[۴۰]

با توجه به این که او قائل به تکرار در قرآن نیست، سعی کرده در هر صد و سیزده سوره قرآن معنای خاصی از بسمله را بیان کند؛ نورانیت قلبها و رفعت و بلندی یافتن آنها، شناخت هر عارف و آگاهی هر واقف و سعادت قلبها را به واسطه اسم الله یا شنیدن نام او می داند.[۴۱] در سوره ابراهیم[۴۲] «بسم الله» را «بالله» معنی کرده و آورده است که قلبهای عارفان به واسطه او اشراق و تنویر می یابد.

در تفسیر سوره الرحمن[۴۳] می نویسد که سرورِ ارواح به واسطه شهود عظمت او کامل شده و به واسطه وجود رحمتش بدست آمده است؛ و اگر عظمت او نبود کسی آن رحمان را نمی پرستید و اگر رحمتش نبود کسی او را دوست نمی داشت.

در تفسیر کشف الاسرار میبدی[۴۴] نیز به بیان این صفات گوناگون پرداخته شده و در معنای «بسم الله» آمده است که «من [خدا] به نام خود آغاز می کنم پس به نام من آغاز کنید».[۴۵] در اینجا «اسم» زاید است چون اهل حق قائل اند که اسم و مسمّی یکی هستند.

نوزده حرف عبارت کامل بسمله پناهی در برابر هر یک از نوزده نگهبان آتش دوزخ[۴۶] است. قرطبی نیز در تفسیر خود[۴۷] از ابن مسعود روایتی در این باب نقل کرده است.

ابن عربی بیش از دیگران به تفصیل به معانی باطنی بسمله پرداخته است. او بر اساس طرح خاصی که از آفرینش جهان دارد. تمامی حروف، نقطه، حرکت و سکون هر یک از حروف را در این عبارت به اجزا و عناصر عالم پیوند می دهد. او «بسم الله» را متضمن این معنی می داند که عالَم به واسطه «بسم الله» ظاهر شده است زیرا اسمای الهی سبب وجود عالم اند و بر آن مسلط و در آن موثرند.

به واسطه «ب» وجود ظاهر شد و نقطه زیر آن نشانه تمایز میان عابد و معبود است. ابن عربی همزه وصل را به وجود و سکون آن را به عدم که همان وجود محدث است، تعبیر می کند و حذف آن را به سبب حرکت حرف «ب» که عبارت از «ایجاد» است، می داند؛ و این «الف» محذوف را همان حقیقتی می داند که قائم بر وجود لایزال الهی است.

او نیز علت ذکر «اسم» را تبرک گوینده دانسته است و برای سه حرف «بسم» طبقاتی از عوالم را از نظر خویش برشمرده است. به نظر ابن عربی، ذکر آیه «بسم الله الرحمن الرحیم» در ابتدای هر سوره نشانه تقدم رحمت حق بر قهر اوست و خداوند به نوعی رحمت خویش را اعلام می کند، زیرا سه اسم این آیه اسمای رحمت الهی اند.[۴۸] در تفسیر عبدالرزاق کاشی[۴۹] [۵۰] نیز حرف «ب» نشانه ای از عقل اول یا صادر اول دانسته شده است.[۵۱] ابن عربی در تفسیر کل عبارت بسمله نیز به بحث مبسوط می پردازد و رحیم را در آخر آن صفت پیامبر صلی الله علیه برمی شمارد که عالم عقل و نفس به وجود او کامل شده است و بسم را راجع به آدم علیه السلام می داند[۵۲] همچنین در «بحرالحقائق» نجم الدین کبری[۵۳] و «اعجازالبیان فی تأویل امّ القرآن» صدرالدین قونوی[۵۴] شاگرد ابن عربی، تعابیر مشابهی درباره معانی باطنی حروف بسمله می توان یافت.[۵۵] اسماعیلیه نیز هفت حرف «بسم الله» را با امامان هفتگانه و افلاک هفتگانه ارتباط داده اند و برای هر یک از حروف، رمزی از اوصاف خداوند قائل شده اند.

بسمله در فرهنگ و هنر

در حدیثی معروف، به کسانی که «بسم الله» را به خطی خوش بنویسند، نعمت های فراوان بشارت داده شده است[۵۶]؛ از این رو نوشتن این عبارت همواره توجه خوشنویسان را جلب کرده و به صورت عنصری تزیینی در تذهیب نسخه های خطی و در معماری به ویژه بر طاق محرابها و سردر مسجدها و اماکن مقدس بکار گرفته شده است.[۵۷]

از جمله عبارت هایی که پس از اسلام بر روی سکه ها حک می شد، «بسم الله» بود. در زمان خلفای نخست و پس از گسترش نفوذ اسلام در ایران، عربها از سکه های ایرانی فراوانی استفاده می کردند که در آنها تصویر پادشاهان ساسانی حک شده بود.

مسلمانان بر روی همین سکه ها به نوشتن کلام حمد و توحید[۵۸] اقدام کردند.[۵۹] از جمله اولین سکه های اسلامی، سکه بغلیه است که حجاج در سال ۷۵ ضرب و بر یک روی آن «بسم الله» و بر روی دیگرش کلمه «حجاج» را حک کرد، اما سال بعد آن را به «الله احد، الله صمد» تغییر داد.[۶۰] اما اعتراض فقها در مورد تماس افراد غیرمطهر با اسمای حق، باعث شد که این عبارات کمتر در سکه ها حک شود.

در تداول شاعران فارسی زبان، عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» به صورت یک اسم درآمده و مسندالیه قرار گرفته است. همچنین در بسیاری از مثنویهای داستانی به زبان فارسی به عنوان یک مصراع بکار رفته است، مانند مصراع نخست بیت آغازین مخزن الاسرار نظامی:

بسم الله الرحمن الرحیم هست کلید در گنج حکیم

به علت کثرت استعمال «بسم الله» در آغاز کارها، این عبارت به جای افعالی از قبیل «بفرمایید، بشتابید، شروع کنید و مبارک است» نیز بکار می رود. در فرهنگ عامه نیز در قالب مثلهای گوناگونی بکار رفته و در ادبیات نیز در اصطلاحاتی نظیر «مرغ بسمل» و «مرغ نیم بسمل» راه یافته است. در علوم غریبه اعم از علم حروف و اعداد طلسمات نیز برای آن خواصی قائل اند.[۶۱]

پانویس

  1. تراشیدن.
  2. ابن فارس، ۱۴۰۴، ج?۱، ص?۳۲۸ـ۳۲۹؛ همو، ۱۳۸۲، ج۱، ص۲۷۱؛ قیسی، ج۱، ص۱۳ـ۱۴؛ فیّومی ، ذیل واژه؛ قرطبی، ج۱، ص?۹۷؛ سیوطی، المزهر، ج?۱، ص?۴۸۲ـ۴۸۵؛ مرتضی زبیدی، ج?۷، ص?۲۳۸؛ لین، ج?۱، ص?۲۰۶.
  3. کفعمی، ص?۸۳، حاشیه.
  4. شرتونی، ج۱، ص?۴۴؛ معلوف، ذیل «بسمل».
  5. برای بحث درباره تفسیر آن رجوع کنید به تفاسیر عرفانی این عبارت.
  6. شمس الائمة سرخسی، ج۱، ص?۳۷؛ علی شواخ اسحاق، ج?۲، ص?۱۲.
  7. ج?۱، ص?۱۰.
  8. میبدی، ج?۱، ص?۲.
  9. ج?۱، ص?۲۶۳.
  10. ص۲۲۵.
  11. ج?۲، ص?۷۸۴.
  12. جامع البیان، ج۱، ص۳۸.
  13. ص?۶-۱۱.
  14. اقرا.
  15. ج۲، ص?۶۲۸.
  16. سوره توبه
  17. برای آگاهی از وجوه نیامدن بسمله در اول این سوره رجوع کنید به برائت، سوره.
  18. زمخشری، ج?۱، ص?۱.
  19. جهر یا اخفات
  20. ج?۱، ص?۴۴.
  21. طوسی، ۱۳۷۷ـ۱۳۸۲، ج?۱، ص?۱۱۲؛ همو، ۱۴۰۰، ص?۷۶.
  22. ابن جزری، ج?۱، ص?۲۶۳.
  23. همان، ج?۱، ص?۲۵۹.
  24. سیوطی، الدرالمنثور، ج?۱، ص?۷.
  25. مصاحف امام.
  26. زمخشری، همانجا؛ فخررازی، ج?۱، ص?۲۰۷ـ?۲۰۸.
  27. مسلم بن حجاج، ج?۱، ص?۲۹۹ـ۳۰۰؛ سیوطی، المزهر، ج?۱، ص?۱۱.
  28. فخررازی، ج?۱، ص?۲۰۵.
  29. طوسی، ۱۳۷۷ـ۱۳۸۲، همانجا؛ همو، ۱۴۰۰، ص?۷۶؛ حکیم، ج?۶، ص?۱۷۴ـ۱۷۵.
  30. ج?۱، ص?۲۰۴.
  31. سوره مائده: ۴ـ۵؛ سوره انعام: ۶، ۱۱۸، ۱۲۱؛ محقق حلی، ج?۳، ص?۲۰۰، ۲۰۴.
  32. طبرسی، ج۱، ص?۸۹؛ سیوطی، الدرالمنثور، ج?۱، ص?۸-۱۰.
  33. دربارة احادیث شیعی نیز رجوع کنید به خمینی، ج?۱، ص?۵۰?ـ?۵۶.
  34. به هر دو صورت مختصر یا کامل.
  35. ابن حنبل، ج?۲، ص?۳۵۹؛ سیوطی، الدرالمنثور، ج?۱، ص?۱۰.
  36. آیه ۴۶ سوره اسراء به همین نکته اشاره دارد؛ حویزی، ج?۳، ص?۱۷۲.
  37. سیوطی، الدرالمنثور، همانجا.
  38. عمری، ص?۴۹.
  39. ج?۱، ص?۴۴، ج?۳، ص?۶۴۱.
  40. ج۱، ص?۴۴، ۵۱۶?ـ۵۱۷، ج?۳، ص?۷۷۱.
  41. ج?۱، ص?۴۵۹، ج?۲، ص?۱۶۵، ۲۳۸، ۳۷۵.
  42. همان، ج?۲، ص?۲۳۸.
  43. ج?۳، ص?۵۰۲.
  44. میبدی، ج?۱، ص?۴، ۲۶ـ۲۹.
  45. بدأتُ بسم الله فابدؤا.
  46. علیها تسعة عشر.
  47. ج?۱، ص?۹۲.
  48. رحمة، ص?۱۹؛ همو، الفتوحات، ج?۱، ص?۱۰۲ـ۱۰۳.
  49. ج?۱، ص?۸.
  50. معروف به تفسیر ابن عربی.
  51. قس ایرانیکا، ذیل «بسم الله».
  52. فتوحات، ج?۱، ص?۱۰۸ـ۱۰۹.
  53. متوفی ?۶۱۷.
  54. متوفی ?۶۷۳.
  55. نیز رجوع کنید به خمینی، ج ۱، ص?۱۷۹ـ?۱۸۹.
  56. سیوطی، الدرالمنثور، همانجا؛ شیمل، ص?۸۱.
  57. برای نمونه ها رجوع کنید به هراتی؛ و نیز رجوع کنید به ایرانیکا، ذیل «بسم الله».
  58. الحمدالله و بسم الله.
  59. مقریزی، ص?۱۵؛ دیانت، ج?۲، ص?۷۳ـ۷۴.
  60. کرْملی، ص?۱۳.
  61. دهخدا؛ خمینی، ج?۱، ص?۱۱۹ـ۱۴۴، ۲۰۱ـ۲۰۳؛ د.اسلام، چاپ دوم، ذیل واژگان.

منابع

  • دانشنامه جهان اسلام، مدخل "بسمله" از لیلا هوشنگی.