کتابهای درسی حوزه های علمیه

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به: ناوبری، جستجو

کتاب های متداول درسی در حوزه های علمیه شیعه در طی زمان های مختلف با یکدیگر متفاوت بوده و در هر دوره و زمانی کتاب های خاصی تدریس می شده است. البته علوم و مباحثی که در سالهای مختلف تحصیل در حوزه در نظر گرفته می شده، غالبا یکی بوده و جز موارد اندکی تغییر نیافته است.

اما کتاب هایی که در هر زمینه از علوم جهت تحصیل انتخاب می شده اند، متفاوت بوده تا این که سرانجام این کتاب ها در قرن سیزدهم هجری به صورت یکدست و یکنواخت درآمد و این ترکیب تا مدت زیادی ادامه داشت تا این که در سالهای اخیر مرکز مدیریت حوزه علمیه قم با الهام از فرمایشات رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران در صدد تغییر و تحول نظام آموزشی حوزه، خصوصاً اصلاح متون درسی حوزه برآمد و در این جهت تغییرات خاصی هم انجام شده است.

مقاطع تحصیلی حوزه[ویرایش]

تحصیل در حوزها به سه دوره مقدمات، سطح و خارج تقسیم می شود:

دوره مقدمات:

سالهای اولیه طلبگی (اول تا سوم) را سالهای مقدمات و دروس مربوط به این دوره را دروس مقدمات می نامند، طلاب در این سالها بیشتر به علوم صرف و نحو و معانی و بیان و منطق می پردازند و از این طریق برای فهم و فقه و اصول، قرآن و حدیث و ورود به مراحل سطح و خارج آماده می شوند.

دوره سطح:

دوره سطح معمولاً به پایه های چهارم تا دهم گفته می شود که خود نیز به دو قسمت سطح یک و دو تقسیم می شود. در این مرحله طلاب به تفصیل با همه مباحث فقهی و اصولی آشنا شده و یک دوره کامل فقه و نیمه استدلالی را می گذارنند کتاب هایی که برای این مرحله از تحصیل طلاب نوشته شده اند، حاصل تلاش فقها و متخصصان علوم فقه و اصول است که با الهام از مکتب غنی اهل بیت مبانی استوار و ژرف فقهی، اصولی، کلاس و فلسفی را به یادگار گذاشته اند.

علوم قرآن، تفسیر و حدیث و کلام از جمله مباحث دیگری است که در این مرحله تدریس می شوند.

دوره خارج:

این مرحله معمولاً بعد از گذاراندن حداقل ده سال تحصیلی در حوزه است طلاب در این مرحله به شکل عمیق و گسترده و به صورت کاملاً استدلالی مباحث فقه و اصول را مورد بحث قرار داده و پایه های علمی خود را در جهت نیل به قله رفیع اجتهاد پرورش می دهند.

رشته های حوزوی[ویرایش]

قرآن و سنّت منابع اصلى علوم اسلامى محسوب مى‌گردند و در حقيقت علوم اسلامى براى فهم اين دو منبع نورانى وضع گرديدند. حوزه‌هاى علميۀ شيعه براى بزرگداشت رسول اكرم (ص) و اجراى فرمان وى كه در آن به قرآن و عترت سفارش فرموده‌اند[۱]، تمامى علوم را براى شناخت هرچه بيشتر و دقيقتر آن دو منبع ملكوتى به كار بستند.

در واقع اين دو منبع كه پيامبر به آن اشاره فرمودند، عصارۀ نبوت و رسالت آن حضرت بود. و تنها كسانى مى‌توانند ادعاى سعادت و نيكبختى بعد از رحلت جانسوز پيامبر (ص) داشته باشند كه با مراجعه به كتاب اللّه و اهل بيت عصمت و طهارت (ع) ، زندگى سعادتمندانه‌اى براى خويش فراهم آوردند.

ادبيات اسلامى با بخشهاى مختلف آن، علوم قرآنى، علم حديث، فقه، اصول فقه، منطق، كلام، فلسفه و عرفان، علوم متداول در حوزه‌هاى علميه است كه به وسيله آنها مى‌توان از ژرفاى دو سفارش پيامبر خدا (ص) آگاهى يافته، در به كار بستن آن كمال جديّت و تلاش را نمود.

رشته های علمی دروس حوزوی عبارتند از :

صرف

نحو

علوم بلاغی

منطق

علم کلام

فلسفه

عرفان

علم هیئت و ریاضیات

علم اصول

علم فقه

تفسیر قرآن

در هر رشته کتابهایی تا کنون به عنوان منبع درسی در حوزه های علیمه تدریس شده است. فهرست زیر فهرست منابع فعلی حوزه های علمیه نیست بلکه فهرست منابعی است که تا کنون به عنوان منبع درسی حوزه مورد استفاده قرار گرفته اند.

کتابهای درسی در علم صرف و لغت[ویرایش]

  • نام کتاب: نصاب الصبیان
  • مؤلف: ابو نصر فراهی
  • توضیحات: کتابی است که به نظم ترجمه فارسى بسيارى از لغات عربى به فارسی را بیان نموده، این کتاب گاهی در حوزه های علمیه تدریس می شده.
--------------
-------------
  • نام کتاب: صرف میر
  • مؤلف: میر سید شریف جرجانی
  • توضیحات: این کتاب به زبان فارسی و در ضمن مجموعه جامع المقدمات است تاکنون جزو متون درسی حوزه علمیه بوده ولی در حال حاضر کتاب های دیگری مثل صرف ساده و مبادی العربیه جایگزین آن شده اند.
-------------
-------------
  • نام کتاب: صرف ساده
  • مؤلف: سید محمدرضا طباطبایی
  • توضیحات: در دو بخش فعل و اسم تدوین شده که بخش اول فارسی و بخش دوم آن عربی است. در سال 1352 شمسی به چاپ رسید که تاکنون بش از 40 بار چاپ شده و از متونی است که در همه حوزه ها تدریس می شود.
-------------
-------------
-------------

کتاب های درسی در علم نحو[ویرایش]

-------------
-------------
-------------
  • نام کتاب: الانموذج
  • مؤلف: زمخشری
  • توضیحات: این کتاب نیز در گذشته جزو متون درسی حوزه ها بوده ولی اکنون فقط بعضی از طلاب به دلخواه آن را فرامی گیرند.
-------------
  • نام کتاب: مبادی العربیه
  • مؤلف: رشید خوری شرتوتی
  • توضیحات: این کتاب در بیست سال اخیر جزو متون درسی بعضی از حوزه ها قرار گرفته و علاوه بر آن در رشته ی ادبیات عرب و دانشگاه ها نیز تدریس می شود.
-------------
  • نام کتاب: الصمدیه
  • مؤلف: شیخ بهایی
  • توضیحات: یکی از کتاب های جامع المقدمات است که از زمان تالیف تاکنون در حوزه های علمی تدریس می شود.
-------------
-------------
  • نام کتاب: مغنی اللبیب
  • مؤلف: ابن هشام انصاری
  • توضیحات: این کتاب در هشت باب تنظیم شده است که در حوزه های ایران فقط باب اول و چهارم آن خوانده می شد در حال حاضر کتاب های دیگری که معمولا تلخیص مغنی البیب هستند به جای آن خوانده می شوند.
-------------
-------------
  • نام کتاب: قطر الندی و بل السدی
  • مؤلف: ابن هشام انصاری
  • توضیحات: این کتاب از جمله متون است که از دیرباز در بعضی از حوزه های علمیه شیعه تدریس می شود و هم اکنون نیز در بعضی از حوزه های عرب زبان آموزش داده می شود.

کتاب های درسی در علوم بلاغی[ویرایش]

  • نام کتاب: تلخیص المفتاح
  • مؤلف: خطیب قزوینی
  • توضیحات: از تالیف آن بیش از هفت قرن می گذرد و در حوزه های اهل سنت به عنوان اولین متن درسی در علوم بلاغت است در گذشته این کتاب جزو متون درسی حوزه های تشیع هم بوده است.
-------------
  • نام کتاب: مختصر المعانی
  • مؤلف: مسعود بن عمر تفتازانی
  • توضیحات: این کتاب شرح مختصری بر تلخیص المفتاح خطیب قزوینی است که در سه فن معانی، بیان و بدیع تدوین شده است و از گذشته تاکنون در حوزه های علمیه شیعه جزو متون اصلی محسوب می شود.
-------------
  • نام کتاب: کتاب الملول
  • مؤلف: مسعود بن عمر تفتازانی
  • توضیحات: در این کتاب مباحث مطالب علوم بلاغت همراه با تجزیه و تحلیل و مثالهای بیشتری آورده شده است. در گذشته از متون درسی حوزه بوده ولی اکنون به عنوان کتابی مرجع شناخته می شود و تنها کسانی که در زمینه علوم بلاغی به نحو تخصصی تحقیق می کنند از آن استفاده می کنند.
-------------
  • نام کتاب: جواهر البلاغه
  • مؤلف: سید احمد الهاشمی
  • توضیحات: این کتاب که به شکل مدون و منظم همراه با تمارین و اشعار عرب به عنوان شاهد مثال، تهیه شده است. در سالهای اخیر جایگزین مختصر المعانی شده و به عنوان متن اصلی در علم بلاغت، تدریس می شود.

کتاب های درسی در علم منطق[ویرایش]

  • نام کتاب: الکبری فی المنطق
  • مؤلف: میر سید شریف جرجانی
  • توضیحات: این کتاب در عین اختصار تقریباً تمام عناوین علم منطق را مورد بحث قرار داده است و از دیرباز در حوزه های علمیه تشیع به عنوان اولین کتاب در علم منطق تدریس می شده است.
-------------
-------------
-------------
  • نام کتاب: اللئالی المنتظمه (شرح منظومه سبزواری)
  • مؤلف: سبزواری
  • توضیحات: این کتاب شرح منظومه حکیم ملا هادی سبزواری است که از زمان خود مؤلف جزو متون درسی طلاب علوم دینی بوده و تا سالهای اخیر تدریس می شد اما امروزه این کتاب از حوزه درس و تدریس خارج شده است.
-------------
  • نام کتاب: منطق اشارات و شفا
  • مؤلف: ابوعلی سینا
  • توضیحات: این دو کتاب در روزگاران پیشین جزو متون درسی حوزه ها بود ولی امروزه به عنوان کتاب درسی شناخته نمی شوند.
-------------
  • نام کتاب: المنطق
  • مؤلف: محمدرضا مظفر
  • توضیحات: از ابتدای تالیف تاکنون در حوزه های علمیه شیعه تدریس و کم کم جایگزین حاشیه ملا عبدالله شد. اخیرا به جای المنطق، کتاب تلخیص المنطق که خلاصه آن است تدریس می شود.

کتاب های درسی در علم کلام[ویرایش]

  • نام کتاب: شرح باب حادی عشر
  • مؤلف: مقداد بن عبدالله سیوری
  • توضیحات: این کتاب سالیان متمادی جزو متون درسی حوزه های علمیه تشیع بوده و معمولاً در دومین یا سومین سال تحصیل در حوزه تدریس می شده است ولی اکنون از برنامه درسی علوم حوزوی خارج شده است.
-------------
-------------
-------------
  • نام کتاب: بدایة المعارف
  • مؤلف: سید محسن خرازی
  • توضیحات: این کتاب که شرح عقائد الامامیه است در سالهای اخیر از جمله متون اصلی دوره سطح یک در حوزه است که جایگزین شرح باب حادی عشر و شرح تجرید شده است.

کتاب های درسی در علم فلسفه اسلامی[ویرایش]

-------------
  • نام کتاب: نهایة الحکمة
  • مؤلف: علامه سید محمدحسین طباطبایی
  • توضیحات: این کتاب مفصل تر از بدایة الحکمة و به عنوان دومین کتاب درسی فلسفه است که در پایه های نهم و دهم حوزه تدریس می شود.
-------------
  • نام کتاب: شرح منظومه سبزواری
  • مؤلف: ملا هادی سبزواری
  • توضیحات: این کتاب در گذشته نه چندان دور به عنوان اولین کتاب درسی فلسفه بود اکنون جزو دروس رسمی حوزه نیست و تنها کسانی که با علاقه و اختیار در زمینه فلسفه علم می آموزند این کتاب را می خوانند.
-------------
  • نام کتاب: الاشارات والتنبیهات
  • مؤلف: ابو علی سینا
  • توضیحات: اشارات و تنبیهات تقریبا آخرین اثر ابن سینا است و از استحکام علمی و برهانی ویژه ای برخوردار است این کتاب از دیرباز مورد توجه دانشمندان بوده و اکنون نیز در علمی خصوصی خارج از برنامه رسمی حوزه تدریس می شود.
-------------
  • نام کتاب: الهیات شفا
  • مؤلف: ابو علی سینا
  • توضیحات: بخش الهیات شفا از دیرباز در حوزه های علمیه شیعه جزو متون درسی بوده و اکنون نیز به صورت غیررسمی خارج از برنامه رسمی حوزه توسط علاقمندان به آن خوانده می شود.
-------------
-------------

کتاب های درسی در علم عرفان اسلامی[ویرایش]

  • نام کتاب: تمهید القواعد
  • مؤلف: صاین الدین علی بن محمد
  • توضیحات: این کتاب شرح قواعد التوحید اثر صدرالدین ابوحامد محمد ترکه است و در گذشته از جمله کتب درسی در حوزه علمی عرفانی تهران و اصفهان بود و اکنون نیز برای اهل فن به صورت خصوصی و خارج از برنامه رسمی حوزه تدریس می شود.
-------------
  • نام کتاب: فصوص الحکم
  • مؤلف: محیی الدین عربی
  • توضیحات: این کتاب نیز در نزد اهل فن از جایگاه ویژه ای برخوردار است و برای آنها تدریس می شود.
-------------
  • نام کتاب: مصباح الانس
  • مؤلف: محمد بن حمزة بن محمد رومی
  • توضیحات: سالیان متمادی است که این کتاب از جلمه متون درسی عرفان در حوزه های تشیع بوده و به صورت غیررسمی تدریس می شده است.

کتاب های درسی در علم هیئت و ریاضیات[ویرایش]

  • نام کتاب: تشریح الافلاک
  • مؤلف: بهاءالدین محمد عاملی
  • توضیحات: علم هیئت و ریاضیات در قدیم در حوزه های علمیه تدریس می شد و مدت ها است که این علوم از حوزه ها رخت بربسته و فقط نوادری به فراگیری آن می پردازند لذا نمی توان تعیین کرد که چه کتابی در این زمینه ها تدریس می شده است و در این خصوص فقط به معرفی چندین اثر که معمولاً برای تدریس رواج بیشتری داشته، اکتفا می کنیم.
-------------
-------------

کتاب های درسی در علم اصول[ویرایش]

  • نام کتاب: معالم الدین و ملاذ المجتهدین
  • مؤلف: شیخ حسن فرزند شهید ثانی
  • توضیحات: این کتاب سالیان متمادی در تمامی حوزه های علمیه ایران و عراق به عنوان اولین متن درسی و در علم اصول بوده است، اما امروزه کتاب هایی مثل اصول الاستنباط نوشته سید علی نقی حیدری و اصول شهید مطهری به جای معالم در پایه چهارم خوانده می شوند.
-------------
  • نام کتاب: اصول الفقه
  • مؤلف: محمدرضا مظفر
  • توضیحات: دومین کتاب درسی در علم اصول است که از سالهای قبل تاکنون تدریس شده است. امروزه جلد اول اصول فقه در پایه پنجم و جلد دوم آن در پایه ششم تدریس می شود.
-------------
-------------
  • نام کتاب: فرائد الاصول (رسائل)
  • مؤلف: شیخ مرتضی انصاری
  • توضیحات: این کتاب سالیان متمادی است که در حوزه در مرحله سطح دوم تدریس شده و اکنون نیز در پایه های هفتم و هشتم حوزه به عنوان متن اصلی درس اصول شمرده می شود.
-------------
  • نام کتاب: کفاية الاصول
  • مؤلف: آخوند محمدکاظم خراسانی
  • توضیحات: کفایة الاصول آخرین متن درسی علم اصول قبل از مرحله خارج است. این کتاب نیز از زمان تالیف تاکنون مورد تعلیم و تعلم قرار گرفته و هم اکنون جلد اول آن در پایه نهم و جلد دوم آن در پایه دهم حوزه تدریس می شود.
-------------
  • نام کتاب: دروس فى علم الاصول
  • مؤلف: سید محمد باقر صدر
  • توضیحات: یکی از کتاب های مفید در زمینه علم اصول است که به تازگی در مجموعه متون درسی حوزه قرار گرفته. این کتاب گرچه رسما در برنامه درسی مرکز مدیریت نیامده اما بسیاری از طلاب عرب زبان و حتی طلاب غیرعرب زبان آن را به عنوان متن درسی به جای اصول الفقه مرحوم مظفر برمی گزینند.

کتاب های درسی در علم فقه[ویرایش]

  • نام کتاب: تبصرة المتعلمین فی احکام الدین
  • مولف: علامه حلی
  • توضیحات: این کتاب در گذشته نه چندان دور کتاب درسی طلاب مبتدی در بعضی از حوزه های علمیه بود که غالباً به عنوان اولین کتاب فقهی در کنار معالم الدین خوانده می شد.
-------------
-------------
-------------
  • نام کتاب: شرایع الاسلام
  • مؤلف: نجم الدین جعفر بن حسن حلی (محقق حلی)
  • توضیحات: شرایع الاسلام از قدیم جزو متون درسی فقه مخصوصاً در نجف و کشورهای عربی بوده و در ایران نیز در مواردی تدریس می شده است. اما در حوزه علمیه قم شرح لمعه رواج بیشتری داشته است.
-------------
  • نام کتاب: المکاسب
  • مؤلف: شیخ مرتضی انصاری
  • توضیحات: مکاسب آخرین متن درسی فقهی در حوزه هاست. این کتاب سالیان متمادی در حوزه ها متداول بوده و در حال حاضر نیز در پایه های هفتم، هشتم، نهم و دهم تدریس می شود.

کتابهای درسی در تفسیر قرآن[ویرایش]

-------------

کتابها و سرفصلهای حوزه فعلی[ویرایش]

مطابق با تغییرات جدیدی که در منابع درسی حوزه های علمیه در سالهای اخیر شده است. بسیاری از کتابهای درسی که قبلا منبع درسی حوزه های علمیه بوده است. اکنون دیگر تدریس نمی شود. در سر فصلهای فعلی مدارس علمیه برخی منابع چون کتاب شیعه در اسلام علامه طباطبائی، سیره پیشوایان از مهدی پیشوایی، گزیده تفسیر نمونه از ناصر مکارم و همکاران و بدایه الحکمه و نهایه الحکمه علامه طباطبائی ره که در موضوع فلسفه است خوانده می شود. [۲]

کتاب های درسی در درس خارج[ویرایش]

کتب درسی حوزه ها تا مرحله پیش از خارج را معمولاً طلاب طی ده سال می خوانند، در حوزه های تشیع عده ای از طلاب پس از گدراندن این مراحل به امور تدریس، تبلیغ، امامت جمعه یا جماعت، مدیریت مراکز اسلامی یا اموری از این قبیل می پردازند. اما اکثر طلاب به مراحل عالی تری گام می نهند که موسوم به مرحله «خارج» است.

این مرحله را از آن جهت خارج نامیده اند که استاد کتاب خاصی را تدریس نمی کند و خارج از کتاب مطالب فقهی و اصولی را مطرح می کند. استاد درس خارج کسی است که در بالاترین سطح علمی و تحقیقی و تطبیقی فقه و اصول باشد که بعد از تجربیات تحقیقی و علمی در مسند تدریس می نشیند. شاگرد این مرحله کسی است که بعد از فراگیری فقه و اصول و منطق و فلسفه و ادبیات و غیره در سطح عالی از دانش قرار گرفته و برای فراگیری نحوه تطبیق اصول با فقه و روش تحقیق در علم فقه و اصول و صاحب نظر شدن، در مسند شاگردی می نشیند.

اساتید درس خارج کتاب خاصی را تدریس نمی کنند اما به جهت منظم شدن سیر بحث یکی از متون کتاب های اصولی یا فقهی را مبنا قرار می دهند و بر اساس ابواب و فصول آن تدریس می کنند.

کتاب هایی که امروزه معمولاً مبنا و ملاک درس خارج فقه یا اصول قرار می گیرند، عبارتند از:

  1. عروة الوثقی اثر سید محمدکاظم یزدی برای درس خارج فقه
  2. شرایع الاسلام اثر محقق حلی برای درس خارج فقه
  3. تحریرالوسیله اثر امام خمینی برای درس خارج فقه
  4. شرح لمعه اثر شهید ثانی برای درس خارج فقه
  5. المکاسب اثر شیخ انصاری برای درس خارج فقه
  6. کفایة الاصول اثر آخوند خراسانی برای درس خارج اصول

پانویس[ویرایش]

  1. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حدیثی موسوم به حدیث ثقلین فرمودند : «انّى تارك فيكم الثقلين كتاب اللّه و عترتى اهل بيتى.»
  2. برای تفصیل رجوع شود به متن کتب پایه یک تا 10، مدرسه علمیه صاحب الزمان (عج)


منابع[ویرایش]

کتاب های درسی حوزه های علمیه، سایت حوزه، بخش گنجینه معارف، بازیابی: 16 بهمن 1391.

حوزه های علمیه شیعه در گستره جهان، علیرضا سید کباری، موسسه انتشارات امیر کبیر، تهران،  ١٣٧٨ ، ص27 در دسترس در کتابخانه دیجیتال نور، بازیابی : 17 تیر 1392

پیوند[ویرایش]

متن کتابهای درسی حوزه های علمیه در سایت تبیان