کیسان ابوعمره
| کیسان ابوعمره | |
| نام کامل | کیسان، مکنّی به ابوعمره، مولای عرینه |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | |
| وفات | نامعلوم، پس از ۶۷ق |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
رئیس نگهبانان مختار ثقفی و به گزارش شماری از منابع رئیس شرطهٔ او؛ کشندهٔ عمر بن سعد و یکی از نامزدهای نام‌گذاری فرقهٔ کیسانیه |
کیسان ابوعمره، از موالی عرینه و از یاران نزدیک مختار ثقفی بود. نامش کیسان و کنیه‌اش ابوعمره بود. او در حکومت مختار بر کوفه ریاست نگهبانان (حرس) را داشت و برخی منابع او را رئیس شرطهٔ مختار خوانده‌اند.[۱] به گزارش طبری و بلاذری، مختار او را برای کشتن عمر بن سعد فرستاد و او سر او را به مختار آورد.[۲] در نبرد مذار نیز فرماندهٔ موالی در سپاه مختار بود.[۳] در منابع فرقه‌شناسی، نام کیسانیه به دو تن نسبت داده شده است: به همین ابوعمره کیسان، و به کیسانِ مولای امام علی علیه السلام.[۴]
محتویات
نام و کنیه
طبری در وصف گماشتن کارگزاران مختار می‌نویسد: «وَ اسْتَعْمَلَ عَلَی شُرْطَتِهِ عَبْدَ اللهِ بْنَ کامِلٍ الشَّاکِرِیَّ، وَ عَلَی حَرَسِهِ کَیْسَانَ أَبَا عُمَرَةَ مَوْلَی عَرِینَةَ»؛ و عبدالله بن کامل شاکری را بر شرطهٔ خود و کیسان ابوعمره، مولای عرینه، را بر نگهبانان خود گماشت.[۵] بلاذری نیز او را «مولی عرینه» و «بر نگهبانان مختار» می‌خواند.[۶] از تولد و خاندان او اطلاعی در دست نیست.
در حکومت مختار
به گزارش طبری، موالی کوفه شکایت خود را از راه ابوعمره به مختار می‌رساندند. مختار از او پرسید موالی چه می‌گویند؛ ابوعمره گفت آنان از این ناراضی‌اند که مختار روی خود را به سوی عرب‌ها می‌گرداند. مختار پاسخ داد: «قُلْ لَهُمْ: لَا یَشُقَّنَّ ذَلِکَ عَلَیْکُمْ، فَأَنْتُمْ مِنِّی وَ أَنَا مِنْکُمْ»؛ به آنان بگو این بر شما گران نیاید؛ شما از من هستید و من از شمایم.[۷]
نوبختی او را «صاحب شرطهٔ» مختار می‌داند و می‌گوید مختار بدان سبب «کیسان» لقب یافت که نام رئیس شرطه‌اش کیسان بود.[۸] رجال کشی نیز همین تعبیر را آورده و او را «صاحب سرّ» مختار و «چیره بر کار او» دانسته است.[۹] در برابر، طبری و بلاذری ریاست شرطه را از عبدالله بن کامل می‌دانند و ابوعمره را رئیس نگهبانان می‌شمارند.[۱۰]
کشتن عمر بن سعد
مختار نخست به عمر بن سعد امان داد و سائب بن مالک و احمر بن شمیط و عبدالله بن شداد و عبدالله بن کامل بر آن گواه شدند.[۱۱] سپس بامدادان ابوعمره را به سراغ او فرستاد و او را به این بهانه که امان را نقض کرده است، کشت. طبری می‌نویسد: «وَ یَضْرِبُهُ أَبُو عُمَرَةَ بِسَیْفِهِ فَقَتَلَهُ، وَ جَاءَ بِرَأْسِهِ ... حَتَّی وَضَعَهُ بَیْنَ یَدَیِ الْمُخْتَارِ»؛ ابوعمره با شمشیرش او را کشت و سرش را آورد و پیش مختار نهاد.[۱۲] بلاذری نیز همین مأموریت را نهانی گزارش کرده است.[۱۳]
مختار همچنین معاذ بن هانئ و ابوعمره و معبد بن سلمه را به خانهٔ خولی بن یزید، حامل سر امام حسین علیه السلام، فرستاد و آنان او را دستگیر کردند.[۱۴]
فرماندهی موالی در مذار
در نبرد مذار، مختار ابوعمره را بر موالی سپرد.[۱۵] عبدالله بن وهب جشمی به احمر بن شمیط گفت که موالی و بردگان در نبرد پایدار نیستند و بهتر است فرود آیند و پیاده بجنگند؛ طبری می‌افزاید که او این سخن را از سرِ بدخواهی نسبت به موالی گفت، اما ابن شمیط او را بدگمان نشمرد و موالی را پیاده کرد.[۱۶] سپاه مختار در این نبرد شکست خورد.[۱۷] از سرانجام ابوعمره پس از این نبرد، گزارشی روشن در منابع کهن نیامده است.
کیسانیه و نام فرقه
نوبختی می‌نویسد کیسانیه کسانی‌اند که به امامت محمد بن حنیفه قائل شدند و «کیسانی» نام گرفتند، زیرا رئیس آنان مختار بن ابی‌عبید بود که به «کیسان» لقب داشت. به گفتهٔ او، این لقب از آن رو بود که رئیس شرطهٔ مختار، مکنّی به ابوعمره، نامش کیسان بود.[۱۸] نوبختی سپس می‌افزاید: «وَ رَوَی بَعْضُهُمْ أَنَّهُ سُمِّیَ بِکَیْسَانَ مَوْلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ»؛ برخی روایت کرده‌اند که او به کیسان، مولای علی بن ابی‌طالب، منسوب است.[۱۹] رجال کشی نیز هر دو وجه را آورده است.[۲۰]
دربارهٔ کیسانِ مولای علی، طبری گزارش می‌کند که او در جنگ صفین در دفاع از امام علی علیه السلام کشته شد.[۲۱] بنابراین دو شخصیت با نام کیسان در گزارش‌ها وجود دارد و انتساب نام فرقه به هر یک محل اختلاف است.[۲۲]
ارزیابی منابع
تصویر ابوعمره در منابع یکدست نیست. در گزارش‌های طبری و بلاذری او کارگزاری از کارگزاران مختار است،[۲۳] اما نوبختی او را کسی می‌داند که «در گفتار و کردار و کشتار بسیار از مختار فراتر می‌رفت».[۲۴] این داوری به منابع فرقه‌شناسی تعلق دارد.
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۳۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۶؛ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹-۶۰؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۹۵.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳؛ طوسی، رجال الکشی، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۳۲.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۳۲.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ طوسی، رجال الکشی، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۳۲؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۵۹-۶۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۶۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۹۵.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۹۵-۹۶.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۹۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
- ↑ طوسی، رجال الکشی، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۱۸.
- ↑ طوسی، رجال الکشی، ج۱، ص۱۲۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۳۲ و ۶۰؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۴۰۶.
- ↑ نوبختی، فرق الشیعة، ص۲۳.
منابع
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۵ و ۶.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۶.
- نوبختی، حسن بن موسی؛ فرق الشیعة، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۰۴ق.
- طوسی، محمد بن حسن؛ رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)، قم: مؤسسة آل البیت لإحیاء التراث، بی‌تا؛ ج۱.
