الفصول الغرویه فی الاصول الفقهیه (کتاب)

کتاب «الفُصول الغَرویة فی الأصول الفقهیة» تألیف محمدحسین حائری اصفهانی مشهور به «صاحب فصول» (م، ۱۲۵۴ ق)، از مهمترین کتابهای شیعه در موضوع اصول فقه‌‌‌‌ است. قسمت عمده اثر حاضر، در ردّ مباحث اصولی دو کتاب «معالم الدين» و به خصوص «قوانین الاصول» نوشته شده است.


نویسنده	محمدحسین حائری اصفهانی
موضوع	اصول فقه شیعه
زبان	عربی
تعداد جلد	۱

مؤلف کتاب

محمدحسین حائری اصفهانی (۱۱۸۵-۱۲۵۴ ق) مشهور به «صاحب فصول»، فقیه و اصولی برجسته شیعه در قرن سیزدهم قمری است. او برادر کوچکتر و شاگرد شیخ محمدتقی اصفهانی (۱۱۸۵-۱۲۴۸ق) صاحب «هدایة المسترشدین» بوده است.

حوزه درس حائری اصفهانى یکى از پرشکوه‌ترین حوزه های درسى کربلا به ‌شمار مى‌رفت و او مرجعیت دینى و علمى را عهده‌دار بود. از جمله شاگردان مبرز او، سید حسین کوه کمره ای، شیخ جعفر شوشتری و زین العابدین گلپایگانی بودند. او همچنین در هنگام اقامت در کربلا، با اندیشه فرقه انحرافى شیخیه مبارزه می کرد.

مهم‌ترین اثر وی «الفصول الغرویه» در علم اصول فقه است. «مشارع الاحکام» و «رساله عملیه»، از دیگر آثار اوست.

معرفی کتاب

صاحب «روضات الجنات»، در معرفی محمدحسین حائری اصفهانی و کتاب ایشان «الفُصول الغَرویة فی الأصول الفقهیة» نوشته است: «شیخ محمدحسین... فاضلى فقیه و دانشمندى وجیه، محققى مدقق و وحید عصر خود بود. کتاب فصولش از بهترین کتاب‌هایى است که در علم اصول فقه تدوین شده و اشتباهات سابقین، مخصوصاً نادرستى‌هاى «قوانین» را توضیح داده و اکنون در دست استفاده تمام دانشجویان قرار گرفته و تمام شهرها مطالب محققانه آن را تلقى به قبول نموده‌اند».

مؤلف در خطبه کتاب، علت طرح نظریات صاحب قوانین (میرزای قمی) و مناقشه در نظریات او را تقاضای یکی از شاگردان محقق و مدقق خود (که احتمالا شیخ جعفر شوشتری متوفای ۱۳۰۳ قمری، است) ذکر کرده و بعد این طور می‌نویسد: «فاعذرونی اِن اکثرت من الرد و الایراد أو صرّحت بالضعف و الفساد و لا ترموا علی ذلک بالشنع، فانّ الحق اَحقّّ بأن یُبدی»؛ که با این عبارت سعی دارد اتهام اهانت به صاحب قوانین را از خود دور کند، ولی می توان گفت «الفصول الغرویة»، در واقع، رد بر «قوانین الاصول» است.

مؤلف در مقدمه کتاب مدعی شده که در علم اصول بین تالیفات و کتاب‌های علما و محققین صالح، کتابی را که بیماری‌های علم اصول را شفا بدهد، پیدا نکرده است، اگرچه تالیفات و کتاب‌های زیادی نگاشته شده؛ بنابراین تصمیم گرفته، کتابی بنویسد که مسائل مهم این علم را در بر بگیرد و آنها را تبیین کند. او در انتها می‌گوید: «فاوردتُ فیه تحقیقات بلغ الیها نظری و ذکرتُ فیه تنبیهات عثر علیها فکری مما لم یسبقنی الیها اَحد غیری». اگرچه مؤلف ادعا می‌کند قبلا این مطالب را کسی بیان نکرده، اما همچنانکه از عبارت‌های ایشان معلوم می‌شود، این نظریات در بین علمای اصولی رایج و بلکه مشهور بوده است.

کتاب «تعليقات الفصول فی الأصول»، اثر شيخ احمد شيرازى (متوفى ۱۳۳۲ ق) در سه جلد مى‌باشد، كه به منظور توضيح غوامض و تشريح مطالب مطرح شده در كتاب «الفصول الغرویه» نوشته شده است.

محتوای کتاب

کتاب فصول از دو قسمت تشکیل شده است؛ قسمت اول کتاب، مشتمل بر مقدمه و مقاله اول است. مقدمه؛ شامل مباحث تعریف علم اصول فقه، وضع، مجاز و حقیقت، حقیقت شرعی و متشرعه، صحیح و اعم و مشتق و تا صفحه ۶۲ می‌باشد.

مقاله اول، شامل مباحث صیغه امر، مقدمه واجب، مساله ضد، تقسیمات واجب (موقت و غیر موقت، کفائی و عینی)، اجزاء، نهی، اجتماع امر و نهی، مفهوم و منطوق، مفهوم شرط، وصف غایت، استثناء، عام و خاص، مطلق و مقید، مجمل و مبین و نسخ، و تا صفحه ۲۳۹ است.

قسمت دوم کتاب، شامل مقاله دوم و سوم است؛ مقاله دوم، شامل مباحث حجیت قرآن کریم حجیت اجماع، خبر واحد و حجیت فعل و تقریر و سکوت معصوم علیه‌السّلام بوده و تا صفحه ۳۱۶ می‌باشد. و مقاله سوم، مبحث ادله عقلی است که شامل حسن و قبح عقلی، برائت، استصحاب، تقلید، مجتهد متجزّی و مطلق و تعادل و تراجیح است.

اگرچه مؤلف در ابتدای کتاب این طور آورده است که «رتّبتُه علی مقدمة و مقالات و خاتمة» ولی در کتاب عنوان خاتمة وجود ندارد، مگر این که مبحث تعادل و تراجیح را خاتمه کتاب بدانیم. تقسیم بندی مطالب کتاب با عنوان «فصل» می‌باشد و شاید نام کتاب نیز بر اساس همین تقسیم بندی «الفصول» نامیده شده است. (چنان که تقسیم بندی مطالب در قوانین الاصول با عنوان «قانون» و در هدایة المسترشدین با عنوان «هدایة» است.)

قسمت عمده کتاب حاضر، در رد نظریات صاحب «معالم» و به خصوص صاحب «قوانین» نگاشته شده است و اصولا در کتاب «فصول» بسیار زیاد دیده می‌شود که از عبارت‌های مختلفی در تضعیف نظریات صاحب قوانین نظیر «قد توهّم فی المقام تفصیلا رکیکا» و «من عجائب الاوهام ما سنح للفاضل المعاصر فی المقام» استفاده شود.

از نکات مثبت این کتاب آن است که صاحب فصول، دایره مباحث هر علمی را جدا می‌کند. در مقابل، از نقاط ضعف کتاب این است که وی نام صاحبان مآخذ و مصادر را حتی به کنایه هم کمتر ذکر می‌کند و معمولا از تعابیر قوم، جماعة، الاکثر، نافین، مثبتین و نظائر آنها استفاده می‌کند که به سردرگمی خواننده می‌انجامد. البته در کتاب به نام علامه حلی، سید مرتضی، شیخ طوسی، صاحب معالم و صاحب قوانین تصریح شده است.

از حواشی بسیار مهم که اعتبار کتاب فصول را از نظر تطبیق با نسخه اصلی بالا می‌برد، چهار حاشیه است که در ردّ نظر صاحب فصول نوشته شده است. در انتهای حواشی صفحات ۸۱ و ۹۲ این طور آورده شده که «للاحقر الشیخ جعفر» و در حواشی صفحات ۲۷۱ و ۲۷۲ این طور آورده شده «لشیخنا المدقق التستری دام ظله العالی»، که ظاهرا حواشی علامه شیخ جعفر شوشتری (متوفای ۱۳۰۳ قمری)، از شاگردان صاحب فصول است. با توجه به این حواشی به نظر می‌رسد، نسخه‌ای که کتاب از روی آن انتشار یافته مربوط به شیخ جعفر شوشتری باشد. بنابراین، کتاب در زمان حیات او با نظرات ایشان به چاپ رسیده است، زیرا در حواشی عبارت «دام ظله» وجود دارد.