شیخ صدوق
«محمد بن علی بن بابویه قمی» (م ۳۸۱ ق) فرزند على بن حسین بابویه قمی، معروف به «شیخ صدوق» و ملقب به «رئیس المحدثین» است. او که نزدیک به عصر معصومان میزیست، با جمعآوری روایات اهل بیت علیهمالسلام و تألیف آنها در کتابهای ارزنده، خدمات بسیاری به اسلام و تشیع نمود. حدود ۳۰۰ اثر علمی به او نسبت دادهاند، که مهمترین آنها کتاب «من لایحضره الفقیه» یکی از «کتب اربعه» حدیث شیعه میباشد. شیخ مفید و علی بن محمد خزاز از شاگردان او هستند.
| نام کامل | محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) |
| زادگاه | قم |
| وفات | ۳۸۱ قمری |
| مدفن | شهر ری |
|
| |
| اساتید |
على بن حسین بن بابویه قمى، محمد بن حسن بن ولید، محمد بن على ماجیلویه، قاسم بن محمد استرآبادى،... |
| شاگردان |
شیخ مفید، حسین بن علی بن بابویه قمی، علی بن محمد خزاز قمی، هارون بن موسی تلعکبری،... |
| آثار |
من لایحضره الفقیه، کمال الدین و تمام النعمه، التوحید، الخصال، معانی الأخبار، علل الشرایع، عیون أخبارالرضا، الهدایة، المواعظ،... |
زندگینامه
ولادت به دعای امام عصر:
شیخ طوسى جریان ولادت شیخ صدوق را چنین نقل نموده: على بن حسین بابویه با دخترعموى خود ازدواج کرده بود؛ ولى از او فرزندى به دنیا نیامد. او در نامهاى از حضور ابوالقاسم حسین بن روح نوبختى تقاضا کرد تا از محضر حضرت بقیة الله (عجل الله تعالى فرجه) بخواهد براى او دعا کند تا خداوند اولاد صالح و فقیه به او عطا نماید. پس از گذشت مدتى از ناحیه آن حضرت این گونه جواب رسید: «تو از این همسرت صاحب فرزند نخواهى شد؛ ولى بزودى کنیزى دیلمیه نصیب تو مىشود که از او داراى دو پسر فقیه خواهى گشت».[۱]
شیخ صدوق خود جریان ولادتش به دعای امام زمان (عجل الله تعالى فرجه) را در کتاب «کمال الدین و تمام النعمه» در قالب حدیثی به این صورت نقل می کند: محمد بن علی اسود گوید على بن حسین بابویه (پدر شیخ صدوق) بعد از مرگ محمد بن عثمان عمرى از من خواهش کرد که از ابوالقاسم نوبختی بخواهم که از مولاى ما صاحب الزمان (ع) بخواهد درباره او دعا کند که خدا پسرى به او عطا کند، گوید از او خواهش کردم و آن را به امام رسانید و پس از سه روز خبر داد که براى على بن الحسین دعا کرد و بزودى خداى عزوجل به او پسر با برکتى بدهد که سودمند باشد و بعد از او هم اولادى باشد.[۲]
شیخ صدوق پس از نقل این حدیث مىافزاید: بسیارى از اوقات می شد که محمد بن على اسود مرا می دید که به مجلس درس استاد خود محمد بن احمد بن حسن بن ولید می رفتم و در کتب علم و حفظ آنها اشتیاق داشتم و به من می گفت این رغبت در علم و تحصیل از تو عجب نیست، زیرا تو بدعاى امام علیه السلام بدنیا آمدى.
پدر شیخ صدوق یعنی علی بن حسین بن بابویه قمی، از برجسته ترین علما و فقهاى بزرگ زمان خود بود. در آن روزگار با آن که عالمان و محدثان بسیارى در قم مىزیستند، پرچم هدایت و مرجعیت فتوا بر دوش این عالم عابد و محدث زاهد و صاحب کرامات بود. او دکهاى کوچک در بازار قم داشت که از راه کسب و تجارت و در نهایت زهد و عفاف، امرار معاش مىکرد و ساعاتى از روز را نیز در منزل خود به تدریس و تبلیغ احکام و نقل روایات مىپرداخت.[۳]
از آنجا که حسین بن روح پس از وفات محمد بن عثمان عمرى در سال ۳۰۵ ه.ق به نیابت امام زمان علیه السلام رسیده و پدر شیخ صدوق بشارت ولادت فرزند خود را از طریق او از امام زمان دریافت نموده است، پس ولادت شیخ صدوق قطعا پس از این سال اتفاق افتاده است.
اقامت در شهر ری:
شیخ صدوق در شهر قم بدنیا آمد و در همان جا رشد کرد و نزد استادان آن شهر به فراگیرى دانش پرداخت، سپس در زمان رکن الدوله دیلمی از امرای آل بویه از قم به ری آمد. در مواردی، علت مهاجرت شیخ صدوق به ری، درخواست اهالی آن دیار از وی بیان شده و در برخی دیگر از منابع، به دعوت مستقیم رکن الدوله از ایشان اشاره شده است.
اما از مجموع مطالب تاریخی موجود، می توان چنین استنتاج نمود که چون آوازه کمالات و قدرت علمی ایشان به سایر نقاط ایران رسید، امیر آل بویه، که خود فردی دانا، عالمدوست و علاقه مند به ایجاد جلسات مناظره بین علما بود، از شیخ صدوق دعوت نمود به ری بیاید تا از حضور ایشان در جلسات استفاده شود. با حضور شیخ صدوق در ری، مردم این شهر، که بر خلاف قم، اهل سنّت بیشتری در کنار خود می دیدند و در مسائل مذهبی درگیری بیشتری با آنان داشتند، از شیخ صدوق درخواست کردند در آنجا سکنا گزیند. این مسئله مورد توجه و درخواست رکن الدوله نیز گردید. شیخ صدوق نیز به منظور ادای تکلیف شرعی درخواست ایشان را پذیرفت.[۴]
مسافرتهای شیخ صدوق:
شیخ صدوق از کسانی است که برای جمع آوری احادیث امامان معصوم علیهمالسلام به مسافرتهای بسیار رفته است. در این سفرها از استادان بزرگی استفاده کرده و خود نیز به تدریس و بحث میپرداخته است. صدوق برخی از کتابهای خود را در این سفرها تألیف کرده است. از جمله سفرهای شیخ صدوق سفر به شهرهای بخارا، نیشابور، طوس، اصفهان و بغداد بوده است.[۵]
وفات:
مرحوم شیخ صدوق در سال ۳۸۱ هـ.ق در شهر ری دار فانی را وداع گفت[۶] و در محلی که اکنون به قبرستان ابن بابویه معروف است به خاک سپرده شد.
مطابق با آنچه خوانساری در کتاب «روضات الجنات» آورده است، در حدود ۱۲۳۸ قمری و در عهد فتحعلی شاه قاجار، مرقد شیخ صدوق از کثرت باران خراب شد و رخنهای در آن پدید آمد. به جهت تعمیر و اصلاح آن اطرافش را کندند؛ پس به سردابی که مدفنش بود برخوردند. هنگامی که وارد سرداب شدند، با جسد سالم شیخ صدوق بعد از حدود هشت قرن مواجه شدند. این خبر به سرعت در تهران منتشر شد و به گوش فتحعلی شاه رسید. وی با جمعی از بزرگان و امنای دولت به جهت مشاهده حضوری به محل آمدند. جمعی از علما و اعیان دولت داخل سرداب شدند و صدق قضیه را مشاهده کردند. پس از آن وی دستور تعمیر و تجدید بنا و تزئینات آن بقعه را صادر کرد.[۷]
روز پانزدهم اردیبهشت ماه، از طرف رهبر شهید انقلاب، آیت اللّه سید علی حسینی خامنه ای، به عنوان روز بزرگداشت شیخ صدوق نامگذاری شده است.[۸]
استادان
شخصیت های نامداری که شیخ صدوق از محضرشان بهره علمی می برده، در منطقه جغرافیایی خاصی بسر نمی برده اند. آنها بنا به اقتضای شرایط سیاسی یا فرهنگی، هر کدام در یکی از نقاط جهان اسلام اقامت داشتند.[۹] از این رو به درستی، استادان او را نمی توان شمارش کرد، ولی بعضی از علما گفته اند: تعداد استادان وی، ۲۵۲ تن بوده است.[۱۰] افزون بر آنان، شیخ از هفتاد عالم دیگر نیز حدیث نقل کرده است.[۱۱][۱۲]
از اساتید بزرگ او می توان این افراد را نام برد:
- على بن حسین بن بابویه قمى (پدر بزرگوارش)
- محمد بن حسن بن احمد بن ولید
- حمزة بن محمد بن احمد بن جعفر بن محمد بن زید بن على علیه السلام
- ابوالحسن محمد بن قاسم
- ابومحمد قاسم بن محمد استرآبادى
- عبدوس بن على بن عباس گرگانى
- محمد بن على استرآبادى[۱۳]
- محمد بن على ماجیلویه
- احمد بن على بن ابراهیم قمى
شاگردان
بارزترین شاگردان شیخ صدوق عبارتند از:
- شیخ مفید
- حسین بن علی بن بابویه قمی (برادرش)
- هارون بن موسی تلعکبری
- حسین بن محمد قمی (مؤلف تاریخ قم)
- علی بن احمد بن عباس نجاشی، پدر احمد بن علی نجاشی
- سید مرتضی علم الهدی
- سید ابوالبرکات علی بن حسین جوزی حسینی حلی[۱۴]
- علی بن محمد خزاز قمی
- حسین بن عبیدالله بن غضائری (پدر احمد ابن غضائری)
آثار و تألیفات
حدود ۳۰۰ اثر علمی به شیخ صدوق نسبت دادهاند که بسیاری از آنها امروزه در دسترس نیست.[۱۵] از جمله تألیفات ایشان عبارتند از:
- مَن لایحضُرُه الفقیه: معروفترین و بزرگترین کتاب شیخ صدوق است که در دسترس است و بارها چاپ شده و ده ها تن از فقهای بزرگ به شرح، ترجمه و حاشیه بر آن همت گماشته اند. وی این کتاب را در سال ۳۷۲ هـ.ق در روستای «ایلاق» از توابع بلخ نوشت. «من لایحضره الفقیه» یکی از اصول چهارگانه فقه شیعه (کتب اربعه) و مأخذ علمی معتبری در احکام شرعی است.[۱۶]
- کمال الدین و تمام النعمه
- التوحید شیخ صدوق
- الخصال
- معانی الأخبار
- علل الشرایع
- عیون أخبارالرضا علیهالسلام
- الإعتقادات
- الأمالی
- ثواب الاعمال و عقاب الاعمال
- صفات الشیعة
- المواعظ
- فضائل الأشهر الثلاثة
- فضائل الشیعه
- مصادقة الإخوان
- الهدایة
- المُقنع فی الفقه
- مدینة العلم[۱۷]
در منظر عالمان
- شیخ طوسى در معرفى شیخ صدوق مىگوید: «او دانشمندى جلیل القدر و حافظ احادیث بود. از احوال رجال، کاملاً آگاه و در سلسله احادیث، نقادى عالى مقام به شمار مىآمد. بین بزرگان قم، از نظر حفظ احادیث و کثرت معلومات مانند نداشت و در حدود سیصد اثر از خود به یادگار گذاشته است».
- رجالى کبیر، نجاشى چنین مىنویسد: «ابوجعفر (شیخ صدوق) ساکن رى، فقیه و چهره برجسته شیعه در خراسان است، او به بغداد نیز وارد شد و با این که در سن جوانى بود همه بزرگان شیعه از او استماع حدیث مىکردند».
- سید هاشم بحرانی مىگوید: «جمعى از اصحاب ما، از جمله علامه حلی در «مختلف الشیعه»، شهید ثانی در «شرح ارشاد الاذهان» و ...، روایات مرسله شیخ صدوق را صحیح مىدانند و به آنها عمل مى کنند؛ زیرا همان گونه که روایات مرسله ابن ابى عمیر پذیرفته شده، روایات مرسله صدوق هم مورد قبول واقع شده است».[۱۸]
پانویس
- ↑ الغیبة، شیخ طوسی، ص۳۰۸
- ↑ کمال الدین، ترجمه محمدباقر کمره اى، ج۲، ص ۱۸۰
- ↑ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، نرم افزار جامع الاحادیث [لوح فشرده]، بخش کتابشناسی.
- ↑ سید علی حسین پور، شیخ صدوق و رکن الدوله: بررسی تعامل دانشمند بزرگ شیعه با حاکم بویهی، ماهنامه معرفت، سال هفدهم، شماره پیاپی ۱۲. در دسترس در حدیث نت، بازیابی: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۷
- ↑ علی دوانی، مفاخر الاسلام، جلد ۳
- ↑ نجاشی، رجال، ص ۳۹۲.
- ↑ رجوع کنید: من لا یحضره الفقیه، ترجمه على اکبر غفارى، مقدمه، ص۱۷
- ↑ ستاد بزرگداشت شیخ صدوق، ویژه نامه بزرگداشت شیخ صدوق، پانزدهم اردیبهشت ماه ۱۳۸۰، شهرستان ری.
- ↑ عبدالعلی محمدی شاهرودی، شیخ صدوق، ص ۷۱.
- ↑ ویژه نامه بزرگداشت شیخ صدوق؛، ص ۴۴.
- ↑ عبدالعلی محمدی شاهرودی، شیخ صدوق، ص ۷۱.
- ↑ "فقیه ری: بزرگداشت شیخ صدوق رحمه الله"، مرتضی یعقوبی، گلبرگ، اردیبهشت ۱۳۸۵، شماره ۷۴ در دسترس در سایت حوزه، بازیابی: ۲۴ بهمن ۱۳۹۱.
- ↑ "ابن بابویه، محمد بن علی"، ویکی نور، بازیابی: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۷
- ↑ گلشن ابرار، جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، جلد ۱، معرفی شیخ صدوق، در دسترس در سایت غدیر، بازیابی: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۷
- ↑ فهرست آثار شیخ صدوق، ویکی شیعه
- ↑ ویژه نامه بزرگداشت شیخ صدوق، اردیبهشت ماه ۱۳۸۰، ص ۹۱.
- ↑ برای مشاهده فهرست تفصیلی آثار ایشان مشاهده کنید: فهرست آثار شیخ صدوق، ویکی شیعه
- ↑ "ابن بابویه، محمد بن علی"، ویکی نور، بازیابی: ۸ اردیبهشت ۱۳۹۷
