نفحات الرحمان فی تفسیر القرآن (کتاب): تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
سطر ۱: سطر ۱:
'''«نفحات الرحمان فی تفسیر القرآن»''' تأليف [[شیخ محمد نهاوندی]] (م، ۱۳۷1 ق)، شامل [[تفسير]] تمام سوره‌هاى [[قرآن کریم]] به زبان عربی و فارسی است. این تفسیر، جامع مسائل مرتبط با قرآن، مانند عرفان، اسباب نزول آیات، بیان نظم قضایا و اتفاقات، کلمات قرآنى، کشف معظلات و شرح اشارات مى باشد.  
+
'''«نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن»''' تألیف [[شیخ محمد نهاوندی]] (م، ۱۳۷۱ ق)، شامل [[تفسیر]] تمام سوره‌هاى [[قرآن کریم]] به زبان عربی و فارسی است. این تفسیر، دربردارنده مسائل گوناگون مرتبط با قرآن، مانند بیان [[اسباب نزول]]، نظم و [[تناسب آیات و سور|ارتباط سور و آیات]]، و نیز مباحث‌ [[علم کلام|کلامى]] و بهره‌گیرى از روایات [[اهل بیت]] علیهم‌السلام مى‌باشد.  
 +
{{مشخصات کتاب
  
== معرفی کتاب ==
+
|عنوان=
تفسير نفحات الرحمن في تفسير القرآن، در چهار جلد رحلى با چاپ سنگى است که شامل [[تفسیر]] تمام [[قرآن کریم]] مى باشد و حاصل تلاش و کوشش مجدّانه و مشتاقانه او است؛ زیرا این تفسیر، ابتدا با چهار سال تلاش به اتمام رسید امّا در یک آتش سوزى ناگهانى، سوخت و شیخ محمّد، با عزمى راسخ و تلاشى مجدّد به نوشتن دوباره این تفسیر گران سنگ پرداخت و آن را به نحو مطلوب تر و شایسته ترى به پایان رسانید.
 
  
این اثر، تفسیری پرمایه و استوار از آیات قرآن است و در بردارنده نقل اقوال عالمانِ بزرگ، اشاره به روایات [[اهل بیت]](علیهم السلام) به صورتی شیوا و اثرگذار، حکایت داستان های قرآنی با نثری زیبا و دل نشین، پاسخ به شبهات اعتقادی و اشکال های معنایی مرتبط با آیات، چگونگی پیوست محتوایی میان آیات و سوره ها و پیش کش چهل طُرفه ناب در [[علوم قرآنی]] در مقدمه آن است.
+
|تصویر= [[پرونده:نفحات الرحمان.jpg|240px|وسط]]
 +
 
 +
|نویسنده= شیخ محمد نهاوندی
 +
 
 +
|موضوع= تفسیر قرآن/ شیعه
 +
 
 +
|زبان= فارسی و عربی
 +
 
 +
|تعداد جلد= ۴
 +
 
 +
|عنوان افزوده1=
 +
 
 +
|افزوده1=
 +
 
 +
|عنوان افزوده2=
 +
 
 +
|افزوده2=
 +
 
 +
|لینک=
 +
 
 +
}}
 +
== مؤلف ==
 +
آیت الله [[شیخ محمد نهاوندی|شیخ محمد نهاوندى]] (۱۲۹۱-۱۳۷۱ ق) فرزند [[شیخ عبدالرحیم نهاوندی|شیخ عبدالرحیم نهاوندى]]، عالم ربانی، فقیه، مفسر و شاعر بزرگوار [[شیعه]] و از شاگردان [[آخوند خراسانى]]، [[سید محمدکاظم طباطبائی یزدی|سید محمدکاظم یزدى]] و [[سید اسماعیل صدر]] بود.
 +
 
 +
علاوه بر تفسیر «نفحات الرحمان»، ضیاء الأبصار فى مباحث الخیار، سراج النهج فى مسائل العمرة و الحج، خلل الصّلاة و زبدة المصائب، از دیگر آثار اوست.
 +
 
 +
مرحوم حاج شیخ محمد نهاوندى، در ۲۵ [[ماه ربیع الثانی|ربیع الثانى]] سال ۱۳۷۱ قمرى (۱۳۳۱ ش) دیده از جهان فروبست و در [[حرم امام رضا علیه السلام|حرم مطهر امام رضا]] (علیه السلام) مدفون گردید.
 +
 
 +
==معرفی کتاب==
 +
«تفسیر نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن»، در چهار جلد رحلى با چاپ سنگى است که شامل [[تفسیر]] تمام [[قرآن کریم]] مى باشد و حاصل تلاش و کوشش مجدّانه و مشتاقانه [[شیخ محمد نهاوندی|شیخ محمد نهاوندى]] است؛ زیرا این تفسیر، ابتدا با چهار سال تلاش به اتمام رسید امّا در یک آتش سوزى ناگهانى، سوخت و شیخ محمّد، با عزمى راسخ و تلاشى مجدّد به نوشتن دوباره این تفسیر گران سنگ پرداخت و آن را به نحو مطلوب تر و شایسته ترى به پایان رسانید.
 +
 
 +
این اثر، تفسیری پرمایه و استوار از آیات قرآن است و در بردارنده روایات [[اهل بیت]] (علیهم السلام) به صورتی شیوا و اثرگذار، نقل اقوال عالمان بزرگ، اشاره به حکایت داستان های قرآنی با نثری زیبا و دل نشین، پاسخ به شبهات اعتقادی و اشکال های معنایی مرتبط با آیات، چگونگی پیوست محتوایی میان [[آیه|آیات]] و [[سوره|سور]] و بیان چهل طُرفه ناب در [[علوم قرآنی]] در مقدمه آن است.
 +
 
 +
«تفسیر نفحات الرحمن» به دو زبان فارسى و عربى نگاشته شده است تا از این رهگذر استفاده و بهره‌گیرى از آن براى همگان میسر گردد.  
 
==محتوای کتاب==
 
==محتوای کتاب==
«تفسير نفحات الرحمن» به دو زبان فارسى و عربى نگاشته شده است تا از اين رهگذر استفاده و بهره‌گيرى از آن براى همگان ميسر گردد. مفسر محترم پس از نقل آيات، ابتدا به تفسير فارسى مى‌پردازد و آنگاه مطالب را به‌گونه مفصل به زبان عربى بيان مى‌كند. تقريباً يك چهارم مجموعه كتاب را بخش فارسى آن به خود اختصاص داده است كه مى‌تواند به‌صورت مستقل چاپ و براى فارسى‌زبانان مورد استفاده قرار گيرد.
+
مفسر محترم پس از نقل [[آیه|آیات]]، ابتدا به [[تفسیر]] فارسى مى‌پردازد و آنگاه مطالب را به‌گونه مفصل به زبان عربى بیان مى‌کند. تقریباً یک چهارم مجموعه کتاب را بخش فارسى آن به خود اختصاص داده است که مى‌تواند به‌صورت مستقل چاپ و براى فارسى‌زبانان مورد استفاده قرار گیرد.
  
مؤلف گرانمايه، قبل از ورود به تفسير، مباحثى از [[علوم قرآن]] را به عنوان مقدمه و با نام «طُرفه» بيان كرده است كه مجموع آنها به چهل بحث مى‌رسد. اهم آن مباحث عبارتند از: [[اعجاز قرآن]]، [[نزول قرآن]]، [[جمع قرآن|جمع‌آورى قرآن]]، نام‌هاى قرآن، صيانت قرآن از [[تحریف قرآن|تحريف]]، ترتيب و تقسيم‌بندى و نام‌هاى [[سوره|سور]]، [[آیات محکم و متشابه|محكم و متشابه]] و [[تفسير]] و [[تأویل|تأويل]]، [[حروف مقطعه]]، [[نسخ]] در قرآن، ظهر و بطن قرآن، رفع تناقض در آيات، برترى قرآن بر ساير كتب آسمانى، تعليم و تعلّم، [[تلاوت قرآن|تلاوت]] و [[حفظ قرآن]]، برترى برخى سور و....
+
مؤلف گرانمایه، قبل از ورود به تفسیر، مباحثى از [[علوم قرآن]] را به عنوان مقدمه و با نام «طُرفه» بیان کرده است که مجموع آنها به چهل بحث مى‌رسد. اهم آن مباحث عبارتند از: [[اعجاز قرآن]]، [[نزول قرآن]]، [[جمع قرآن|جمع‌آورى قرآن]]، نام‌هاى قرآن، صیانت قرآن از [[تحریف قرآن|تحریف]]، ترتیب و تقسیم‌بندى و نام‌هاى [[سوره|سور]]، [[آیات محکم و متشابه|محکم و متشابه]] و [[تفسیر]] و [[تأویل|تأویل]]، [[حروف مقطعه]]، [[نسخ]] در قرآن، ظهر و بطن قرآن، رفع تناقض در آیات، برترى قرآن بر سایر کتب آسمانى، تعلیم و تعلّم، [[تلاوت قرآن|تلاوت]] و [[حفظ قرآن]]، برترى برخى سور و... .
  
مفسّر گرانقدر همانند [[تفسير صافى]]، آيات را با بيانات تفسيرى پيوند داده و در هر يك از قسمت‌هاى [[آيه]]، به تناسب از بحث‌هاى ديگر استفاده كرده است. و بدين‌شكل تفسير قرآن كريم را با بيانات تفسيرى، [[شأن نزول|شأن نزول‌]]، روايات و به تناسب با ذكر مباحث [[فقه|فقهى]] و [[علم کلام|كلامى]] به پايان مى‌برد و در ضمن بيان اين مباحث، نظرات خود را نيز بيان مى‌دارد. خاتمه کتاب نیز اشاره به منابع مورد استفاده در تفسیر مذکور دارد.
+
مفسّر گرانقدر همانند [[تفسیر صافی (کتاب)|تفسیر صافى]]، آیات را با بیانات تفسیرى پیوند داده و در هر یک از قسمت‌هاى [[آیه]]، به تناسب از بحث‌هاى دیگر استفاده کرده است. و بدین‌شکل تفسیر قرآن کریم را با بیانات تفسیرى، [[شأن نزول|شأن نزول‌]]، روایات و به تناسب با ذکر مباحث [[فقه|فقهى]] و [[علم کلام|کلامى]] به پایان مى‌برد و در ضمن بیان این مباحث، نظرات خود را نیز بیان مى‌دارد. خاتمه کتاب نیز اشاره به منابع مورد استفاده در تفسیر مذکور دارد.
  
 
تفسیر آیات از ابتداى [[سوره حمد]] تا پایان [[سوره ناس]] به شیوه «قال - اقول» شروع شده است؛ بدین صورت که با آوردن کلمه قال، نظرات مفسرین سابق و هم عصر خود را آورده است و با آوردن کلمه اقول، پاسخ آن نظرات را بیان نموده است.
 
تفسیر آیات از ابتداى [[سوره حمد]] تا پایان [[سوره ناس]] به شیوه «قال - اقول» شروع شده است؛ بدین صورت که با آوردن کلمه قال، نظرات مفسرین سابق و هم عصر خود را آورده است و با آوردن کلمه اقول، پاسخ آن نظرات را بیان نموده است.
==ويژگى‌هاى تفسير==
+
==ویژگى‌هاى تفسیر==
  
بهره‌گيرى از روايات:
+
'''بهره‌گیرى از روایات:'''
  
استفاده گسترده [[شیخ محمد نهاوندی|شیخ محمد نهاوندى]] از روايات گوناگون، جلوه‌اى خاص به این تفسير بخشيده است. وى در پيشگفتار كتاب مى‌گويد: من كوشش فراوانى را براى نقل روايات وارده از طريق [[عامه]] و [[شیعه|خاصه]] نموده‌ام. بهره‌گيرى فراوان مؤلف از روايات به‌گونه‌اى است كه اين تفسير را مى‌توان [[تفسیر مأثور|تفسير روايى]] دانست. روايات نقل شده در اين كتاب تنها روايات تفسيرى نيست بلكه به هر مناسبتى از روايات بهره برده است؛ مثلاً ذيل آيه [[امر به معروف و نهى از منكر]] روايات متعددى نقل مى‌كند كه قطعاً جنبه تفسيرى نداشته و صرفاً تأكيدى بر مفهوم آيه و اهميت و فضيلت اين فريضه الهى است. هچنين از اين نمونه است، رواياتى كه در بيان تاريخ امم گذشته آورده است.
+
استفاده گسترده [[شیخ محمد نهاوندی|شیخ محمد نهاوندى]] از روایات گوناگون، جلوه‌اى خاص به این تفسیر بخشیده است. وى در پیشگفتار کتاب مى‌گوید: من کوشش فراوانى را براى نقل روایات وارده از طریق [[عامه]] و [[شیعه|خاصه]] نموده‌ام. بهره‌گیرى فراوان مؤلف از روایات به‌گونه‌اى است که این تفسیر را مى‌توان [[تفسیر مأثور|تفسیر روایى]] دانست. روایات نقل شده در این کتاب تنها روایات تفسیرى نیست بلکه به هر مناسبتى از روایات بهره برده است؛ مثلاً ذیل آیه [[امر به معروف و نهى از منکر]] روایات متعددى نقل مى‌کند که قطعاً جنبه تفسیرى نداشته و صرفاً تأکیدى بر مفهوم آیه و اهمیت و فضیلت این فریضه الهى است. هچنین از این نمونه است، روایاتى که در بیان تاریخ امم گذشته آورده است.
در نقل روايات از منابع فراوانى سود جسته است كه خود در خاتمه مقدمه از آنها نام برده است:
+
در نقل روایات از منابع فراوانى سود جسته است که خود در خاتمه مقدمه از آنها نام برده است:
1. [[جوامع الجامع]] 2. [[بحار الانوار]]، 3. [[وسائل الشیعه (کتاب)|وسائل الشيعة]]، 4. [[تفسیر صافی (کتاب)|تفسير صافى]]، 5. [[التفسیر الکبیر (کتاب)|مفاتيح الغيب]]، 6. [[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان]]، 7. اسرار التنزيل، 8. روح البيان.
+
۱. [[جوامع الجامع]] ۲. [[بحار الانوار]]، ۳. [[وسائل الشیعه (کتاب)|وسائل الشیعة]]، ۴. [[تفسیر صافی (کتاب)|تفسیر صافى]]، ۵. [[التفسیر الکبیر (کتاب)|مفاتیح الغیب]]، ۶. [[الاتقان فی علوم القرآن (کتاب)|الاتقان]]، ۷. اسرار التنزیل، ۸. روح البیان.
  
موضع‌گيرى درباره اسرائيليات:
+
'''موضع‌گیرى درباره اسرائیلیات:'''
  
مرحوم نهاوندى در ارتباط با روايات و اخبار [[اسرائیلیات|اسرائيلى]] به شدت موضع‌گيرى مى‌نمايد و آنها را با معيار [[عقل]] و [[قرآن|كتاب]] سنجيده و مردود مى‌شمارد.
+
مرحوم نهاوندى در ارتباط با روایات و اخبار [[اسرائیلیات|اسرائیلى]] به شدت موضع‌گیرى مى‌نماید و آنها را با معیار [[عقل]] و [[قرآن|کتاب]] سنجیده و مردود مى‌شمارد.
  
توجه به شأن نزول:
+
'''توجه به شأن نزول:'''
  
يكى از مواردى را كه مفسر مورد توجه قرار داده است ذكر [[شأن نزول|شأن نزول‌هاى]] وارده است و چون شأن نزول‌ها به‌صورت روايت مى‌باشند لذا اين خود بخشى از مسأله بهره‌گيرى از روايات به‌حساب مى‌آيد. آنچه لازم به ذكر است، اين‌كه اصولاً مؤلف پس از نقل روايات در هر قسمت در صورتى‌كه بين آنها تعارض و اختلافى باشد درصدد جمع بين آنها برمى‌آيد و به‌گونه‌اى تخالف و تضاد بين آنها را برطرف مى‌سازد.
+
یکى از مواردى را که مفسر مورد توجه قرار داده است ذکر [[شأن نزول|شأن نزول‌هاى]] وارده است و چون شأن نزول‌ها به‌صورت روایت مى‌باشند لذا این خود بخشى از مسأله بهره‌گیرى از روایات به‌حساب مى‌آید. آنچه لازم به ذکر است، این‌که اصولاً مؤلف پس از نقل روایات در هر قسمت در صورتى‌که بین آنها تعارض و اختلافى باشد درصدد جمع بین آنها برمى‌آید و به‌گونه‌اى تخالف و تضاد بین آنها را برطرف مى‌سازد.
  
ارتباط سور و نظم آيات:
+
'''ارتباط سور و نظم آیات:'''
  
يكى ديگر از برجستگى‌هاى اين تفسير تلاش گسترده مفسّر، در بيان [[تناسب آیات و سور|ارتباط سور و آيات]] است؛ امّا اين‌كه تا چه اندازه در اين جهت موفق بوده است، مجال ديگرى مى‌طلبد. اين امر ناشى از انديشه مفسّر در اين بحث است، چه اين‌كه در مسأله [[جمع‌آورى قرآن]] و اين‌كه آيا قرآن به‌صورت موجود و با همين ترتيب در زمان شخص [[پيامبر اكرم]](ص) شكل گرفته، يا اين ترتيب پس از آن‌حضرت توسط [[صحابه|اصحاب]] صورت پذيرفته، دو ديدگاه وجود دارد؛ مرحوم نهاوندى(ره) از دسته اول به‌شمار مى‌رود و بحثى را در مقدمه كتاب در همين جهت به ميان آورده است.
+
یکى دیگر از برجستگى‌هاى این تفسیر تلاش گسترده مفسّر، در بیان [[تناسب آیات و سور|ارتباط سور و آیات]] است؛ امّا این‌که تا چه اندازه در این جهت موفق بوده است، مجال دیگرى مى‌طلبد. این امر ناشى از اندیشه مفسّر در این بحث است، چه این‌که در مسأله [[جمع‌آورى قرآن]] و این‌که آیا قرآن به‌صورت موجود و با همین ترتیب در زمان شخص [[پیامبر اکرم]](ص) شکل گرفته، یا این ترتیب پس از آن‌حضرت توسط [[صحابه|اصحاب]] صورت پذیرفته، دو دیدگاه وجود دارد؛ مرحوم نهاوندى(ره) از دسته اول به‌شمار مى‌رود و بحثى را در مقدمه کتاب در همین جهت به میان آورده است.
بديهى است كه چنين انديشه‌اى در عمل تأثير به‌سزايى گذاشته و مفسر را بر اين داشته است كه كوشش فراوانى در جهت ارتباط سور و آيات بنمايد.
+
بدیهى است که چنین اندیشه‌اى در عمل تأثیر به‌سزایى گذاشته و مفسر را بر این داشته است که کوشش فراوانى در جهت ارتباط سور و آیات بنماید.
  
توجه به مسائل كلامى:
+
'''توجه به مسائل کلامى:'''
  
آنجا كه سخن از بحث‌هاى [[علم کلام|كلامى]] به ميان مى‌آيد، مفسر از اين فرصت بهره جسته و به تفصيل وارد اين‌گونه بحث‌ها مى‌شود و در اين بين، سخنان [[فخر رازى]] را نقل و سپس درصدد ردّ آنها برمى‌آيد؛ براى نمونه مى‌توان به بحث [[عصمت]] انبيا ذيل آيه: «فتلقّى آدم...» و مسأله [[امامت]] و [[ولايت]] ذيل آيه «أطيعوا الله و أطيعوا الرسول و أولواالامر منكم...» اشاره كرد كه همت مؤلف مصروف بيان نظرات و ديدگاه‌هاى مذهب [[شيعه]] گرديده است.
+
آنجا که سخن از بحث‌هاى [[علم کلام|کلامى]] به میان مى‌آید، مفسر از این فرصت بهره جسته و به تفصیل وارد این‌گونه بحث‌ها مى‌شود و در این بین، سخنان [[فخر رازى]] را نقل و سپس درصدد ردّ آنها برمى‌آید؛ براى نمونه مى‌توان به بحث [[عصمت]] انبیا ذیل آیه: «فتلقّى آدم...» و مسأله [[امامت]] و [[ولایت]] ذیل آیه «أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولواالامر منکم...» اشاره کرد که همت مؤلف مصروف بیان نظرات و دیدگاه‌هاى مذهب [[شیعه]] گردیده است.
  
بيان مسائل فقهى:
+
'''بیان مسائل فقهى:'''
  
نظر به اينكه بخش عمده‌اى از قرآن كريم را [[آیات الاحکام|آيات احكام]] تشكيل مى‌دهد، طبيعى است كه بسيارى از مفسران به تناسب به مباحث فقهى بپردازند و در اين بين برخى به تفصيل و پردامنه اين مباحث را دنبال كرده‌اند. مفسر گرانقدر تفسير نفحات الرحمن در بحثهاى فقهى، ابتدا چند روايت را ذكر و سپس به استناد آنها نظر خود را بيان مى‌كند.  
+
نظر به اینکه بخش عمده‌اى از قرآن کریم را [[آیات الاحکام|آیات احکام]] تشکیل مى‌دهد، طبیعى است که بسیارى از مفسران به تناسب به مباحث فقهى بپردازند و در این بین برخى به تفصیل و پردامنه این مباحث را دنبال کرده‌اند. مفسر گرانقدر تفسیر نفحات الرحمن در بحثهاى فقهى، ابتدا چند روایت را ذکر و سپس به استناد آنها نظر خود را بیان مى‌کند.  
  
 
==منابع==
 
==منابع==
  
*نرم افزار جامع التفاسیر، مرکز تحقیقات کامپیوتری نور.
+
*[[نرم افزار جامع تفاسیر نور|نرم افزار جامع التفاسیر]]، مرکز تحقیقات کامپیوتری نور.
 
*"شیخ محمد نهاوندی"، پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام، نوشته على مصباح.
 
*"شیخ محمد نهاوندی"، پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام، نوشته على مصباح.
 
*سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله "تفاسیر قرن چهاردهم".
 
*سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله "تفاسیر قرن چهاردهم".
  
 
[[رده:تفاسیر]]
 
[[رده:تفاسیر]]

نسخهٔ ‏۱۲ نوامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۳۸

«نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن» تألیف شیخ محمد نهاوندی (م، ۱۳۷۱ ق)، شامل تفسیر تمام سوره‌هاى قرآن کریم به زبان عربی و فارسی است. این تفسیر، دربردارنده مسائل گوناگون مرتبط با قرآن، مانند بیان اسباب نزول، نظم و ارتباط سور و آیات، و نیز مباحث‌ کلامى و بهره‌گیرى از روایات اهل بیت علیهم‌السلام مى‌باشد.

نفحات الرحمان.jpg
نویسنده شیخ محمد نهاوندی
موضوع تفسیر قرآن/ شیعه
زبان فارسی و عربی
تعداد جلد ۴

مؤلف

آیت الله شیخ محمد نهاوندى (۱۲۹۱-۱۳۷۱ ق) فرزند شیخ عبدالرحیم نهاوندى، عالم ربانی، فقیه، مفسر و شاعر بزرگوار شیعه و از شاگردان آخوند خراسانى، سید محمدکاظم یزدى و سید اسماعیل صدر بود.

علاوه بر تفسیر «نفحات الرحمان»، ضیاء الأبصار فى مباحث الخیار، سراج النهج فى مسائل العمرة و الحج، خلل الصّلاة و زبدة المصائب، از دیگر آثار اوست.

مرحوم حاج شیخ محمد نهاوندى، در ۲۵ ربیع الثانى سال ۱۳۷۱ قمرى (۱۳۳۱ ش) دیده از جهان فروبست و در حرم مطهر امام رضا (علیه السلام) مدفون گردید.

معرفی کتاب

«تفسیر نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن»، در چهار جلد رحلى با چاپ سنگى است که شامل تفسیر تمام قرآن کریم مى باشد و حاصل تلاش و کوشش مجدّانه و مشتاقانه شیخ محمد نهاوندى است؛ زیرا این تفسیر، ابتدا با چهار سال تلاش به اتمام رسید امّا در یک آتش سوزى ناگهانى، سوخت و شیخ محمّد، با عزمى راسخ و تلاشى مجدّد به نوشتن دوباره این تفسیر گران سنگ پرداخت و آن را به نحو مطلوب تر و شایسته ترى به پایان رسانید.

این اثر، تفسیری پرمایه و استوار از آیات قرآن است و در بردارنده روایات اهل بیت (علیهم السلام) به صورتی شیوا و اثرگذار، نقل اقوال عالمان بزرگ، اشاره به حکایت داستان های قرآنی با نثری زیبا و دل نشین، پاسخ به شبهات اعتقادی و اشکال های معنایی مرتبط با آیات، چگونگی پیوست محتوایی میان آیات و سور و بیان چهل طُرفه ناب در علوم قرآنی در مقدمه آن است.

«تفسیر نفحات الرحمن» به دو زبان فارسى و عربى نگاشته شده است تا از این رهگذر استفاده و بهره‌گیرى از آن براى همگان میسر گردد.

محتوای کتاب

مفسر محترم پس از نقل آیات، ابتدا به تفسیر فارسى مى‌پردازد و آنگاه مطالب را به‌گونه مفصل به زبان عربى بیان مى‌کند. تقریباً یک چهارم مجموعه کتاب را بخش فارسى آن به خود اختصاص داده است که مى‌تواند به‌صورت مستقل چاپ و براى فارسى‌زبانان مورد استفاده قرار گیرد.

مؤلف گرانمایه، قبل از ورود به تفسیر، مباحثى از علوم قرآن را به عنوان مقدمه و با نام «طُرفه» بیان کرده است که مجموع آنها به چهل بحث مى‌رسد. اهم آن مباحث عبارتند از: اعجاز قرآن، نزول قرآن، جمع‌آورى قرآن، نام‌هاى قرآن، صیانت قرآن از تحریف، ترتیب و تقسیم‌بندى و نام‌هاى سور، محکم و متشابه و تفسیر و تأویل، حروف مقطعه، نسخ در قرآن، ظهر و بطن قرآن، رفع تناقض در آیات، برترى قرآن بر سایر کتب آسمانى، تعلیم و تعلّم، تلاوت و حفظ قرآن، برترى برخى سور و... .

مفسّر گرانقدر همانند تفسیر صافى، آیات را با بیانات تفسیرى پیوند داده و در هر یک از قسمت‌هاى آیه، به تناسب از بحث‌هاى دیگر استفاده کرده است. و بدین‌شکل تفسیر قرآن کریم را با بیانات تفسیرى، شأن نزول‌، روایات و به تناسب با ذکر مباحث فقهى و کلامى به پایان مى‌برد و در ضمن بیان این مباحث، نظرات خود را نیز بیان مى‌دارد. خاتمه کتاب نیز اشاره به منابع مورد استفاده در تفسیر مذکور دارد.

تفسیر آیات از ابتداى سوره حمد تا پایان سوره ناس به شیوه «قال - اقول» شروع شده است؛ بدین صورت که با آوردن کلمه قال، نظرات مفسرین سابق و هم عصر خود را آورده است و با آوردن کلمه اقول، پاسخ آن نظرات را بیان نموده است.

ویژگى‌هاى تفسیر

بهره‌گیرى از روایات:

استفاده گسترده شیخ محمد نهاوندى از روایات گوناگون، جلوه‌اى خاص به این تفسیر بخشیده است. وى در پیشگفتار کتاب مى‌گوید: من کوشش فراوانى را براى نقل روایات وارده از طریق عامه و خاصه نموده‌ام. بهره‌گیرى فراوان مؤلف از روایات به‌گونه‌اى است که این تفسیر را مى‌توان تفسیر روایى دانست. روایات نقل شده در این کتاب تنها روایات تفسیرى نیست بلکه به هر مناسبتى از روایات بهره برده است؛ مثلاً ذیل آیه امر به معروف و نهى از منکر روایات متعددى نقل مى‌کند که قطعاً جنبه تفسیرى نداشته و صرفاً تأکیدى بر مفهوم آیه و اهمیت و فضیلت این فریضه الهى است. هچنین از این نمونه است، روایاتى که در بیان تاریخ امم گذشته آورده است. در نقل روایات از منابع فراوانى سود جسته است که خود در خاتمه مقدمه از آنها نام برده است: ۱. جوامع الجامع ۲. بحار الانوار، ۳. وسائل الشیعة، ۴. تفسیر صافى، ۵. مفاتیح الغیب، ۶. الاتقان، ۷. اسرار التنزیل، ۸. روح البیان.

موضع‌گیرى درباره اسرائیلیات:

مرحوم نهاوندى در ارتباط با روایات و اخبار اسرائیلى به شدت موضع‌گیرى مى‌نماید و آنها را با معیار عقل و کتاب سنجیده و مردود مى‌شمارد.

توجه به شأن نزول:

یکى از مواردى را که مفسر مورد توجه قرار داده است ذکر شأن نزول‌هاى وارده است و چون شأن نزول‌ها به‌صورت روایت مى‌باشند لذا این خود بخشى از مسأله بهره‌گیرى از روایات به‌حساب مى‌آید. آنچه لازم به ذکر است، این‌که اصولاً مؤلف پس از نقل روایات در هر قسمت در صورتى‌که بین آنها تعارض و اختلافى باشد درصدد جمع بین آنها برمى‌آید و به‌گونه‌اى تخالف و تضاد بین آنها را برطرف مى‌سازد.

ارتباط سور و نظم آیات:

یکى دیگر از برجستگى‌هاى این تفسیر تلاش گسترده مفسّر، در بیان ارتباط سور و آیات است؛ امّا این‌که تا چه اندازه در این جهت موفق بوده است، مجال دیگرى مى‌طلبد. این امر ناشى از اندیشه مفسّر در این بحث است، چه این‌که در مسأله جمع‌آورى قرآن و این‌که آیا قرآن به‌صورت موجود و با همین ترتیب در زمان شخص پیامبر اکرم(ص) شکل گرفته، یا این ترتیب پس از آن‌حضرت توسط اصحاب صورت پذیرفته، دو دیدگاه وجود دارد؛ مرحوم نهاوندى(ره) از دسته اول به‌شمار مى‌رود و بحثى را در مقدمه کتاب در همین جهت به میان آورده است. بدیهى است که چنین اندیشه‌اى در عمل تأثیر به‌سزایى گذاشته و مفسر را بر این داشته است که کوشش فراوانى در جهت ارتباط سور و آیات بنماید.

توجه به مسائل کلامى:

آنجا که سخن از بحث‌هاى کلامى به میان مى‌آید، مفسر از این فرصت بهره جسته و به تفصیل وارد این‌گونه بحث‌ها مى‌شود و در این بین، سخنان فخر رازى را نقل و سپس درصدد ردّ آنها برمى‌آید؛ براى نمونه مى‌توان به بحث عصمت انبیا ذیل آیه: «فتلقّى آدم...» و مسأله امامت و ولایت ذیل آیه «أطیعوا الله و أطیعوا الرسول و أولواالامر منکم...» اشاره کرد که همت مؤلف مصروف بیان نظرات و دیدگاه‌هاى مذهب شیعه گردیده است.

بیان مسائل فقهى:

نظر به اینکه بخش عمده‌اى از قرآن کریم را آیات احکام تشکیل مى‌دهد، طبیعى است که بسیارى از مفسران به تناسب به مباحث فقهى بپردازند و در این بین برخى به تفصیل و پردامنه این مباحث را دنبال کرده‌اند. مفسر گرانقدر تفسیر نفحات الرحمن در بحثهاى فقهى، ابتدا چند روایت را ذکر و سپس به استناد آنها نظر خود را بیان مى‌کند.

منابع

  • نرم افزار جامع التفاسیر، مرکز تحقیقات کامپیوتری نور.
  • "شیخ محمد نهاوندی"، پژوهشکده باقرالعلوم علیه‌السلام، نوشته على مصباح.
  • سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله "تفاسیر قرن چهاردهم".