محمدحسین اعلمی حائری: تفاوت بین نسخه‌ها

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو
(اضافه کردن رده)
(ویرایش)
 
(۸ نسخه‌ٔ میانی ویرایش شده توسط ۳ کاربر نشان داده نشده)
سطر ۱: سطر ۱:
 
{{بخشی از یک کتاب}}
 
{{بخشی از یک کتاب}}
  
اختر كوير
+
'''آیت الله محمدحسین اعلمى حائری''' (۱۳۹۳-۱۳۲۰ ق) از محققان و فقهای بزرگ [[شیعه]] در قرن ۱۴ هجری و از شاگردان [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]] و [[میرزا محمدحسین نائینی|میرزای نائینى]] است. وی بر اثر تحقیق و تلاش پیگیرانه خود توانست از کشورهاى مختلف، کتاب ها و مجلات علمى فراوانى بدست آورد که نتیجه این زحمات، تشکیل کتابخانه ارزشمندى در [[کربلا]] شد. «مقتبس الاثر فیما دُثر من الخبر» معروف به «دائرةالمعارف اعلمی»، از جمله آثار علمی اوست.
  
'''تاريخ تولد و خاندان '''
+
{{شناسنامه عالم
 +
||نام کامل = محمدحسین اعلمى حائری
 +
||تصویر= [[پرونده:اعلمی.jpg|200px]]
 +
||زادروز =  ۱۳۲۰ قمری
 +
|زادگاه = نائین
 +
|وفات =  ۱۳۹۳ قمری
 +
|مدفن = [[قم]]، [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه]]
 +
|اساتید =  [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]]، [[میرزا محمدحسین نائینی|میرزای نائینى]]، [[آقا ضیاءالدین عراقی|ضیاءالدین عراقى]]، [[شیخ علی قمی|شیخ على قمی]]، [[آیت الله سید محمد کاظم طباطبائی یزدی (صاحب عروه)|سید محمدکاظم یزدى]]،...
 +
|شاگردان =
 +
|آثار = منار الهدى فی الانساب، اعلام النساء، مقتبس الاثر فیما دُثر من الخبر (دائرةالمعارف اعلمی)،...
 +
}}
 +
==ولادت و خاندان==
 +
محمدحسین اعلمى در سال ۱۳۲۰ ق. در خطه کویرى نائین در روستاى مهرجان، دیده به جهان گشود. پدرش، به شیخ سلیمان مهرجانى، شهرت دارد. با پژوهش و مطالعه در زندگى فرزندش، برمى آید که او یکى از عالمان آن دیار و از شأن و منزلت والایى برخوردار بوده است.<ref>ر.ک: مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ص ۳ و ۴.</ref> محمدحسین در دوران کودکى کتاب هاى دینى، به ویژه قرائت [[قرآن مجید]]، را از پدر دانشمند خود فراگرفت.
  
محمدحسين اعلمى در سال 1320 ق. در خطه كويرى نائين در روستاى مهرجان، كه در حوزه جغرافيايى جندق از توابع شهرستان نائين قرار دارد، ديده به جهان گشود.(1) اين بزرگوار در خاندانى به دنيا آمد كه فضاى آن، به نور دانش دينى و ارزش هاى متعالى مذهبى، روشن بود. او در سايه پرمهر و محبت پدرش، دوران كودكى را پشت سر نهاد و كتاب هاى دينى، به ويژه قرائت [[قرآن]] مجيد، را از پدر دانشمند خود فراگرفت. پدر محمدحسين اعلمى، به شيخ سليمان مهرجانى، شهرت دارد. با پژوهش و مطالعه در زندگى فرزندش، برمى آيد كه او يكى از عالمان آن ديار و از شأن و منزلت والايى برخوردار بوده است.(2)
+
==تحصیلات و استادان==
  
'''هجرت به مشهد'''
+
'''هجرت به مشهد:'''
  
هنگامى كه محمدحسين، به سن ده سالگى مى رسد، در سال 1330 ق، همراه پدر، روانه [[مشهد]] مقدس و حوزه پربار طوس گرديد. از قرائن برمى‌آيد در مدتى كه او در مشهد به تحصيل اشتغال داشته، پدرش نيز با او بوده است.
+
محمدحسین اعلمی در سال ۱۳۳۰ ق، در ده سالگى، همراه پدرش روانه [[مشهد]] مقدس و حوزه پربار طوس گردید. وی در جوار بارگاه حضرت [[امام رضا]] علیه السلام به فراگیرى دانش هاى رسمى دینى پرداخت و مقدمات دروس حوزه، همانند [[صرف]] و [[علم نحو|نحو]] و [[منطق]] و مقدارى از [[اصول فقه]]، را نزد استادان حوزه مشهد، فراگرفت. او گویا چهار پنج سال در مشهد به ادامه تحصیل پرداخت.
  
محمدحسين در جوار بارگاه حضرت [[امام رضا]] علیه السلام به فراگيرى دانش هاى رسمى دينى پرداخت و مقدمات دروس حوزه، همانند صرف و نحو و منطق و مقدارى از [[اصول فقه]]، را نزد استادان حوزه مشهد، فراگرفت. در اين كه استادان او در مشهد چه كسانى بودند و چند بهار از عمر خويش را در اين شهر سپرى كرد و دقيقاً چه درس هايى را آموخت، چندان روشن نيست؛ ولى گويا چهار پنج سال در مشهد به ادامه تحصيل پرداخت.(3)
+
'''هجرت به نجف:'''
  
'''بازگشت به زادگاه'''
+
در حالى که بیست بهار از عمر محمدحسین اعلمى مى گذشت، به سال ۱۳۴۰ ق. روانه حوزه [[نجف]] شد. در مدت اقامت خود در این شهر، شب و روز درس مى خواند، و از محضر بزرگان و مجتهدان معروف کسب فیض نموده تا این که پس از هفده سال تلاش به درجه [[اجتهاد]] نایل شد.<ref>دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۵ و ۶.</ref>
  
محمدحسين اعلمى در مقطع نوجوانى دل و جانش همچنان تشنه كسب معارف دينى بود و گويا حوزه مشهد، عطش علمى او را فروننشانده، از اين رو، مترصد فرصتى بود تا به حوزه پرآوازه شيعه، [[نجف]] اشرف، هجرت كند. در حدود سال 1335 ق. همراه پدرش از مشهد به زادگاهش مهرجان، برگشت و برهه اى از عمر خود را در آن جا سپرى كرد. در اين ايام كه محمدحسين به سن بيست سالگى رسيده بود، برابر مقررات آن زمان، به خدمت سربازى فراخوانده شد. حدود هشت ماه از خدمت را گذرانده بود كه بنابر عللى از ادامه خدمت معاف شد. از اين پس، عزم خويش را جزم كرد و راهى كعبه دل ها، نجف  اشرف، شد.(4)
+
او ضمن این که در درس بزرگان علوم [[فقه]] و [[اصول فقه‌‌‌‌|اصول]] شرکت مى جست، خود نیز کتاب هاى سطوح حوزه مانند [[مکاسب|مکاسب]] و [[فرائد الاصول (کتاب)|رسائل]] و [[کفایة الاصول|کفایه]] را تدریس مى کرد و جمعى از طلاب و فضلا در حوزه درس او حاضر مى شدند.  
  
'''هجرت به نجف '''
+
'''استادان نجف:'''
  
در حالى كه بيست بهار از عمر محمدحسين اعلمى مى گذشت، به سال 1340 ق. روانه حوزه نجف شد. او راه طولانى نايين تا بارگاه ملكوتى حضرت [[امام على]] علیه السلام را گاه پياده و گاه سوار بر مركب، طى مى كرد. وى پس از ورود به [[عراق]]، ابتدا به [[زيارت]] قبر حضرت [[سيدالشهداء]] علیه السلام و ساير شهداى نينوا شتافت و سپس راهى شهرى شد كه از سال ها پيش، قلب او براى رسيدن به آن، مى تپيد. در نجف، تحصيل جدى اين طلبه جوان براى آموختن علوم دينى و مبانى [[اجتهاد]] آغاز مى شود. در مدت اقامت خود در اين شهر، شب و روز درس مى خواند، پژوهش و مطالعه مى كرد و از محضر بزرگان و مجتهدان معروف كسب فيض نموده تا اين كه پس از هفده سال تلاش به درجه اجتهاد نايل شد.(5)
+
در روزگارى که محمدحسین اعلمى در نجف درس مى خواند، این حوزه در بهترین موقعیت علمى خود قرار داشت و استوانه هاى بزرگ علم در این حوزه زندگى مى کردند. آقاى اعلمى، نزد تعدادى از برجسته ترین آنان حاضر مى شد و از دانش آنان، بهره مى برد، از جمله:
  
او ضمن اين كه در درس بزرگان علوم [[فقه]] و [[اصول]] شركت مى جست، خود نيز كتاب هاى سطوح حوزه مانند مكاسب و رسائل و كفايه را تدريس مى كرد و جمعى از طلاب و فضلا در حوزه درس او حاضر مى شدند. اين بزرگوار از دو تن از استادان برجسته نجف؛ مرحوم ميرزا حسين نائينى و مرحوم آقا ضياءالدين عراقى، اجازه اجتهاد گرفت و نيز اجازه هاى روايتى فراوانى از بزرگان [[حديث]] و [[رجال]]، دريافت كرد.
+
*مرجع بزرگ [[شیعه]]، آیت الله [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]]؛
 +
*مرجع عالى شیعه و بزرگترین اصولى عصر خود، آیت الله [[میرزا محمدحسین نائینی|محمدحسین نائینى]]؛
 +
*فقیه و اصولى نامور، آیت الله [[آقا ضیاءالدین عراقی|ضیاءالدین عراقى]]؛
 +
*آیت الله [[محمدحسین غروی اصفهانی|محمدحسین اصفهانى]]؛
 +
*زاهد و عارف مشهور، مرحوم [[شیخ علی قمی|شیخ على قمی]]؛
 +
*سید محمد یزدى فرزند آیت الله [[آیت الله سید محمد کاظم طباطبائی یزدی (صاحب عروه)|سید محمدکاظم یزدى]].
  
'''استادان نجف '''
+
'''استادان روایتى:'''
  
در روزگارى كه محمدحسين اعلمى در [[نجف]] درس مى خواند، اين حوزه در بهترين موقعيت علمى خود قرار داشت و استوانه هاى بزرگ علم در اين حوزه زندگى مى كردند. آقاى اعلمى، نزد تعدادى از برجسته ترين آنان حاضر مى شد و از دانش آنان، بهره مى برد. در اين جا به نام چند نفر آن ها بسنده مى كنيم:
+
از آن جا که محمدحسین اعلمى شیفته فهم و حفظ احادیث [[ائمه اطهار|امامان]] شیعه بود و زحمات فراوانى در این راه کشید، مفتخر به دریافت [[اجازه (علم الحدیث)|اجازه]] نقل روایت از [[مشایخ]] حدیث شد. همانند:
  
* 1. مرجع بزرگ [[شيعه]]، آيت الله سيد ابوالحسن اصفهانى؛
+
*علامه [[آقا بزرگ تهرانی]]، مؤلف کتاب معروف [[الذریعه الی تصانیف الشیعه|الذریعه]]؛
 +
*آیت الله [[سید هبة الدین شهرستانی|سید هبةالدین شهرستانى]]؛
 +
*آیت الله میرزا محمد عسکرى تهرانى، مؤلف کتاب مستدرک [[بحارالانوار]]؛
 +
*آیت الله [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی|سید شهاب الدین مرعشى نجفى]].<ref>دائرة المعارف تشیع، ج ۲، ص ۲۷۸ و نقباء البشر، ج ۲، ص ۸۹۳.</ref>
  
* 2. مرجع عالى شيعه و بزرگترين اصولى عصر خود، آيت الله محمدحسين نائينى؛
+
محقق بزرگوار محمدحسین اعلمى، در دورانى که در حوزه نجف اشتغال به درس و تدریس داشت، براى اولین بار روانه [[مکه]] شد. او ضمن انجام مناسک [[حج]]، با شخصیت هاى برجسته اسلامى ملاقات و درباره مسائل علمى، با آنان به مباحثه و مناظره پرداخت و از مکتب [[شیعه]] و اندیشه هاى تابناک عالمان شیعى، جانانه دفاع کرد.<ref>دائرةالمعارف اعلمى، ص ۵ و ۶.</ref>
  
* 3. فقيه و اصولى نامور، آيت الله ضياءالدين عراقى؛
+
'''هجرت به کربلا:'''
  
* 4. آيت الله محمدحسين اصفهانى؛
+
محمدحسین اعلمى، وقتى که از مکه به نجف برگشت، چندان در نجف باقى نماند؛ بلکه بلافاصله از آن جا به سوى [[کربلا]] حرکت نمود و در جوار قبر مقدس حضرت [[امام حسین]] علیه السلام اقامت گزید. او در حوزه کربلا نیز از تحصیل دانش باز نایستاد و از محضر فقیهانى چون: آیت الله آقا حسین قمى، آیت الله سید مهدى شیرازى و آیت الله شیخ هادى بهره جست.<ref>همان.</ref>
  
* 5. زاهد و عارف مشهور، مرحوم شيخ على قم؛
+
مرحوم اعلمى در حوزه کربلا هم از تدریس غافل نبود. هر چند به طور مشخص معلوم نیست چه کتاب هایى را درس مى داد، مى توان حدس زد که او به تدریس کتاب هایى چون: [[مکاسب (کتاب)|مکاسب]] و [[کفایة الاصول (کتاب)|کفایه]] اشتغال داشته است. گفته شده که او در [[مدرسه هندی|مدرسه هندى]]، یک ساعت بعد از طلوع آفتاب تا یک ساعت به ظهر، چند کتاب را براى طلاب کربلا درس مى گفته است.<ref>همان.</ref>
  
* 6. سيد محمد يزدى فرزند آيت الله سيد محمدكاظم يزدى.
+
شیخ محمدحسین، شیفته مطالعه و تحقیق بود. شوق آموختن او را واداشت تا در کربلا به خرید کتاب هاى گوناگون دینى بپردازد. با تلاش پیگیرانه خود توانست از کشورهاى مختلف مانند: [[مصر]]، [[لبنان]]، [[سوریه]] و هندوستان، کتاب ها و مجلات علمى فراوانى بدست آورد. نتیجه این زحمات، تشکیل کتابخانه بزرگ و ارزشمندى در کربلا بود؛ حتى پاره اى از محققان، براى استفاده از نسخه هاى نفیس و کمیاب، به این مرکز فرهنگى مراجعه مى کردند. در همین شهر بود که بنیاد تألیف دائرةالمعارف بزرگ شیعى تأسیس و مطالب اساسى آن گردآورى شد.<ref>تراث کربلا، ص ۳۳۷، چاپ بیروت.</ref>
  
آقاى اعلمى بعد از اقامت 17 ساله در [[نجف]]، به قصد [[زيارت]] مرقد [[امام رضا]] علیه السلام به سوى [[مشهد]] مقدس حركت كرد و بعد از زيارت قبر آن حضرت مجدداً به نجف بازگشت و سه سال ديگر در اين شهر اقامت كرد. در همين زمان بود كه مرجع بزرگ [[شيعه]]، آيت الله سيدابوالحسن اصفهانى دستور داد كه جمعى از نخبگان دور هم گرد آيند و به تحقيق، تنظيم و ترتيب [[احاديث]] كتاب [[وسائل  الشيعه]] بپردازند. از جمله اعضاى اين گروه، محمدحسين اعلمى و ديگرى آيت الله سيد محمدهادى ميلانى بودند. اين گروه روى چند نسخه از آن كتاب پژوهش و تحقيق مى كردند. نوشته اند يكى از معتبرترين نسخه هاى وسائل  الشيعه نزد محمدحسين اعلمى بوده است.(6)
+
مدت اقامت این محقق توانا در کربلا، ۱۴ سال ادامه یافت؛ چنان که به لقب «حائرى» معروف شد. وى در سال ۱۳۷۴ ق. کربلا را ترک گفت و براى سومین بار، جهت زیارت مرقد نورانى [[امام رضا علیه السلام|حضرت على بن موسى]] علیه السلام رهسپار [[خراسان]] شد. او در مشهد علاوه بر زیارت، از تحقیق غافل نبود و براى تکمیل دائرةالمعارف، که یکى از آرزوهاى این مرد دانش پژوه بود، از کتابخانه پرمایه رضوى بهره هاى فراوانى برده، مطالعات دامنه دارى را انجام داد و اندوخته هاى علمى خود را در فیش هایى یادداشت مى کرد.<ref>دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۸ و ۹.</ref>
  
'''استادان روايتى'''
+
وى بعد از تکمیل پژوهش، عازم [[تهران]] شد و از بیشتر کتابخانه هاى معروف آن زمانِ تهران نیز بهره گرفت؛ از جمله: کتابخانه مجلس شوراى ملى و کتابخانه مَلِک.
  
از آن جا كه محمدحسين اعلمى شيفته فهم و حفظ [[احاديث]] امامان [[شيعه]] بود و زحمات فراوانى در اين راه كشيد، مفتخر به دريافت اجازه نقل روايت از مشايخ [[حديث]] شد. همانند:
+
'''هجرت به قم:'''
  
* 1. علامه بزرگوار [[آقا بزرگ تهرانی]]، مؤلف كتاب معروف [[الذريعه]]؛
+
آن زمان، که عصر [[مرجعیت]] [[سید حسین احمدی طباطبائی بروجردی|آیت الله بروجردى]] بود، [[حوزه علمیه قم]] به تازگى به وسیله حضرت [[شیخ عبد الکریم حائری یزدی|آیت الله حائرى یزدى]] بنیان گذارى شده بود و از رونق خاصى برخوردار بود. مرحوم اعلمى براى غنا بخشیدن به مطالعات و پژوهش هاى خود، آهنگ قم کرد و بعد از ورود به این شهر، خانه اى براى سکونت خانواده اش خرید؛ ولى او که براى انجام تحقیقات و تکمیل دائرةالمعارف خود، بیشتر اوقات در حجره اى در [[مدرسه فیضیه]] قم سکونت داشت تا هم بتواند بیشتر به حرم [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها مشرف شود و هم از کتابخانه مدرسه فیضیه بهره گیرد. زمان ورود او به حوزه علمیه قم اواخر سال ۱۳۷۴ ق است.<ref>الذریعه، ج ۲، ص ۱۷.</ref>
  
* 2. آيت الله سيد هبةالدين شهرستانى؛
+
محمدحسین اعلمى با این که از [[میرزا محمدحسین نائینی|آیت الله نائینى]] و بعضى دیگر از مراجع نجف، اجازه اجتهاد داشت، ولى باز وجود آیت الله بروجردى را غنیمت شمرد و چندى در حوزه تدریس آن بزرگوار در حرم مطهر و [[مسجد اعظم قم]] حاضر مى شد. به هر حال در مدرسه فیضیه و حوزه علمیه قم، زحمات چندین ساله او نتیجه داد و برخى از مُجلدات دائرةالمعارف اعلمى را به مرحله چاپ رسانید.<ref>مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۱۰.</ref>
  
* 3. آيت الله ميرزا محمد عسكرى تهرانى، مؤلف كتاب مستدرك  [[بحارالانوار]]؛
+
==آثار و خدمات علمى==
 +
همان گونه که اشاره شد، محمدحسین اعلمى حائرى، لحظه لحظه عمر خویش را غنیمت مى شمرد و همواره در حال تکاپو و مطالعه و نوشتن بود. آن بزرگوار، کتاب عظیمى به نام «مقتبس الاثر فیما دُثر من الخبر» تألیف کرد که بعداً به «دائرةالمعارف اعلمى» اشتهار یافت. این اثر ارزشمند و جامع، حدود ۳۰ جلد است که تمامى آن ها به زیور طبع آراسته شده است و در دسترس پژوهشگران جهان [[اسلام]]، بلکه سایر ملل، قرار دارد. آغاز این کتاب ارزشمند با چند [[تقریظ]] از بزرگان حوزه نجف، آورده شده است که از مجموع این تقریظ ها، قدر و منزلت این کتاب بیشتر رُخ مى نماید.
  
* 4. آيت الله سيد شهاب الدين مرعشى نجفى.(7)
+
دو اثر دیگر ایشان «منار الهدى فی الانساب» و کتاب تراجم «اعلام النساء» است که در کتابخانه [[سید شهاب الدین مرعشی نجفی|آیت الله مرعشى نجفى]] در قم موجود است.
  
'''به سوى مكه'''
+
همان گونه که اشاره شد، مرحوم اعلمى در کربلا، کتابخانه بسیار ارزشمندى را تأسیس کرد که نویسنده معروف عراقى، سلمان هادى طعمه، در کتاب محققانه خود «تراث کربلا»، هنگامى که کتابخانه هاى معروف کربلا را نام مى برد، از کتابخانه اعلمى چنین یاد مى کند: «این کتابخانه از شیخ محمدحسین اعلمى حائرى است که یکى از دانشوران بزرگ کربلا بود. در این مجموعه فرهنگى، کتاب هاى بسیار ارزشمند در زمینه هاى مختلف وجود دارد که شاید به دو هزار کتاب برسد».
  
محقق بزرگوار محمدحسين اعلمى، در دورانى كه در حوزه [[نجف]] اشتغال به درس و تدريس داشت، براى اولين بار روانه [[مکه]] شد. او ابتدا، به شهر [[مدینه]] رفت، بعد از [[زيارت]] تربت پاك رسول اكرم صلی الله علیه و آله و امامان معصوم شيعى و شهداى مدفون در [[قبرستان اُحد]]، راهى مكه شد و ضمن انجام مناسك [[حج]]، با [[شخصیت ها]]ى برجسته اسلامى ملاقات و درباره مسائل علمى، با آنان به مباحثه و مناظره پرداخت و از مكتب شيعه و انديشه هاى تابناك عالمان شيعى، جانانه دفاع كرد.(8)
+
همچنین در زمان حضور آقاى اعلمى در نجف، مرجع بزرگ شیعه، آیت الله [[سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]] دستور داد که جمعى از نخبگان دور هم گرد آیند و به تحقیق، تنظیم و ترتیب [[احادیث]] کتاب [[وسائل  الشیعه]] بپردازند. از جمله اعضاى این گروه، محمدحسین اعلمى و دیگرى آیت الله [[سید محمدهادی میلانی|سید محمدهادى میلانى]] بودند. این گروه روى چند نسخه از آن کتاب پژوهش و تحقیق مى کردند. نوشته اند یکى از معتبرترین نسخه هاى وسائل الشیعه نزد محمدحسین اعلمى بوده است.<ref>دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۵ و ۶.</ref>
  
'''هجرت به كربلا'''
+
==از منظر بزرگان==
 +
شایستگى هاى علمى و اخلاقى مرحوم محمدحسین اعلمى حائرى، از دیده شخصیت هاى طراز اول شیعه پنهان نبوده، از این رو به دیده احترام و تکریم به او مى نگریسته اند. به عنوان نمونه، سخن برخى از آنان را مى آوریم:
  
محمدحسين اعلمى، وقتى كه از مكه به نجف برگشت، چندان در نجف باقى نماند؛ بلكه بلافاصله از آن جا به سوى [[كربلا]] حركت نمود و در جوار قبر مقدس حضرت [[امام حسين]] علیه السلام اقامت گزيد. او در حوزه كربلا نيز از تحصيل دانش بازنايستاد و از محضر فقيهانى چون: آيت الله آقا حسين قمى، آيت الله سيد مهدى شيرازى و آيت الله شيخ هادى، بهره جست.(9)
+
*آیت الله [[آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی|سید ابوالحسن اصفهانى]] در وصف او می گوید: دانشمند بزرگ و برگزیده، محمدحسین اعلمى یکى از بزرگان و فضلاى نجف است. او چندین سال در حوزه درس من حضور یافت. تا این که بحمدالله به جایگاه بلندى از دانش و [[تقوا]] رسید؛ به طورى که سخنان او، قابل اطمینان و رفتارش، قابل اقتدا است.<ref>مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۱۱.</ref>
 +
*عالم برجسته عراق، [[سید هبة الدین شهرستانی]]: محمدحسین اعلمى، زنده کننده آثار بزرگان و یکى از نخبگان و دانشوران تقواپیشه است.
 +
*احمد امین انطاکى، محقق برجسته عراق: فاضل زاهد، علامه محقق، مؤلف کتاب ارزشمند دائرةالمعارف اعلمى.
 +
*آیت الله [[محمد حسین کاشف الغطاء|محمدحسین کاشف الغطاء]]، مصلح بزرگ اسلامى: علامه بزرگوار ما تأیید شده از ناحیه خداوند متعال است. او در راه گسترش [[دین]]، رنج هاى طاقت فرسایى را به جان خرید.
 +
*علامه اردوبادى: علامه کم نظیر، شخصیت برجسته، حَسَنةالدهر، مایه زیبایى روزگار بود.<ref>مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۱۴.</ref>
 +
*[[آقا بزرگ تهرانی]]، برجسته ترین رجال شناس معاصر: دانشور متتبع، فاضل بزرگوار، علاقه شگفتى به تحقیق و مطالعه داشت. کتاب بزرگى را تألیف کرده که من بیشتر مجلدات آن را خوانده ام. و مشاهده کردم که او در این راه، خیلى زحمت کشیده است و کتاب او مطالب گرانبهایى دارد.<ref>الذریعه، ج ۲۲، ص ۱۷ و نقباء البشر، ج ۲، ص ۸۹۳.</ref>
 +
*آیت الله سید موسى شبیرى زنجانى: مرحوم اعلمى، وارسته و پاک و پاکیزه بود. همیشه مشغول نوشتن بود و بسیار مطالعه مى کرد. گاهى در [[مدرسه فیضیه]]، به جاى پدرم، مرحوم آیت الله سید احمد زنجانى، [[نماز جماعت]] مى خواند.<ref>گفت و گوى نویسنده مقاله با این بزرگان.</ref>
  
مرحوم اعلمى در حوزه كربلا هم، از تدريس غافل نبود. هر چند به طور مشخص معلوم نيست چه كتاب هايى را درس مى داد، مى توان حدس زد كه او به تدريس كتاب هايى چون: مكاسب و كفايه اشتغال داشته است. گفته شده كه او در مدرسه هندى، يك ساعت بعد از طلوع آفتاب تا يك ساعت به ظهر، چند كتاب را براى طلاب كربلا درس مى گفته است.(10)
+
==فضیلت‌هاى اخلاقى==
 +
مرحوم محمدحسین اعلمى، دانشورى فرزانه بود که خود را به صفات ارزشمندى چون [[زهد]]، [[قناعت]]، پشتکار، عشق به [[عبادت]] و راز و نیاز به درگاه معبود زینت داده بود. در حالات او نوشته اند که همیشه ساعتى پیش از طلوع فجر، بیدار مى شد و به عبادت مى پرداخت. در مدت اقامت در نجف و کربلا و قم، [[نماز شب]] خود را در حرم [[امامان معصوم]] علیهم السلام و [[حضرت فاطمه معصومه علیها السلام|حضرت معصومه]] سلام الله علیها به جا مى آورد و سپس [[نماز صبح]] و [[مستحب|مستحبات]] و تعقیبات [[نماز]] را انجام مى داد.
  
شيخ محمدحسين، شيفته مطالعه و تحقيق بود. شوق آموختن او را واداشت تا در [[كربلا]] به خريد كتاب هاى گوناگون دينى بپردازد. با تلاش پيگيرانه خود توانست از كشورهاى مختلف مانند: [[مصر]]، [[لبنان]]، [[سوريه]] و [[هندوستان]]، كتاب ها و مجلات علمى فراوانى بدست آورد. نتيجه اين زحمات، تشكيل كتابخانه بزرگ و ارزشمندى در كربلا بود؛ حتى پاره اى از محققان، براى استفاده از نسخه هاى نفيس و كمياب، به اين مركز فرهنگى مراجعه مى كردند. در همين شهر بود كه بنياد تأليف دائرةالمعارف بزرگ شيعى تأسيس و مطالب اساسى آن گردآورى شد.(11)
+
ایشان فردى بسیار فروتن بود. به کوچک و بزرگ [[سلام]] مى کرد و کمتر رخ مى داد که کسى در سلام کردن، بر او پیشى گیرد. نمازهاى واجب را غالباً با [[نماز جماعت|جماعت]] مى خواند و تفاوت نداشت که خود، امامِ جماعت باشد یا در ردیف مأمومین قرار گیرد.
  
مدت اقامت اين محقق توانا در كربلا، 14 سال ادامه يافت؛ چنان كه به لقب «حائرى» معروف شد. وى در سال 1374 ق. كربلا را ترك گفت و براى سومين بار، جهت [[زيارت]] مرقد نورانى حضرت على بن موسى علیه السلام رهسپار خراسان شد. او در [[مشهد]] علاوه بر زيارت، از تحقيق غافل نبود و براى تكميل دائرةالمعارف، كه يكى از آرزوهاى اين مرد دانش پژوه بود، از كتابخانه پرمايه رضوى بهره هاى فراوانى برده، مطالعات دامنه دارى را انجام داد و اندوخته هاى علمى خود را در فيش هايى يادداشت مى كرد. مدت اقامت ايشان در مشهد، در هاله اى از ابهام قرار دارد؛ ولى گويا بيشتر از سه چهار ماه در آن جا مقيم نبوده است.(12)
+
او فردى بسیار قانع بود. از مال و منال دنیا به اندک بسنده مى کرد و هرگز فریفته زرق و برق و ریاست هاى ظاهرى دنیا نشد. او علاوه بر دورى از [[حرام|محرمات]]، بیشتر [[مکروه|مکروهات]] را نیز انجام نمى داد و بیشتر روزها، [[روزه]] مى گرفت. او در [[تقوا]] و پرواپیشگى به مقامى رسید که در میان عالمان حوزه علمیه حتى مردم کوچه و بازار، به «[[ابوذر غفاری|ابوذر]] زمان» شهرت یافت.<ref>دائرة المعارف تشیع، ج ۲، ص ۲۷۸.</ref>
  
بارى، وى بعد از تكميل پژوهش، عازم تهران شد و از بيشتر كتابخانه هاى معروف آن زمانِ تهران نيز بهره گرفت؛ از جمله: كتابخانه مجلس شوراى ملى و مَلِك.
+
==وفات==
 +
مرحوم علامه محمدحسین اعلمى حائرى بعد از عمرى زندگى تؤام با [[زهد]] و [[تقوا]] و تحصیل و تحقیق، در سال ۱۳۹۳ قمری (۱۳۵۱ ش) در [[قم]] چشم از جهان فروبست و پیکر مطهرش در [[حرم حضرت معصومه علیها السلام|حرم حضرت معصومه]] (سلام الله علیها) در آستانه درب ورودى به صحن بزرگ، به خاک سپرده شد.
  
'''هجرت به قم '''
+
==پانویس==
 
+
{{پانویس}}
آن زمان، كه عصر [[مرجعيت]] آيت الله بروجردى بود، [[حوزه علميه]] [[قم]] به تازگى به وسيله حضرت آيت الله حائرى يزدى بنيان گذارى شده بود و از رونق خاصى برخوردار بود. مرحوم اعلمى براى غنا بخشيدن به مطالعات و پژوهش هاى خود، آهنگ قم كرد و بعد از ورود به اين شهر، خانه اى براى سكونت خانواده اش خريد؛ ولى او كه براى انجام تحقيقات و تكميل دائرةالمعارف خود، بيشتر اوقات در حجره اى در [[مدرسه فيضيه]] قم سكونت داشت تا هم بتواند بيشتر به حرم [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها مشرف شود و هم از كتابخانه مدرسه فيضيه بهره گيرد. زمان ورود او به حوزه علميه قم اواخر سال 1374 ق است.(13)
+
==منابع==
 
+
*ابوالحسن ربانى سبزوارى، [[ستارگان حرم]]، جلد ۱۲.
محمدحسين اعلمى با اين كه از آيت الله نائينى و بعضى ديگر از مراجع [[نجف]]، اجازه [[اجتهاد]] داشت، ولى باز وجود آيت الله بروجردى را غنيمت شمرد و چندى در حوزه تدريس آن بزرگوار در حرم مطهر و مسجد اعظم قم حاضر مى شد. به هر حال در مدرسه فيضيه و حوزه علميه قم، زحمات چندين ساله او نتيجه داد و برخى از مُجلدات دائرةالمعارف اعلمى را به مرحله چاپ رسانيد.(14)
+
*ویکی نور.
 
 
'''فضيلت هاى اخلاقى'''
 
 
 
مرحوم محمدحسين اعلمى، دانشورى فرزانه بود كه خود را به صفات ارزشمندى چون [[زهد]]، [[قناعت]]، پشتكار، عشق به [[عبادت]] و راز و نياز به درگاه معبود زينت داده بود. در حالات او نوشته اند كه هميشه ساعتى پيش از طلوع فجر، بيدار مى شد و به عبادت مى پرداخت. در مدت اقامت در [[نجف]] و [[كربلا]] و [[قم]]، [[نماز شب]] خود را در حرم امامان معصوم علیهم السلام و [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها به جا مى آورد و سپس [[نماز صبح]] و [[مستحبات]] و [[تعقيبات]] [[نماز]] را انجام مى داد.
 
 
 
ايشان فردى بسيار فروتن بود. به كوچك و بزرگ سلام مى كرد و كمتر رخ مى داد كه كسى در سلام كردن، بر او پيشى گيرد. نمازهاى واجب را غالباً با جماعت مى خواند و تفاوت نداشت كه خود، امامِ جماعت باشد يا در رديف مأمومين قرار گيرد.
 
 
 
او فردى بسيار قانع بود. از مال و منال دنيا به اندك بسنده مى كرد و هرگز فريفته زرق و برق و رياست هاى ظاهرى دنيا نشد. او علاوه بر دورى از محرمات، بيشتر مكروهات را نيز انجام نمى داد و بيشتر روزها، [[روزه]] مى گرفت. او در [[زهد]] و پرواپيشگى به مقامى رسيد كه در ميان عالمان حوزه علميه حتى مردم كوچه و بازار، به «ابوذر زمان» شهرت يافت.(15)
 
 
 
'''از ديدگاه بزرگان '''
 
 
 
شايستگى هاى علمى و اخلاقى مرحوم محمدحسين اعلمى حائرى، از ديده [[شخصیت ها]]ى طراز اول [[شيعه]] پنهان نبوده از اين رو، به ديده احترام و تكريم به او مى نگريسته اند. به عنوان نمونه، سخن برخى از آنان را مى آوريم:
 
 
 
آيت الله آقا سيد ابوالحسن اصفهانى: دانشمند بزرگ و برگزيده، محمدحسين اعلمى يكى از بزرگان و فضلاى [[نجف]] است. او چندين سال در حوزه درس من حضور يافت. تا اين كه بحمدالله به جايگاه بلندى از دانش و [[تقوا]] رسيد؛ به طورى كه سخنان او، قابل اطمينان و رفتارش، قابل اقتدا است.(16)
 
 
 
عالم برجسته عراق، سيد هبة الدين شهرستانى: محمدحسين اعلمى، زنده كننده آثار بزرگان و يكى از نخبگان و دانشوران تقواپيشه است. احمد امين انطاكى، محقق برجسته عراق: فاضل زاهد، علامه محقق مؤلف كتاب ارزشمند دائرةالمعارف اعلمى.
 
 
 
آيت الله محمدحسين كاشف  الغطاء، مصلح بزرگ اسلامى: علامه بزرگوار ما تأييد شده از ناحيه خداوند متعال است. او در راه گسترش [[دين]]، رنج هاى طاقت فرسايى را به جان خريد. علامه اردوبادى: علامه كم نظير، شخصيت برجسته، حَسَنةالدهر، مايه زيبايى روزگار.(17)
 
 
 
[[آقا بزرگ تهرانی]]، برجسته ترين رجال  شناس معاصر: دانشور متتبع، فاضل بزرگوار، علاقه شگفتى به تحقيق و مطالعه داشت. كتاب بزرگى را تأليف كرده كه من بيشتر مجلدات آن را خوانده ام. و مشاهده كردم كه او در اين راه، خيلى زحمت كشيده است و كتاب او مطالب گرانبهايى دارد.(18)
 
 
 
آيت الله سيد موسى شبيرى زنجانى: مرحوم اعلمى، وارسته و پاك و پاكيزه بود. هميشه مشغول نوشتن بود و بسيار مطالعه مى كرد. گاهى در [[مدرسه فيضيه]]، به جاى پدرم، مرحوم آيت الله سيد احمد زنجانى، [[نماز جماعت]] مى خواند.(19) آيت الله على اشتهاردى: مرد باتقوايى بود و در مدرسه فيضيه زندگى مى كرد و مشغول تأليف كتاب بود.(20)
 
 
 
'''فرزندان '''
 
 
 
مرحوم محمدحسين اعلمى صاحب چند فرزند بود كه اكثر آنان، از كسانى بودند كه راه پدر بزرگوار خود را ادامه دادند و در نشر و گسترش آموزه هاى دينى و نشر كتاب هاى علمى و دينى، نقش برجسته اى داشتند. مناسب است شرح حال كوتاهى از آنان را بياوريم:
 
 
 
1. محمدحسن اعلمى؛ در [[نجف]] به دنيا آمد. او ساليان درازى در حوزه علميه نجف به فراگيرى علوم دينى مشغول بود و به موقعيت بالاى علمى دست يافت. آن گاه از [[عراق]] به ايران آمد و در تهران اقامت گزيد و براى نشر كتاب هاى دينى «مؤسسه طبع و نشر اعلمى» را بنيان نهاد.
 
 
 
2. محمدحسين اعلمى؛ او نيز، كه همنام پدرش بود، در نجف ديده به جهان گشود و نزد پدر خود به تحصيل علوم دينى رايج در حوزه نجف پرداخت. وى نيز علاقه و شوق فراوانى به امور فرهنگى نشر آثار دينى داشت.
 
 
 
وى بعد از حاكميت حزب بعث عراق، تبعيد شد و روانه [[سوريه]] و [[لبنان]] گرديد. وى «بيروت» را بهترين شهر براى تحقق بخشيدن به اهدافِ بلند خود برگزيد و از اين رو، در آنجا مؤسسه انتشارات اعلمى را بنيان نهاد. اين مؤسسه كه يكى از پررونق ترين و پرتلاش ترين بنگاه هاى انتشاراتى بيروت است، از گذشته تاكنون كتاب هاى زيادى را چاپ و منتشر كرده است.
 
 
 
ايشان بخصوص شيفته نشر آثار امامان شيعى و عالمان بزرگ [[شيعه]] بود و مسافرت هاى فراوانى انجام داد؛ به [[مصر]]، هندوستان و چند كشور ديگر عزيمت كرد و با عالمان معروف اين ممالك ملاقات ها و مباحثاتى داشت؛ از جمله در قاهره با شيخ شلتوت، عالم برجسته و مفتى اعظم مصر، ملاقات و مذاكراتى انجام داد.
 
 
 
3. شيخ محسن اعلمى؛ كه گويا در [[كربلا]] پا به عرصه وجود نهاد. وى بعد از اين كه چند سال از عمر خود را در كربلا سپرى كرد، به ايران آمد و در [[قم]] اقامت گزيد و در قم رحلت كرد.
 
 
 
4. على محمد اعلمى؛ او هم از عراق به ايران آمد و در مشهد مقدس ساكن شد. مرحوم محمدحسين اعلمى يك فرزند دختر هم داشت كه شوهرش مرحوم سيد حسين شهرستانى بود.(21)
 
 
 
'''آثار و خدمات علمى '''
 
 
 
همان گونه كه اشاره شد، محمدحسين اعلمى حائرى، لحظه لحظه عمر خويش را غنيمت مى شمرد و همواره در حال تكاپو و مطالعه و نوشتن بود. آن بزرگوار، كتاب عظيمى به نام مقتبس الاثر فيما دُثر من الخبر تأليف كرد كه بعداً به «دائرةالمعارف اعلمى» اشتهار يافت.
 
 
 
اين اثر ارزشمند و جامع، حدود 30 جلد است كه تمامى آن ها به زيور طبع آراسته شده است و در دسترس پژوهشگران جهان اسلام، بلكه ساير ملل، قرار دارد. آغاز اين كتاب ارزشمند با چند تقريظ از بزرگان حوزه نجف، آورده شده است كه از مجموع اين تقريظ ها، قدر و منزلت اين كتاب بيشتر رُخ مى نمايد. اثر ديگر ايشان كتاب تراجم «اعلام النساء» است كه در [[كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى]] در قم موجود است.
 
 
 
همان گونه كه اشاره شد، مرحوم اعلمى در [[كربلا]]، كتابخانه بسيار ارزشمندى را تأسيس كرد كه نويسنده معروف عراقى، سلمان هادى طعمه، در كتاب محققانه خود، تراث كربلا، هنگامى كه كتابخانه هاى معروف كربلا را نام مى برد، از كتابخانه اعلمى چنين ياد مى كند: «اين كتابخانه از شيخ محمدحسين اعلمى حائرى است كه يكى از دانشوران بزرگ كربلا بود. در اين مجموعه فرهنگى، كتاب هاى بسيار ارزشمند در زمينه هاى مختلف وجود دارد كه شايد به دو هزار كتاب برسد».
 
 
 
'''جندق و مهرجان '''
 
 
 
زادگاه اين دانشور پركار، روستاى «مهرجان» يكى از روستاهاى بخش جندق از توابع شهر نايين است. حسن عميد مى گويد: «جندق بخشى از شهرستان نايين، در كنار كوير مركزى ايران و مغرب طبس و هواى آن بسيار گرم و خشك است».
 
 
 
دكتر معين هم مى گويد: «جندق شهرستانى است در ميان كوير نمك كه ده بزرگ آن خور است. ميرزا ابوالحسن يغما، شاعر، از آنجا برخاسته كه البته به اين قلمرو، بيابانگ هم مى گويند».
 
 
 
مرحوم [[دهخدا]] هم در لغت نامه بزرگ خود مطالبى در اين باره نگاشته است؛(22) اما شايد از همه بهتر و مفصل تر، كتاب تاريخ نايين است كه مفصلاً به معرفى نايين و روستاها و بخش هاى آن پرداخته است.
 
 
 
'''غروب اختر كوير'''
 
 
 
علامه بزرگوار محمدحسين اعلمى حائرى بعد از عمرى زندگى، [[زهد]] و [[تقوا]] و تحصيل و تحقيق، از اين دنيا رخت بربست. او در سال 1393 ق (1351 ش) در جوار مرقد مطهر [[حضرت معصومه]] سلام الله علیها چشم از جهان فروبست. براى تشييع بدن پاك او، جمعيت زيادى حضور يافتند و از او به خوبى تجليل شد.(23)
 
 
 
سپس پيكر او را در جوار حضرت معصومه سلام اله علیها در آستانه درب ورودى به صحن بزرگ، به خاك سپردند. نوشته لوح قبر او چنين است: «محمدحسين اعلمى حائرى. عاش سعيداً و مات سعيداً».
 
 
 
پى  نوشت
 
 
 
(1). [[الذريعه]]، ج 22، ص 17 و دائرةالمعارف اعلمى، ج 1، ص 3.
 
 
 
(2) و (3). ر.ك: مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ص 3 و 4.
 
 
 
(4). همان و دائرةالمعارف تشيع، ج 2، ص 278.
 
 
 
(5) و (6). دائرة المعارف اعلمى، ج 1، ص 5 و 6.
 
 
 
(7). همان؛ دائرة المعارف تشيع، ج 2، ص 278 و نقباء البشر، ج 2، ص 893.
 
 
 
(8) تا (10). دائرةالمعارف اعلمى، ص 5 و 6.
 
 
 
(11). همان و تراث [[كربلا]]، ص 337، چاپ [[بيروت]].
 
 
 
(12). دائرة المعارف اعلمى، ج 1، ص 8 و 9.
 
 
 
(13). همان و الذريعه، ج 2، ص 17.
 
 
 
(14). مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج 1، ص 10.
 
 
 
(15). همان و دائرة المعارف تشيع، ج 2، ص 278.
 
 
 
(16). مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج 1، ص 11.
 
 
 
(17). همان، ص 14.
 
 
 
(18). الذريعه، ج 22، ص 17 و نقباء البشر، ج 2، ص 893.
 
 
 
(19) و (20). گفت و گوى نويسنده مقاله با اين بزرگان.
 
 
 
(21). دائرة المعارف اعلمى، ج 1، ص 15 و دائرة المعارف تشيع، ج 2، ص 278.
 
 
 
(22). اطلاعات حسن عميد، ص 349؛ فرهنگ معين، ج 1، ص 434 و لغت نامه دهخدا، ماده جندق.
 
 
 
(23). دائرة المعارف اعلمى، ج 1، ص 15.
 
 
 
===منبع===
 
 
 
ابوالحسن ربانى سبزوارى , ستارگان حرم، جلد 12
 
 
[[رده:علمای قرن چهاردهم]]
 
[[رده:علمای قرن چهاردهم]]

نسخهٔ کنونی تا ‏۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۲۸

این مدخل از دانشنامه هنوز نوشته نشده است.

Icon book.jpg

محتوای فعلی بخشی از یک کتاب متناسب با عنوان است.

(احتمالا تصرف اندکی صورت گرفته است)


آیت الله محمدحسین اعلمى حائری (۱۳۹۳-۱۳۲۰ ق) از محققان و فقهای بزرگ شیعه در قرن ۱۴ هجری و از شاگردان سید ابوالحسن اصفهانى و میرزای نائینى است. وی بر اثر تحقیق و تلاش پیگیرانه خود توانست از کشورهاى مختلف، کتاب ها و مجلات علمى فراوانى بدست آورد که نتیجه این زحمات، تشکیل کتابخانه ارزشمندى در کربلا شد. «مقتبس الاثر فیما دُثر من الخبر» معروف به «دائرةالمعارف اعلمی»، از جمله آثار علمی اوست.

اعلمی.jpg
نام کامل محمدحسین اعلمى حائری
زادروز ۱۳۲۰ قمری
زادگاه نائین
وفات ۱۳۹۳ قمری
مدفن قم، حرم حضرت معصومه

Line.png

اساتید

سید ابوالحسن اصفهانى، میرزای نائینى، ضیاءالدین عراقى، شیخ على قمی، سید محمدکاظم یزدى،...


آثار

منار الهدى فی الانساب، اعلام النساء، مقتبس الاثر فیما دُثر من الخبر (دائرةالمعارف اعلمی)،...

ولادت و خاندان

محمدحسین اعلمى در سال ۱۳۲۰ ق. در خطه کویرى نائین در روستاى مهرجان، دیده به جهان گشود. پدرش، به شیخ سلیمان مهرجانى، شهرت دارد. با پژوهش و مطالعه در زندگى فرزندش، برمى آید که او یکى از عالمان آن دیار و از شأن و منزلت والایى برخوردار بوده است.[۱] محمدحسین در دوران کودکى کتاب هاى دینى، به ویژه قرائت قرآن مجید، را از پدر دانشمند خود فراگرفت.

تحصیلات و استادان

هجرت به مشهد:

محمدحسین اعلمی در سال ۱۳۳۰ ق، در ده سالگى، همراه پدرش روانه مشهد مقدس و حوزه پربار طوس گردید. وی در جوار بارگاه حضرت امام رضا علیه السلام به فراگیرى دانش هاى رسمى دینى پرداخت و مقدمات دروس حوزه، همانند صرف و نحو و منطق و مقدارى از اصول فقه، را نزد استادان حوزه مشهد، فراگرفت. او گویا چهار پنج سال در مشهد به ادامه تحصیل پرداخت.

هجرت به نجف:

در حالى که بیست بهار از عمر محمدحسین اعلمى مى گذشت، به سال ۱۳۴۰ ق. روانه حوزه نجف شد. در مدت اقامت خود در این شهر، شب و روز درس مى خواند، و از محضر بزرگان و مجتهدان معروف کسب فیض نموده تا این که پس از هفده سال تلاش به درجه اجتهاد نایل شد.[۲]

او ضمن این که در درس بزرگان علوم فقه و اصول شرکت مى جست، خود نیز کتاب هاى سطوح حوزه مانند مکاسب و رسائل و کفایه را تدریس مى کرد و جمعى از طلاب و فضلا در حوزه درس او حاضر مى شدند.

استادان نجف:

در روزگارى که محمدحسین اعلمى در نجف درس مى خواند، این حوزه در بهترین موقعیت علمى خود قرار داشت و استوانه هاى بزرگ علم در این حوزه زندگى مى کردند. آقاى اعلمى، نزد تعدادى از برجسته ترین آنان حاضر مى شد و از دانش آنان، بهره مى برد، از جمله:

استادان روایتى:

از آن جا که محمدحسین اعلمى شیفته فهم و حفظ احادیث امامان شیعه بود و زحمات فراوانى در این راه کشید، مفتخر به دریافت اجازه نقل روایت از مشایخ حدیث شد. همانند:

محقق بزرگوار محمدحسین اعلمى، در دورانى که در حوزه نجف اشتغال به درس و تدریس داشت، براى اولین بار روانه مکه شد. او ضمن انجام مناسک حج، با شخصیت هاى برجسته اسلامى ملاقات و درباره مسائل علمى، با آنان به مباحثه و مناظره پرداخت و از مکتب شیعه و اندیشه هاى تابناک عالمان شیعى، جانانه دفاع کرد.[۴]

هجرت به کربلا:

محمدحسین اعلمى، وقتى که از مکه به نجف برگشت، چندان در نجف باقى نماند؛ بلکه بلافاصله از آن جا به سوى کربلا حرکت نمود و در جوار قبر مقدس حضرت امام حسین علیه السلام اقامت گزید. او در حوزه کربلا نیز از تحصیل دانش باز نایستاد و از محضر فقیهانى چون: آیت الله آقا حسین قمى، آیت الله سید مهدى شیرازى و آیت الله شیخ هادى بهره جست.[۵]

مرحوم اعلمى در حوزه کربلا هم از تدریس غافل نبود. هر چند به طور مشخص معلوم نیست چه کتاب هایى را درس مى داد، مى توان حدس زد که او به تدریس کتاب هایى چون: مکاسب و کفایه اشتغال داشته است. گفته شده که او در مدرسه هندى، یک ساعت بعد از طلوع آفتاب تا یک ساعت به ظهر، چند کتاب را براى طلاب کربلا درس مى گفته است.[۶]

شیخ محمدحسین، شیفته مطالعه و تحقیق بود. شوق آموختن او را واداشت تا در کربلا به خرید کتاب هاى گوناگون دینى بپردازد. با تلاش پیگیرانه خود توانست از کشورهاى مختلف مانند: مصر، لبنان، سوریه و هندوستان، کتاب ها و مجلات علمى فراوانى بدست آورد. نتیجه این زحمات، تشکیل کتابخانه بزرگ و ارزشمندى در کربلا بود؛ حتى پاره اى از محققان، براى استفاده از نسخه هاى نفیس و کمیاب، به این مرکز فرهنگى مراجعه مى کردند. در همین شهر بود که بنیاد تألیف دائرةالمعارف بزرگ شیعى تأسیس و مطالب اساسى آن گردآورى شد.[۷]

مدت اقامت این محقق توانا در کربلا، ۱۴ سال ادامه یافت؛ چنان که به لقب «حائرى» معروف شد. وى در سال ۱۳۷۴ ق. کربلا را ترک گفت و براى سومین بار، جهت زیارت مرقد نورانى حضرت على بن موسى علیه السلام رهسپار خراسان شد. او در مشهد علاوه بر زیارت، از تحقیق غافل نبود و براى تکمیل دائرةالمعارف، که یکى از آرزوهاى این مرد دانش پژوه بود، از کتابخانه پرمایه رضوى بهره هاى فراوانى برده، مطالعات دامنه دارى را انجام داد و اندوخته هاى علمى خود را در فیش هایى یادداشت مى کرد.[۸]

وى بعد از تکمیل پژوهش، عازم تهران شد و از بیشتر کتابخانه هاى معروف آن زمانِ تهران نیز بهره گرفت؛ از جمله: کتابخانه مجلس شوراى ملى و کتابخانه مَلِک.

هجرت به قم:

آن زمان، که عصر مرجعیت آیت الله بروجردى بود، حوزه علمیه قم به تازگى به وسیله حضرت آیت الله حائرى یزدى بنیان گذارى شده بود و از رونق خاصى برخوردار بود. مرحوم اعلمى براى غنا بخشیدن به مطالعات و پژوهش هاى خود، آهنگ قم کرد و بعد از ورود به این شهر، خانه اى براى سکونت خانواده اش خرید؛ ولى او که براى انجام تحقیقات و تکمیل دائرةالمعارف خود، بیشتر اوقات در حجره اى در مدرسه فیضیه قم سکونت داشت تا هم بتواند بیشتر به حرم حضرت معصومه سلام الله علیها مشرف شود و هم از کتابخانه مدرسه فیضیه بهره گیرد. زمان ورود او به حوزه علمیه قم اواخر سال ۱۳۷۴ ق است.[۹]

محمدحسین اعلمى با این که از آیت الله نائینى و بعضى دیگر از مراجع نجف، اجازه اجتهاد داشت، ولى باز وجود آیت الله بروجردى را غنیمت شمرد و چندى در حوزه تدریس آن بزرگوار در حرم مطهر و مسجد اعظم قم حاضر مى شد. به هر حال در مدرسه فیضیه و حوزه علمیه قم، زحمات چندین ساله او نتیجه داد و برخى از مُجلدات دائرةالمعارف اعلمى را به مرحله چاپ رسانید.[۱۰]

آثار و خدمات علمى

همان گونه که اشاره شد، محمدحسین اعلمى حائرى، لحظه لحظه عمر خویش را غنیمت مى شمرد و همواره در حال تکاپو و مطالعه و نوشتن بود. آن بزرگوار، کتاب عظیمى به نام «مقتبس الاثر فیما دُثر من الخبر» تألیف کرد که بعداً به «دائرةالمعارف اعلمى» اشتهار یافت. این اثر ارزشمند و جامع، حدود ۳۰ جلد است که تمامى آن ها به زیور طبع آراسته شده است و در دسترس پژوهشگران جهان اسلام، بلکه سایر ملل، قرار دارد. آغاز این کتاب ارزشمند با چند تقریظ از بزرگان حوزه نجف، آورده شده است که از مجموع این تقریظ ها، قدر و منزلت این کتاب بیشتر رُخ مى نماید.

دو اثر دیگر ایشان «منار الهدى فی الانساب» و کتاب تراجم «اعلام النساء» است که در کتابخانه آیت الله مرعشى نجفى در قم موجود است.

همان گونه که اشاره شد، مرحوم اعلمى در کربلا، کتابخانه بسیار ارزشمندى را تأسیس کرد که نویسنده معروف عراقى، سلمان هادى طعمه، در کتاب محققانه خود «تراث کربلا»، هنگامى که کتابخانه هاى معروف کربلا را نام مى برد، از کتابخانه اعلمى چنین یاد مى کند: «این کتابخانه از شیخ محمدحسین اعلمى حائرى است که یکى از دانشوران بزرگ کربلا بود. در این مجموعه فرهنگى، کتاب هاى بسیار ارزشمند در زمینه هاى مختلف وجود دارد که شاید به دو هزار کتاب برسد».

همچنین در زمان حضور آقاى اعلمى در نجف، مرجع بزرگ شیعه، آیت الله سید ابوالحسن اصفهانى دستور داد که جمعى از نخبگان دور هم گرد آیند و به تحقیق، تنظیم و ترتیب احادیث کتاب وسائل الشیعه بپردازند. از جمله اعضاى این گروه، محمدحسین اعلمى و دیگرى آیت الله سید محمدهادى میلانى بودند. این گروه روى چند نسخه از آن کتاب پژوهش و تحقیق مى کردند. نوشته اند یکى از معتبرترین نسخه هاى وسائل الشیعه نزد محمدحسین اعلمى بوده است.[۱۱]

از منظر بزرگان

شایستگى هاى علمى و اخلاقى مرحوم محمدحسین اعلمى حائرى، از دیده شخصیت هاى طراز اول شیعه پنهان نبوده، از این رو به دیده احترام و تکریم به او مى نگریسته اند. به عنوان نمونه، سخن برخى از آنان را مى آوریم:

  • آیت الله سید ابوالحسن اصفهانى در وصف او می گوید: دانشمند بزرگ و برگزیده، محمدحسین اعلمى یکى از بزرگان و فضلاى نجف است. او چندین سال در حوزه درس من حضور یافت. تا این که بحمدالله به جایگاه بلندى از دانش و تقوا رسید؛ به طورى که سخنان او، قابل اطمینان و رفتارش، قابل اقتدا است.[۱۲]
  • عالم برجسته عراق، سید هبة الدین شهرستانی: محمدحسین اعلمى، زنده کننده آثار بزرگان و یکى از نخبگان و دانشوران تقواپیشه است.
  • احمد امین انطاکى، محقق برجسته عراق: فاضل زاهد، علامه محقق، مؤلف کتاب ارزشمند دائرةالمعارف اعلمى.
  • آیت الله محمدحسین کاشف الغطاء، مصلح بزرگ اسلامى: علامه بزرگوار ما تأیید شده از ناحیه خداوند متعال است. او در راه گسترش دین، رنج هاى طاقت فرسایى را به جان خرید.
  • علامه اردوبادى: علامه کم نظیر، شخصیت برجسته، حَسَنةالدهر، مایه زیبایى روزگار بود.[۱۳]
  • آقا بزرگ تهرانی، برجسته ترین رجال شناس معاصر: دانشور متتبع، فاضل بزرگوار، علاقه شگفتى به تحقیق و مطالعه داشت. کتاب بزرگى را تألیف کرده که من بیشتر مجلدات آن را خوانده ام. و مشاهده کردم که او در این راه، خیلى زحمت کشیده است و کتاب او مطالب گرانبهایى دارد.[۱۴]
  • آیت الله سید موسى شبیرى زنجانى: مرحوم اعلمى، وارسته و پاک و پاکیزه بود. همیشه مشغول نوشتن بود و بسیار مطالعه مى کرد. گاهى در مدرسه فیضیه، به جاى پدرم، مرحوم آیت الله سید احمد زنجانى، نماز جماعت مى خواند.[۱۵]

فضیلت‌هاى اخلاقى

مرحوم محمدحسین اعلمى، دانشورى فرزانه بود که خود را به صفات ارزشمندى چون زهد، قناعت، پشتکار، عشق به عبادت و راز و نیاز به درگاه معبود زینت داده بود. در حالات او نوشته اند که همیشه ساعتى پیش از طلوع فجر، بیدار مى شد و به عبادت مى پرداخت. در مدت اقامت در نجف و کربلا و قم، نماز شب خود را در حرم امامان معصوم علیهم السلام و حضرت معصومه سلام الله علیها به جا مى آورد و سپس نماز صبح و مستحبات و تعقیبات نماز را انجام مى داد.

ایشان فردى بسیار فروتن بود. به کوچک و بزرگ سلام مى کرد و کمتر رخ مى داد که کسى در سلام کردن، بر او پیشى گیرد. نمازهاى واجب را غالباً با جماعت مى خواند و تفاوت نداشت که خود، امامِ جماعت باشد یا در ردیف مأمومین قرار گیرد.

او فردى بسیار قانع بود. از مال و منال دنیا به اندک بسنده مى کرد و هرگز فریفته زرق و برق و ریاست هاى ظاهرى دنیا نشد. او علاوه بر دورى از محرمات، بیشتر مکروهات را نیز انجام نمى داد و بیشتر روزها، روزه مى گرفت. او در تقوا و پرواپیشگى به مقامى رسید که در میان عالمان حوزه علمیه حتى مردم کوچه و بازار، به «ابوذر زمان» شهرت یافت.[۱۶]

وفات

مرحوم علامه محمدحسین اعلمى حائرى بعد از عمرى زندگى تؤام با زهد و تقوا و تحصیل و تحقیق، در سال ۱۳۹۳ قمری (۱۳۵۱ ش) در قم چشم از جهان فروبست و پیکر مطهرش در حرم حضرت معصومه (سلام الله علیها) در آستانه درب ورودى به صحن بزرگ، به خاک سپرده شد.

پانویس

  1. ر.ک: مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ص ۳ و ۴.
  2. دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۵ و ۶.
  3. دائرة المعارف تشیع، ج ۲، ص ۲۷۸ و نقباء البشر، ج ۲، ص ۸۹۳.
  4. دائرةالمعارف اعلمى، ص ۵ و ۶.
  5. همان.
  6. همان.
  7. تراث کربلا، ص ۳۳۷، چاپ بیروت.
  8. دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۸ و ۹.
  9. الذریعه، ج ۲، ص ۱۷.
  10. مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۱۰.
  11. دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۵ و ۶.
  12. مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۱۱.
  13. مقدمه دائرة المعارف اعلمى، ج ۱، ص ۱۴.
  14. الذریعه، ج ۲۲، ص ۱۷ و نقباء البشر، ج ۲، ص ۸۹۳.
  15. گفت و گوى نویسنده مقاله با این بزرگان.
  16. دائرة المعارف تشیع، ج ۲، ص ۲۷۸.

منابع