الذریعة الی اصول الشریعة (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مؤلف

ابوالقاسم، على بن حسين موسوى معروف به سيد مرتضى علم الهدى (355-436 هجرى قمرى).

موضوع‌

اين كتاب در اصول فقه نوشته شده و داراى 14 باب است. هر باب نيز مشتمل بر چندين فصل مى‌باشد.

اهميت كتاب‌

اين كتاب از دو جهت بسيار حائز اهميت است:

  1. از اين جهت كه اولين كتاب كامل در اصول فقه شيعه اماميه است و قبل از تأليف اين كتاب، كتاب كاملى در اصول فقه اماميه - خصوصا با روشى كه در اين كتاب بكار برده شده - در دست نيست. بنابراين كتاب «الذريعة» را بايد مهمترين و قديمى‌ترين منبع اصول فقه شيعه اماميه دانست. سيد مرتضى در اين كتاب علاوه بر نظريات بزرگان شيعه، آراء برخى علماى اهل سنت همچون «ابوحنيفه» و «شافعى» و «جبائيان» و امثال آنان را هم نقل كرده است. ايشان در هر مسأله از مسائل علم اصول - مانند ساير علوم - داراى نظرى متين و رأيى وزين است و بايد تأليف اين كتاب را مبدأ تاريخ استقلال علم اصول شيعه اماميه دانست.
  2. سيد مرتضى در اين كتاب - چنانكه خود در مقدمه مى‌گويد - مسائل اصول فقه را از مسائل اصول دين جدا كرده، در حالى كه در كتابهاى قبل از آن، مسائل اصول فقه و اصول دين با يكديگر خلط مى‌شده است.

روش تأليف‌

سيد مرتضى در اين كتاب، در هر مسأله آراء دانشمندان عامه را نقل كرده و ادله ايشان را به تفصيل ذكر مى‌كند و در مقام نقد بر آمده و سپس مختار خود را با تحقيقى كافى و كامل اثبات مى‌كند. در برخى موارد نيز نظر بعضى از اهل سنت را صحيح دانسته و ادله آن را تأييد كرده يا ادله جديدى براى آن اقامه مى‌كند.

او تمام مسائل علم اصول را چنانكه در كتب عامه مطرح است - و شايد به همان ترتيب - طرح كرده و آن طور كه شايسته است و مذهب اماميه اقتضا دارد درباره آن‌ها بحث و تحقيق كرده و حتى در اطراف مسائلى مثل قياس كه حجيت آنها برخلاف نظر شيعه اماميه است به تفصيل سخن رانده و ادله مخالف و مقتضاى مذهب را آنچنان كه شايسته بوده بيان كرده است.

ارزش آراء سيد مرتضى‌

تأثير آراء سيد مرتضى در نظرات دانشمندان پس از او به خوبى در تأليفات آنان مشهود است. در بسيارى از مسائل آراء او در كتب نقل شده و در بسيارى موارد عين عبارات او را نقل كرده‌اند.

«عدة الأصول» شيخ طوسى كه يكى از مهمترين منابع و اصول شيعه اماميه است غالباً نظرات و استدلالهاى سيد مرتضى را ذكر كرده و در بيشتر موارد همان تعبيرات را نيز با كمى اختلاف بكار برده است.

آراء سيد مرتضى‌

برخى آراء سيد مرتضى بدين قرار است:

  1. سيد مرتضى در باب «استعمال لفظ در بيشتر از يك معنى» به جواز قائل است.
  2. يكى از علائم حقيقت را مجرد استعمال مى‌داند.
  3. كفار را هم مانند مسلمانان به فروع مكلف مى‌داند همان طور كه به اصول مكلفند.
  4. مقدمه واجب را به قول مطلق واجب مى‌داند.
  5. قضاء را تابع اداء نمى‌داند.
  6. تأخير بيان از وقت حاجت را با وجود مصلحت صحيح مى‌داند.
  7. قائل به مفهوم براى شرط و غايت نيست.
  8. تعبد به خبر واحد را عقلا جائز دانسته و شرعاً غيرواقع مى‌داند.
  9. اجماع دخولى را حجت مى‌داند.
  10. رجوع عامى به مفتى را به اجماع امت واجب دانسته است.
  11. اصل در چيزها را اباحه مى‌داند.
  12. استصحاب حال را حجت نمى‌داند.

نسخه‌هاى كتاب‌

  1. نسخه‌اى در كتابخانه آستان قدس رضوى كه به خط على بن احمد حسينى مدنى احسائى است.
  2. نسخه‌اى در كتابخانه دانشگاه تهران كه به خط ابن محمدصادق شريف مى‌باشد و تاريخ نگارش آن 1238 هجرى است.

منابع

نرم افزار اصول فقه، مرکز نور.

متن کتاب الذریعه الی اصول الشریعه

الذریعه الی اصول الشریعه

منابع اصول فقه
متون به ترتیب تاریخ وفات مولفین
التذکرة بأصول الفقه

شیخ مفید

(م413ق)

الذریعه

سید مرتضی

(436-335)

عدة الاصول

شیخ طوسی

(460-385)

غنیة النزوع

ابن زهره

(585-510)

تهذیب الوصول

علامه حلی

(726-648)

مبادی الوصول

علامه حلی

(726-648)

القواعد و الفوائد

شهید اول

(786-734)

تمهید القواعد

شهید ثانی

(965-911)

معالم الدین

صاحب معالم

(م1011)

زبدة الاصول

شیخ بهائی

(1030-953)

الوافیه فی الاصول

فاضل تونی

(م 1071)

الفوائد الحائریه

وحید بهبهانی

(م1206)

قوانین الاصول

میرزای قمی

(م1231)

فرائد الاصول

شیخ انصاری

(م1281)

کفایة الاصول

آخوند خراسانی

(م1329)

مفاتیح الاصول

سید محمد مجاهد

(م1342)

فوائد الاصول (نائینی)

میرزا محمدحسین نائینی

(1355-1276)

وقایة الأذهان

محمد رضا نجفی اصفهانی

(م 1362)

اصول الفقه

شيخ محمدرضا مظفر

(م 1383)

منتهی الاصول

سید محمد حسن بجنوردی

(1395-1316)

المعالم الجدیده

سید محمد باقر صدر

(1399-1355)

اصول الاستنباط

سید علی نقی حیدری

(1403-1325)

مناهج الوصول

امام خمینی

(1409-1320)

الاصول العامه

سید محمد تقی حکیم

(1346-)

شروح
شروح معالم الدین ← حاشیه معالم، سلطان العلماء (م 1064) - حاشیه معالم، ملا محمد صالح مازندرانی (م 1081) - هدایة المسترشدین، شیخ محمدتقی اصفهانی (م 1248)
شروح فرائد الاصول ← أوثق الوسائل، میرزا موسی بن جعفر بن احمد تبریزی - بحر الفوائد، میرزا محمد حسن آشتیانی - درر الفوائد فی الحاشیه علی الفرائد، آخوند خراسانی - فوائد الرضویه، آقا رضا همدانی
شروح کفایه ← انوار الهدایه، امام خمینی - حاشیة الکفایه، علامه طباطبائی - الحاشیة علی الکفایه، سید حسین بروجردی - حقائق الاصول، سید محسن حکیم - عنایة الاصول، سید مرتضی حسینی یزدی

منتهی الدرایه، سید محمد جعفر جزائری شوشتری - نهایة الدرایة، آیت الله کمپانی - نهایة النهایة، میرزا علی ایروانی