آیه 74 سوره توبه

از دانشنامه‌ی اسلامی
نسخهٔ تاریخ ‏۲۵ آوریل ۲۰۱۶، ساعت ۰۲:۴۲ توسط Quran (بحث | مشارکت‌ها) (صفحه‌ای تازه حاوی «{{قرآن در قاب|يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ ا...» ایجاد کرد)
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
مشاهده آیه در سوره

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا ۚ وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ ۚ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ ۖ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ۚ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ

مشاهده آیه در سوره


<<73 آیه 74 سوره توبه 75>>
سوره : سوره توبه (9)
جزء : 10
نزول : مدینه

ترجمه های فارسی

(منافقان) قسم به خدا یاد می‌کنند که (حرف کفر) بر زبان نیاورده‌اند، و (چنین نیست) البته سخن کفر گفته و پس از اظهار اسلام کافر شدند و همت بر آنچه موفق بر آن نشدند گماشتند (یعنی همت بر قتل رسول و اخراج او و هر گونه فساد در دین او گماشتند ولی موفق نشدند) آنها به جای آنکه از آن بی‌نیازی که به فضل خدا و رسول نصیب آنها شد شکر گویند در مقام انتقام و دشمنی برآمدند، اکنون هم اگر باز توبه کنند برای آنها بهتر است و اگر روی بگردانند آنها را خدا در دنیا و آخرت به عذابی دردناک معذب خواهد فرمود و دیگر در همه روی زمین یک نفر دوستدار و یاوری برای آنها نخواهد بود.

همواره سوگند می خورند که [بر ضد پیامبر سخن ناروا و نادرست] نگفته اند، در صورتی که سخن کفرآمیز گفته اند و پس از اسلامشان کافر شده اند و به آنچه [از اهداف خائنانه ای که] دست نیافتند، اهتمام ورزیدند، و زبان به عیب جویی و انکار [نسبت به پیامبر] نگشودند مگر پس از آنکه خدا و پیامبرش آنان را از فضل و احسان خود توانگر ساختند؛ پس اگر توبه کنند برای آنان بهتر است؛ و اگر روی [از خدا و پیامبر] برگردانند، خدا آنان را در دنیا و آخرت به عذابی دردناک مجازات خواهد کرد و آنان را در زمین سرپرست و یاری [برای نجاتشان از چنگال عذاب] نخواهد بود.

به خدا سوگند مى‌خورند كه [سخن ناروا] نگفته‌اند، در حالى كه قطعاً سخن كفر گفته و پس از اسلام آوردنشان كفر ورزيده‌اند، و بر آنچه موفق به انجام آن نشدند همّت گماشتند، و به عيبجويى برنخاستند مگر [بعد از] آنكه خدا و پيامبرش از فضل خود آنان را بى‌نياز گردانيدند. پس اگر توبه كنند براى آنان بهتر است، و اگر روى برتابند، خدا آنان را در دنيا و آخرت عذابى دردناك مى‌كند، و در روى زمين يار و ياورى نخواهند داشت.

به خدا سوگند مى‌خورند كه نگفته‌اند، ولى كلمه كفر را بر زبان رانده‌اند. و پس از آنكه اسلام آورده بودند كافر شده‌اند. و قصد كارى كردند، اما بدان نايل نشدند. عيبجوييشان از آن روست كه خدا و پيامبرش از غنايم بى‌نيازشان كردند. پس اگر توبه كنند خيرشان در آن است، و اگر رويگردان شوند خدا به عذاب دردناكى در دنيا و آخرت معذبشان خواهد كرد و آنها را در روى زمين نه دوستدارى خواهد بود و نه مددكارى.

به خدا سوگند می‌خورند که (در غیاب پیامبر، سخنان نادرست) نگفته‌اند؛ در حالی که قطعاً سخنان کفرآمیز گفته‌اند؛ و پس از اسلام‌آوردنشان، کافر شده‌اند؛ و تصمیم (به کار خطرناکی) گرفتند، که به آن نرسیدند. آنها فقط از این انتقام می‌گیرند که خداوند و رسولش، آنان را به فضل (و کرم) خود، بی‌نیاز ساختند! (با این حال،) اگر توبه کنند، برای آنها بهتر است؛ و اگر روی گردانند، خداوند آنها را در دنیا و آخرت، به مجازات دردناکی کیفر خواهد داد؛ و در سراسر زمین، نه ولیّ و حامی دارند، و نه یاوری!

ترجمه های انگلیسی(English translations)

They swear by Allah that they did not say it. But they certainly did utter the word of unfaith and renounced faith after their Islam. They contemplated what they could not achieve, and they were vindictive only because Allah and His Apostle had enriched them out of His grace. Yet if they repent, it will be better for them; but if they turn away, Allah shall punish them with a painful punishment in this world and the Hereafter, and they shall not find on the earth any guardian or helper.

They swear by Allah that they did not speak, and certainly they did speak, the word of unbelief, and disbelieved after their Islam, and they had determined upon what they have not been able to effect, and they did not find fault except because Allah and His Apostle enriched them out of His grace; therefore if they repent, it will be good for them; and if they turn back, Allah will chastise them with a painful chastisement in this world and the hereafter, and they shall not have in the land any guardian or a helper.

They swear by Allah that they said nothing (wrong), yet they did say the word of disbelief, and did disbelieve after their Surrender (to Allah). And they purposed that which they could not attain, and they sought revenge only that Allah by His messenger should enrich them of His bounty. If they repent it will be better for them; and if they turn away, Allah will afflict them with a painful doom in the world and the Hereafter, and they have no protecting friend nor helper in the earth.

They swear by Allah that they said nothing (evil), but indeed they uttered blasphemy, and they did it after accepting Islam; and they meditated a plot which they were unable to carry out: this revenge of theirs was (their) only return for the bounty with which Allah and His Messenger had enriched them! If they repent, it will be best for them; but if they turn back (to their evil ways), Allah will punish them with a grievous penalty in this life and in the Hereafter: They shall have none on earth to protect or help them.

معانی کلمات آیه

«هَمُّوا»: قصد کردند. «مَا نَقَمُوا»: خشم نگرفته‌اند. عیبجوئی نکرده‌اند (نگا: مائده / ). «مِن فَضْلِهِ»: از مرحمت خدا و اعطای پیغمبر از غنائم بدیشان (نگا: توبه / ). در اینجا سخن از فضل خدا و پیغمبر است ولی ضمیر مفرد به جای ضمیر تثنیه به کار رفته است و بلامانع است (نگا: توبه / ). «یَکُ»: مخفّف (یَکُنْ) است که در اصل (یَکُونُ) و از افعال ناقصه است.

نزول

«شیخ طوسى» گوید: اختلاف است از این که این آیه درباره چه کسى نازل گردیده است: اول، ابن اسحق و عروة و مجاهد گویند: درباره جلاس بن سوید بن الصّامت نازل شده که گفته بود اگر آنچه براى محمد آمده راست و حق باشد ما از خر کمتریم (یا) بدتریم سپس سوگند یاد کرد که اگر این خبر به رسول خدا صلى الله علیه و آله و سلم برسد، تکذیب نماید.

دوم، قتاده گوید: درباره عبدالله بن ابى‌سلول نازل گردیده که گفته بود اگر به مدینه برگردیم. عزیزترین ما ذلیل‌ترین افراد خواهد گشت.

سوم، حسن بصرى گوید: درباره جماعتى از منافقین نازل گردیده.

چهارم، واقدى و زجاج گویند: درباره اهل عقبه نازل گردیده که با یکدیگر مشورت کردند که ناگهانى در میان راه هنگام بازگشت پیامبر از جنگ تبوک به او حمله‌ور شوند و می‌خواستند. قطع راه و راحله رسول خدا صلی الله علیه و آله بنمایند. خداوند به رسول خود خبر داد و این خود از معجزات پیامبر بود زیرا اطلاع از این جریان مخفى جز از راه وحى میسر نبود و پیامبر در عقبه به تنهائى طى طریق می‌نمود و به لشکریان دستور داده بود که هر یک در فکر راه خویش باشند و دوازده نفر یا پانزده نفر از منافقین به چنین تصمیم شومى دست زده بودند پس از چندى رسول خدا صلى الله علیه و آله یکایک آنها را شناسانید و معرفى فرمود.

و عمار یاسر ناقه پیامبر را داشت و حذیفه آن را مى برد، خبر و روایت مزبور در کتاب واقدى مشروحا ذکر شده است. امام محمدباقر علیه‌السلام فرمود: آنان دوازده نفر بودند که هشت تن از قریش و چهار تن از عرب بوده اند.[۱][۲]

تفسیر آیه

تفسیر نور (محسن قرائتی)


يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ «74»

(منافقان) به خدا سوگند مى‌خورند كه (سخنى كفرآميز) نگفته‌اند، در حالى كه قطعاً سخن كفر (آميز) گفته‌اند و پس از اسلام آوردنشان كافر شدند و تصميم به كارى (كشتن پيامبر) گرفتند كه به آن دست نيافتند. و جز اينكه خداوند و پيامبرش آنان را از لطف خويش بى‌نياز كرده، عيبى (براى پيامبر و مؤمنان) نيافتند (با اين‌حال) اگر توبه كنند، برايشان بهتر است واگر روى بگردانند، خداوند آنان را در دنيا و آخرت به عذابى دردناك گرفتار مى‌كند ودر روى زمين هيچ دوست و ياورى برايشان نخواهد بود.

نکته ها

در آيه‌ى 66، از قول پيامبر به منافقان چنين آمده بود: «كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ»، در اين آيه خداوند مى‌فرمايد: «كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ»؛ پيامبر صلى الله عليه و آله تعبير «ايمان» داشت و خداوند تعبير «اسلام»، زيرا پيامبر طبق ظاهر، آنان را مؤمن مى‌دانست، امّا خداوندِ آگاه از اسرار، آنان را مسلمان مى‌داند، نه مؤمن. «1»

آيه، شامل همه‌ى توطئه‌هايى مى‌شود كه منافقان بر ضدّ پيامبر و اسلام داشتند، ولى اغلب تفاسير شيعه و سنّى به توطئه‌ى «ليلة العقبه» اشاره كرده‌اند كه منافقان براى كشتن پيامبر در گردنه‌اى كمين كردند تا شترِ پيامبر را رَم دهند، امّا توطئه‌ى آنها كشف شد و به مقصود خود نرسيدند. «هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا»

نقل شده است كه هنگام سخنرانى پيامبر صلى الله عليه و آله در تبوك، منافقى به نام حلّاس گفت: اگر

«1». تفسير الميزان.

جلد 3 - صفحه 468

پيامبر راست بگويد، ما از الاغ بدتريم. يكى از اصحاب (عامربن قيس) اين جسارت را به پيامبر خبر داد. رسول خدا صلى الله عليه و آله احضارش كرد. او انكار مى‌كرد و عامر مى‌گفت كه دروغ مى‌گويد و او چنين گفته است. به دستور پيامبر، هر دو نزديك منبر سوگند ياد كردند، امّا با نزول اين آيه، منافق رسوا شد. «1»

پیام ها

1- دروغگويى وسوگند دروغ، از نشانه‌هاى منافق است. «يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ»

2- منافقان ناسپاسند، آنان در سايه‌ى اسلام به جايى رسيده‌اند، امّا دست از عيب‌جويى و بدگويى بر نمى‌دارند. وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ‌ ...

3- آوردن نام رسول‌اللَّه در كنار نام خدا و نسبت دادن كارى به هر دو، شرك نيست. «أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ»

4- سرچشمه‌ى فضل، تنها خداست. «مِنْ فَضْلِهِ»، ونفرمود: «من فضلهما» «2»

5- اسلام، علاوه بر تربيت فكرى و اخلاقى، وضع مادّى زندگى را نيز بهتر كرد.

«أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ»

6- راه توبه حتّى براى آنان كه نقشه قتل پيامبر را كشيدند، باز است. «فَإِنْ يَتُوبُوا»

7- منافقان، در دنيا نيز عذاب مى‌شوند، چون نظام علل و اسباب جهان بر پايه‌ى صدق است. يُعَذِّبْهُمُ‌ ... فِي الدُّنْيا (گندم از گندم برويد، جو ز جو)

8- عذاب منافقان در دنيا؛ بى‌پناهى، سرگردانى و وحشت درونى است كه همواره مضطربند. «3» يُعَذِّبْهُمُ‌ ... فِي الدُّنْيا

9- منافقان سرانجام بى‌ياورند، تشكيلاتشان فرو مى‌ريزد، منزوى و تحقير مى‌شوند، نه از حمايت مردم برخوردارند و نه از حمايت حكومت‌ها. «ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ»

«1». تفسير الميزان.

«2». نظير آيه 62 همين سوره: «اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ» و نفرمود: «يرضوهما».

«3». «يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ» منافقون، 4.

تفسير نور(10جلدى)، ج‌3، ص: 469

تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)



يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ (74)

شأن نزول- ابن عباس نقل نموده كه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در سايه حجره‌اى نشسته، اصحاب را فرمود: همين ساعت مردى آيد به چشم شيطان بر شما نگرد، وقتى آمد با او هيچ تكلم نكنيد. فورا مردى آمد ازرق چشم، حضرت او را بخواند، فرمود: چرا مرا دشنام دادى؟ او انكار، و تمام اصحاب خود را نزد پيغمبر آورد، همه قسم خوردند كه ما دشنام نداده‌ايم، آيه شريفه نازل‌

ج5، ص 150

شد:

يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا: قسم مى‌خورند به خدا كه نگفته‌اند دشنام به پيغمبر را. وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ: و هر آينه بتحقيق به خدا قسم كه گفته‌اند كلمه كفر را كه سبّ و دشنام پيغمبر باشد. قول مشهور آنست كه در باره «جلاس بن سويدا» نازل شد كه در وقت غزوه تبوك مردم را منع از حركت، و جسارت به پيغمبر مى‌نمود. بعد انكار و قسم هم خورد. زن مصعب كه واقعه را به سمع حضرت رسانيده بود، چون انكار و قسم او را ديد، از خدا طلب نمود كه صدق او معلوم گردد؛ آيه شريفه نازل شد.

وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ‌: و كافر شدند بعد از اظهار اسلام ايشان. وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا: و قصد نمودند به آنچه نيافتند، و مقصود ايشان اخراج پيغمبر و اجلاى مهاجران از مدينه بود تا آنكه تاج سلطنت بر سر ابن ابى نهند و عاقبت نائل شدند. نزد بعضى مراد اصحاب عقبه‌اند كه قصد كشتن پيغمبر نمودند و رسوا شدند. و به روايت حضرت باقر عليه السّلام دوازده نفر: هشت نفر از قريش، و چهار نفر از اعراب. قول سوم: نزد جبائى همت نمودند به افساد بين اصحاب پيغمبر قدرت نيافتند.

وَ ما نَقَمُوا: و كينه نداشتند با پيغمبر و مؤمنان. إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ‌:

مگر آنكه غنى گردانيد ايشان را خداى تعالى و پيغمبر او. مِنْ فَضْلِهِ‌: از تفضل و تكرم خود، يعنى اهل مدينه محتاج و فقير بودند، چون قدم ميمنت اثر حضرت بدانجا رسيد، به بركت آن سرور، غنايم بسيار به دست آمده غنى شدند، پس موجب عداوت نيافتند مگر آنكه مستغنى شدند. و در مثل گويد: «اتق من شر من احسنت اليه» بپرهيز از شر كسى كه احسان به او نمودى. طبرسى (رحمه الله) در مجمع فرمايد: معنى آيه آنكه: ايشان عمل به ضد واجب، و به مقابل شكران، كفران نمودند، زيرا منافقين كينه ورزيدند نسبت به مؤمنين، و حال آنكه مؤمنين گناهى نداشتند الا آنكه خداى تعالى مباح فرموده براى آنها غنايم را و غنى گردانيد ايشان را به آن، پس منافقين در مقابل اعطاى اين نعمت به مؤمنين، كفران و نقمت و كينه را منظور داشتند.

ج5، ص 151

نكته- افراد ضمير و عدم اتيان به تثنيه، به جهت تعظيم الهى است، و لذا پيغمبر چون از خطيبى شنيد كه مى‌گفت: من اطاع اللّه و رسوله فقد هدى و يعصيهما فقد غوى، فرمود: بئس خطيب القوم انت. گفت: چگونه يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله؟ فرمود: چرا نگفتى و من يعص اللّه و رسوله، و با آنكه فضل رسول از جانب خدا است، پس حقيقت فضل مخصوص ذات احديت الهى باشد.

فَإِنْ يَتُوبُوا: پس اگر توبه كنند اين جماعت منافقين از نفاق، و بازگشت به حق نمايند. يَكُ خَيْراً لَهُمْ‌: باشد آن بازگشت بهتر براى ايشان در دنيا و آخرت، به سبب آنكه بواسطه تو به نائل شوند رضاى خدا و پيغمبر و بهشت را.

وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا: و اگر اعراض كنند از رجوع به حق و سلوك هدايت و صراط مستقيم. يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ‌: عذاب فرمايد ايشان را حق تعالى. عَذاباً أَلِيماً: عذابى دردناك. فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ: در دنيا از حسرت و ندامت و غم و بدنامى، و در آخرت به عذاب آتش جهنم ابدى. وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ‌: و نيست ايشان را در زمين. مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ: هيچ دوستى و متولى امرى و نه يارى و مددكارى كه عذاب را از ايشان بردارد. مروى است كه «جلاس» بعد از نزول اين آيه توبه نمود، و از جمله مخلصان امت شد.


تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)


يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا وَ لَقَدْ قالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَ هَمُّوا بِما لَمْ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلاَّ أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْراً لَهُمْ وَ إِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِيماً فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا نَصِيرٍ (74)

ترجمه‌

قسم ميخورند بخدا كه نگفتند و بتحقيق گفتند سخن كفر را و كافر شدند بعد از اسلامشان و اهتمام نمودند بچيزيكه نائل نشدند و ناپسند نداشتند مگر آنكه بى‌نياز كرد آنها را خدا و پيغمبرش از فضل خود پس اگر توبه كنند باشد بهتر براى آنها و اگر رو گردانند عذاب ميكند آنها را خدا عذابى دردناك در دنيا و آخرت و نباشد براى آنها در زمين هيچ دوستى و نه ياورى.

تفسير

قمى ره فرموده نازل شد در باره كسانيكه همقسم شده بودند در كعبه معظمه كه نگذارند امر خلافت در بنى هاشم مستقر شود و اين كفر بود پس از اين نشستند سر راه پيغمبر (ص) و در فقيه است كه اهتمام نمودند بقتل آن حضرت و نائل بمقصود نشدند و چون خداوند پيغمبر خود را آگاه فرمود قسم خوردند كه سخنى نگفتند و قصد سوئى نداشتند تا آنكه اين آيه نازل شد و در مجمع همان شأن نزوليرا كه در ذيل آيه يحذر المنافقون از امام باقر (ع) نقل نموده بود و ذكر شد با مختصر اختلافى در ذيل اين آيه نقل نموده و از امام صادق (ع) روايت شده است كه چون پيغمبر (ص) امير المؤمنين (ع) را روز غدير خم بر پا داشت در مقابل آنحضرت هفت نفر از منافقان بودند و آنها أبو بكر و عمر و عبد الرحمن بن عوف و سعد بن ابى وقّاص و ابو عبيده و سالم مولى ابى حذيفه و مغيرة بن شعبه بودند و عمر گفت آيا نمى‌بينيد دو چشم او مانند دو چشم ديوانه است و مقصودش پيغمبر (ص) بود السّاعه مى‌ايستد و مى‌گويد خدا فرموده بمن پس چون پيغمبر (ص)

جلد 2 صفحه 603

ايستاد فرمود اى مردم چه كسى اولى است بشما از خودتان گفتند خدا و پيغمبرش فرمود خدايا شاهد باش پس فرمود آگاه باشيد هر كس من مولاى اويم اين على مولاى اوست و مردم سلام نمودند بآن حضرت بعنوان امارت مؤمنان پس جبرئيل نازل شد و پيغمبر را از گفتار آنها مطلع نمود و آن حضرت آنها را طلبيد و از اين امر سؤال فرمود پس منكر شدند و قسم خوردند و اين آيه نازل شد و عياشى ره نيز از آنحضرت قريب باين معانى را نقل نموده و اجمالا معلوم ميشود از ذيل روايت كه قضيّه سوء قصد نسبت به پيغمبر (ص) و نشستن شب در گردنه كوه و نائل نشدن بمقصود هم در بين بوده و قول خداوند و همّوا بما لم ينالوا اشاره بآنست و فرموده كه قبلا يكى از آنها كلّه فروش و ديگرى پاچه فروش و كشنده شتر بود پس خداوند بى‌نياز فرمود آنها را به پيغمبرش پس دلاورى و اسلحه خود را در باره او بكار زدند و بجاى شكر نعمت كفران نعمت ورزيدند و منكر فضل او و اهل بيتش شدند و عيب‌گيرى كردند و اگر توبه ميكردند بهتر بود براى آنها ولى ننمودند و بنفاق مردند و كشته شدند و در دنيا مغلوب شدند بتزلزل و جهالت و اسارت شهوات و در آخرت بدرك اسفل مخصوص گشتند و كسى نتوانست با آنها كمكى نمايد كه تخفيفى در عذاب دنيا و آخرت آنها داده شود اللّهم العنهم جميعا.

اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)


يَحلِفُون‌َ بِاللّه‌ِ ما قالُوا وَ لَقَد قالُوا كَلِمَةَ الكُفرِ وَ كَفَرُوا بَعدَ إِسلامِهِم‌ وَ هَمُّوا بِما لَم‌ يَنالُوا وَ ما نَقَمُوا إِلاّ أَن‌ أَغناهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ مِن‌ فَضلِه‌ِ فَإِن‌ يَتُوبُوا يَك‌ُ خَيراً لَهُم‌ وَ إِن‌ يَتَوَلَّوا يُعَذِّبهُم‌ُ اللّه‌ُ عَذاباً أَلِيماً فِي‌ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ وَ ما لَهُم‌ فِي‌ الأَرض‌ِ مِن‌ وَلِي‌ٍّ وَ لا نَصِيرٍ (74)

قسم‌ ميخورند بخداوند متعال‌ ‌که‌ ‌ما همچه‌ كلامي‌ نگفته‌ايم‌ و ‌هر‌ آينه‌ محققا گفتند كلمه‌ كفر ‌را‌ و كافر شدند ‌بعد‌ ‌از‌ اسلام‌ آوردن‌ و قصد سويي‌ كردند بچيزي‌ ‌که‌ بآن‌ نائل‌ نشدند و كينه‌ نورزيدند ‌يعني‌ باعث‌ ‌بر‌ كينه‌ ورزيدن‌ ‌آنها‌ نبود مگر آنكه‌ خداوند ‌آنها‌ ‌را‌ بي‌نياز فرمود و ‌رسول‌ ‌خدا‌ ‌از‌ فضل‌ الهي‌ ‌پس‌ ‌اگر‌ پشيمان‌ شوند و توبه‌ كنند ‌براي‌ ‌آنها‌ بهتر ‌است‌ و ‌اگر‌ اعراض‌ كنند خداوند ‌آنها‌ ‌را‌ عذاب‌ ميكند بعذاب‌ دردناك‌ ‌هم‌ ‌در‌ دنيا و ‌هم‌ ‌در‌ آخرت‌ و نيست‌ ‌از‌ ‌براي‌ ‌آنها‌ ‌در‌ روي‌ زمين‌ كسي‌ ‌که‌ دوست‌ ‌آنها‌ ‌باشد‌ و نه‌ كسي‌ ‌که‌ ‌آنها‌ ‌را‌ ياري‌ كند ‌که‌ ‌از‌ عذاب‌ الهي‌ نجات‌ يابند.

شأن‌ نزول‌ ‌اينکه‌ ‌آيه‌ بمقتضاي‌ اخبار بسياري‌ ‌از‌ حضرت‌ باقر و حضرت‌ صادق‌ عليهما ‌السلام‌ و ‌از‌ حذيفه‌ (رض‌) و ‌از‌ ‌إبن‌ جريح‌ و ‌از‌ ‌إبن‌ بابويه‌ و ‌از‌ زمخشري‌

جلد 8 - صفحه 271

و ‌از‌ ‌علي‌ ‌بن‌ ابراهيم‌ ‌که‌ ‌اينکه‌ اخبار ‌را‌ ‌در‌ مجمع‌ و برهان‌ ضبط كرده‌ ‌در‌ حق‌ منافقين‌ ‌است‌ ‌که‌ جسارت‌ زباني‌ بحضرت‌ رسالت‌ صلّي‌ اللّه‌ ‌عليه‌ و آله‌ و سلّم‌ كردند ‌در‌ موضوع‌ نصب‌ ‌آن‌ حضرت‌ ‌در‌ غدير خم‌ ‌علي‌ ‌عليه‌ السّلام‌ ‌را‌ و ‌در‌ عقبه‌ قصد رم‌ دادن‌ ناقه‌ حضرت‌ ‌را‌ كردند و قتل‌ ‌آن‌ بزرگوار و تصميم‌ گرفتند ‌که‌ ‌در‌ مراجعت‌ ‌در‌ مدينه‌ ‌با‌ ياران‌ ‌خود‌ مسلمين‌ و اتباع‌ ‌آن‌ حضرت‌ ‌را‌ اخراج‌ كنند و دستگاه‌ اسلام‌ ‌را‌ برچينند و ‌آنها‌ دوازده‌ نفر بودند هشت‌ نفر ‌آنها‌ ‌از‌ قريش‌ بودند و چهار نفر ‌از‌ عرب‌، و ‌در‌ خبر حذيفه‌ چهارده‌ نفر ابو الشرور و ابو الدواهي‌ و ابو المغارف‌ و ابوه‌ و طلحه‌ و سعد ‌بن‌ ابي‌ وقاص‌ و ابو عبيدة و ابو الاعور و المغيرة و سالم‌ مولي‌ ابي‌ حذيفه‌ و خالد ‌بن‌ وليد و عمرو ‌بن‌ عاص‌ و ابو موسي‌ الاشعري‌ و ‌عبد‌ الرحمن‌ ‌بن‌ عوف‌ و چون‌ خبر بحضرت‌ رسالت‌ رسيد ‌آنها‌ ‌را‌ خواست‌ و ‌از‌ ‌آنها‌ پرسيد ‌شما‌ چنين‌ گفتيد يَحلِفُون‌َ بِاللّه‌ِ ما قالُوا اينها قسم‌ بخدا ياد كردند ‌که‌ ‌ما همچه‌ كلامي‌ نگفتيم‌ خداوند خبر ميدهد وَ لَقَد قالُوا محققا بتحقيق‌ گفتند كلمة الكفر توهين‌ و جسارت‌ بحضرت‌ كردند ‌که‌ احمق‌ ‌است‌ و مجنون‌ ‌است‌ و امثال‌ ‌اينکه‌ جسارتها ‌که‌ باعث‌ كفر ‌آنها‌ شد وَ كَفَرُوا بَعدَ إِسلامِهِم‌ اسلام‌ ظاهري‌ ‌که‌ معني‌ منافق‌ ‌است‌.

وَ هَمُّوا بِما لَم‌ يَنالُوا ‌که‌ ميخواستند و ‌هم‌ ‌آنها‌ ‌بر‌ ‌اينکه‌ ‌بود‌ ‌که‌ حضرت‌ ‌را‌ بكشند برم‌ دادن‌ ناقه‌ ‌در‌ عقبه‌ و لكن‌ بمقصد نرسيدند و باين‌ هم‌ّ نائل‌ نشدند وَ ما نَقَمُوا و باعث‌ ‌بر‌ دشمني‌ و كينه‌ورزي‌ ‌آنها‌ چيزي‌ نبود جز اينكه‌ تفضل‌ بآنها نمود و جز نجات‌ ‌از‌ فقر نسبت‌ بآنها عملي‌ نفرمود إِلّا أَن‌ أَغناهُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ ‌که‌ چه‌ اندازه‌ ‌از‌ غنائم‌ و ‌غير‌ ‌آنها‌ بآنها عنايت‌ فرمود و ‌از‌ ذلت‌ و مسكنت‌ و فقر نجات‌ داد ‌من‌ فضله‌ اشاره‌ ‌به‌ اينكه‌ هيچ‌ نوع‌ استحقاقي‌ نداشتند فقط تفضل‌ خداوند ‌بود‌ فَإِن‌ يَتُوبُوا يَك‌ُ خَيراً لَهُم‌ زيرا توبه‌ مرتد قبول‌ ‌است‌ و لكن‌ هيهات‌ ‌که‌ اينها موفق‌ بتوبه‌ شوند وَ إِن‌ يَتَوَلَّوا و ‌اگر‌ اعراض‌ كردند و بهمان‌ عداوت‌

جلد 8 - صفحه 272

و كينه‌ و بي‌ايماني‌ باقي‌ ماندند يُعَذِّبهُم‌ُ اللّه‌ُ عَذاباً أَلِيماً عذاب‌ دردناك‌ فِي‌ الدُّنيا و ‌لو‌ قبل‌ ‌از‌ موت‌ ‌در‌ معاينه‌ ‌که‌ جايگاه‌ ‌آنها‌ ‌را‌ بآنها نشان‌ دهند و سخت‌ قبض‌ روح‌ كنند و ملائكه‌ عذاب‌ ‌بر‌ ‌آنها‌ نازل‌ شوند و بگويند أَخرِجُوا أَنفُسَكُم‌ُ اليَوم‌َ تُجزَون‌َ عَذاب‌َ الهُون‌ِ بِما كُنتُم‌ تَقُولُون‌َ عَلَي‌ اللّه‌ِ غَيرَ الحَق‌ِّ وَ كُنتُم‌ عَن‌ آياتِه‌ِ تَستَكبِرُون‌َ انعام‌ ‌آيه‌ 93 وَ الآخِرَةِ ‌که‌ إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي‌ الدَّرك‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ نساء ‌آيه‌ 144 وَ ما لَهُم‌ فِي‌ الأَرض‌ِ مِن‌ وَلِي‌ٍّ وَ لا نَصِيرٍ ‌اينکه‌ اتباع‌ و اصحاب‌ نميتوانند ‌آنها‌ ‌را‌ حفظ كنند و نه‌ ياري‌ كنند وَ لَقَد جِئتُمُونا فُرادي‌ انعام‌ ‌آيه‌ 94.

برگزیده تفسیر نمونه


]

اشاره

(آیه 74)

شأن نزول:

در باره شأن نزول این آیه روایات مختلفی نقل شده که همه آنها نشان می‌دهد بعضی از منافقان، مطالب زننده‌ای در باره اسلام و پیامبر صلّی اللّه علیه و آله گفته بودند و پس از فاش شدن اسرارشان سوگند دروغ یاد کردند که چیزی نگفته‌اند و همچنین توطئه‌ای بر ضد پیامبر صلّی اللّه علیه و آله چیده بودند که خنثی گردید.

تفسیر:

توطئه خطرناک! در این آیه پرده از روی یکی دیگر از اعمال منافقان برداشته شده و آن این که: هنگامی که می‌بینند اسرارشان فاش شده واقعیات را انکار می‌کنند و حتی برای اثبات گفتار خود به قسمهای دروغین متوسل می‌شوند.

نخست می‌گوید: «منافقان سوگند یاد می‌کنند که چنان مطالبی را در باره پیامبر نگفته‌اند» (یَحْلِفُونَ بِاللَّهِ ما قالُوا).

در حالی که: «اینها بطور مسلم سخنان کفرآمیزی گفته‌اند» (وَ لَقَدْ قالُوا کَلِمَةَ الْکُفْرِ). و به این جهت «پس از قبول و اظهار اسلام راه کفر را پیش گرفته‌اند» (وَ کَفَرُوا بَعْدَ إِسْلامِهِمْ).

البته آنان از آغاز مسلمان نبودند که کافر شوند بلکه تنها اظهار اسلام می‌کردند، بنابراین همین اسلام ظاهری و صوری را نیز با اظهار کفر درهم شکستند.

و از آن بالاتر «آنها تصمیم خطرناکی داشتند که به آن نرسیدند» (وَ هَمُّوا بِما لَمْ یَنالُوا).

و آن توطئه برای نابودی پیامبر و یا فعالیتهایی است که برای به هم ریختن سازمان جامعه اسلامی، و تولید فساد و نفاق و شکاف، انجام می‌دادند، که هرگز به هدف نهایی منتهی نشد.

در جمله بعد برای این که زشتی و وقاحت فعالیتهای منافقان و نمک نشناسی آنها کاملا آشکار شود اضافه می‌کند: آنها در واقع خلافی از پیامبر ندیده بودند و هیچ لطمه‌ای از ناحیه اسلام بر آنان وارد نشده بود، بلکه به عکس در پرتو

ج2، ص231

حکومت اسلام به انواع نعمتهای مادی و معنوی رسیده بودند، بنابراین «آنها در حقیقت انتقام نعمتهایی را می‌گرفتند خداوند و پیامبر با فضل و کرم خود تا سر حد استغنا به آنها داده بودند» (وَ ما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ).

سپس آنچنان که سیره قرآن است راه بازگشت را به روی آنان گشوده، می‌گوید: «اگر آنان توبه کنند برای آنها بهتر است» (فَإِنْ یَتُوبُوا یَکُ خَیْراً لَهُمْ).

و این نشانه واقع بینی اسلام و اهتمام به امر تربیت، و مبارزه با هرگونه سختگیری و شدت عمل نابجاست، که حتی راه آشتی و توبه را به روی منافقانی که توطئه برای نابودی پیامبر کردند و سخنان کفرآمیز و توهینهای زننده داشتند بازگذارده.

در عین حال برای این که آنها این نرمش را دلیل بر ضعف نگیرند، به آنها هشدار می‌دهد که: «اگر به روش خود ادامه دهند، و از توبه روی برگردانند، خداوند در دنیا و آخرت آنان را به مجازات دردناکی کیفر خواهد داد» (وَ إِنْ یَتَوَلَّوْا یُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذاباً أَلِیماً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ).

و اگر می‌پندارند کسی در برابر مجازات الهی ممکن است به کمک آنان بشتابد سخت در اشتباهند، زیرا «آنها در سراسر روی زمین نه ولی و سرپرستی خواهند داشت و نه یار و یاوری» (وَ ما لَهُمْ فِی الْأَرْضِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا نَصِیرٍ).

سایرتفاسیر این آیه را می توانید در سایت قرآن مشاهده کنید:

تفسیر های فارسی

ترجمه تفسیر المیزان

تفسیر خسروی

تفسیر عاملی

تفسیر جامع

تفسیر های عربی

تفسیر المیزان

تفسیر مجمع البیان

تفسیر نور الثقلین

تفسیر الصافی

تفسیر الکاشف

پانویس

  1. صاحبان جامع البیان و مجمع البیان گویند: پیامبر در سایه درختى نشسته بود، فرمود: مردى بزودى مى آید و با دو چشم شیطان به شما مى نگرد چندى نگذشت که مردى ازرق چشم وارد شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله او را خواند و فرمود: چرا تو و یاران تو به من ناسزا مى گوئید؟ این مرد رفت و یاران خود را آورد همه آن‌ها سوگند یاد کردند که چنین مطالبى نگفته اند سپس این آیه نازل شد چنان که ابن عباس گوید و نیز گویند منافقین با رسول خدا صلی الله علیه و آله به طرف جنگ تبوک رفتند وقتى که با یکدیگر در خلوت مى بودند به پیامبر و اصحاب او دشنام می‌دادند و در دین طعنه می‌زدند. حذیفه جریان امر را به رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر داد پیامبر آنان را احضار فرمود و گفت چرا درباره من و اصحاب من این چنین سخن می‌رانید. آن‌ها قسم خوردند که چنین چیزهائى نگفته اند چنانکه ضحاک گوید و همچنین گویند: درباره جلاس بن سوید بن الصامت نازل شد موقعى که پیامبر در یکى از روزهاى جنگ تبوک براى مردم خطبه خواند و در آن خطبه منافقین را نجس خطاب کرد و از روش آن‌ها مذمت فرمود. جلاس گفت: به خدا سوگند اگر محمد در سخنانى که مى گوید راست باشد ما از خر بدتریم. عامر بن قیس این سخنان را شنید و گفت: آرى به خدا قسم محمد راست مى گوید و شما از خر بدتر هستید وقتى که پیامبر به مدینه بازگشت. عامر بن قیس نزد او آمد و قضیه جلاس را خبر داد. جلاس گفت: یا رسول اللَه عامر دروغ مى گوید. پیامبر دستور داد هر دو نزدیک منبر سوگند یاد کنند جلاس نزدیک منبر قسم خورد عامر هم قسم خورد و گفت: خدایا جریان راست بودن ما را بر رسول خود نازل فرماى رسول خدا صلی الله علیه و آله و مؤمنین آمین گفتند قبل از آن که مردم از آن مجلس متفرق شوند. جبرئیل آمد و این آیه را نازل کرد جلاس از جا برخاست و گفت: یا رسول الله کلمات توبه را به من تلقین فرماى تا توبه کنم زیرا عامر راست گفته بود. رسول خدا صلی الله علیه و آله توبه او را پذیرفت چنان که کلبى گفته است، طبرانى از ابن عباس روایت کند که مردى بنام اسود در صدد بر آمد که رسول خدا صلی الله علیه و آله را به قتل برساند سپس این قسمت از آیه «وَ هَمُّوا بِما لَمْ ینالُوا» نازل گردید.
  2. صاحب تفسیر برهان از ابن شهر آشوب نقل کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتى که امام على بن ابى‌طالب علیه‌السلام را در غدیر خم به ولایت نصب فرمود: عده اى از قریش اجتماع کردند و گفتند: اى کاش پیامبر غیر از على مردى دیگر را به این سمت برمى گزید و از ولایت على اظهار تأسف کردند. این موضوع را ابوذر شنید و به رسول خدا صلی الله علیه و آله خبر داد. پیامبر آنان را احضار فرمود و جریان قضیه را پرسید، آنان منکر شدند و سوگند یاد کردند که چنین موضوعى را درباره على نگفته اند سپس این آیه نازل گردید. پیامبر فرمود:‌ ما اظلت الخضراء ولا اقلت الغبراء اصدق لهجة من ابى‌ذر.

منابع