ظهور امام مهدی(ع)

ظهور امام مهدی(ع) در باور شیعه امامیه، آشکار شدن دوازدهمین امام، امام مهدی(ع)، پس از دورهٔ غیبت کبری و آغاز قیام و حکومت اوست. این واژه در برابر غیبت به کار می‌رود. بر پایهٔ گزارش منابع کهن شیعه، امام در مکه و کنار کعبه ظاهر می‌شود و یارانش که شمارشان ۳۱۳ تن گزارش شده، گرد او جمع می‌شوند. ظهور در این منابع، مقدمهٔ تحقق وعدهٔ الهی دربارهٔ حکومت صالحان و برپایی عدالت در جهان شمرده می‌شود.

زمان ظهور در منابع شیعه به‌صراحت نامعلوم دانسته شده و تعیین تاریخ برای آن نکوهش شده است. بیشتر محدثان اهل سنت نیز اصل آمدن مهدی از اهل بیت را پذیرفته‌اند، هرچند در ولادت او و در جزئیات ظهور با شیعه هم‌داستان نیستند.

معنای ظهور

«ظهور» از ریشهٔ «ظ-ه-ر» و در لغت به معنای آشکار شدن چیزی پس از پوشیدگی است. در اصطلاح، بر آشکار شدن امام دوازدهم پس از غیبت و آغاز مرحلهٔ قیام او اطلاق می‌شود و در برابر «غیبت» قرار می‌گیرد. همین ریشه در قرآن در آیهٔ «لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»؛ «تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند» به کار رفته است. در منابع روایی، در کنار «ظهور»، تعبیرهای «خروج» و «قیام» نیز برای همین رخداد به کار رفته است.

جایگاه در اعتقادات شیعه

باور به ظهور در نظام اعتقادی امامیه، در ادامهٔ باور به امامت دوازده امام و آموزهٔ غیبت جای دارد. بر پایهٔ گزارش مشهور منابع شیعه، امام دوازدهم در سال ۲۵۵ ق زاده شد. بر پایهٔ منابع شیعه، پدرش امام حسن عسکری علیه السلام در سال ۲۶۰ ق به شهادت رسید و پس از آن، دورهٔ غیبت صغری آغاز شد. در این دوره چهار تن به نیابت از او با شیعیان ارتباط داشتند: عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح و علی بن محمد سمری. این چهار تن به نواب اربعه شناخته می‌شوند. بنابر گزارش منابع شیعه، با درگذشت چهارمین نایب در سال ۳۲۹ ق، غیبت کبری آغاز شد و شیعیان در انتظار ظهور به سر می‌برند.

از پیامبر اسلام صلی‌الله‌علیه‌وآله در سنن ابو داود نقل شده است: «لَوْ لَمْ يَبْقَ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا يَوْمٌ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ حَتَّى يَبْعَثَ رَجُلًا مِنِّي أَوْ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِي»؛ «اگر از دنیا جز یک روز نماند، خداوند آن روز را چندان دراز می‌کند تا مردی از من یا از اهل بیت من را که هم‌نام من است، برانگیزد».

ظهور در قرآن

در قرآن، نام امام دوازدهم و ظهور او به‌صراحت نیامده است. اما شماری از آیات از وعدهٔ حکومت صالحان و پیروزی دین حق خبر می‌دهند و مفسران شیعه، از جمله طباطبایی، این وعده‌ها را بر دورهٔ ظهور تطبیق داده‌اند. نمونهٔ آن، آیهٔ مستضعفان است: «وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ»؛ «و می‌خواهیم بر کسانی که در زمین به استضعاف کشیده شده‌اند نعمت بخشیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم». و نیز: «وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ»؛ «و همانا در زبور، پس از ذکر، نوشتیم که زمین را بندگان شایستهٔ من به ارث می‌برند».

آیهٔ دیگری از جانشینی مؤمنان شایسته در زمین خبر می‌دهد: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ»؛ «خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را در زمین جانشین خواهد کرد». دربارهٔ پیروزی دین حق نیز آمده است: «هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ»؛ «اوست که پیامبرش را با هدایت و دین حق فرستاد تا آن را بر همهٔ دین‌ها پیروز گرداند». دلالت این آیات بر شخص امام مهدی(ع) صریح نیست و مفسران، مصداق آن‌ها را بر پایهٔ روایات تعیین می‌کنند.

زمان ظهور

در منابع شیعه، زمانی برای ظهور به‌طور قطعی تعیین نشده است. قرآن، علم به وقت قیامت را ویژهٔ خدا می‌داند: «وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا هُوَ»؛ «و کلیدهای غیب نزد اوست؛ کسی جز او آن‌ها را نمی‌داند». و در جای دیگر: «لَا يُجَلِّيهَا لِوَقْتِهَا إِلَّا هُوَ»؛ «کسی جز او آن [قیامت] را در وقتش آشکار نمی‌کند».

بر همین اساس، در منابع حدیثی شیعه تعیین وقت ظهور نکوهش شده است. از امام صادق علیه السلام نقل شده است: «كَذَبَ الْوَقَّاتُونَ»؛ «وقت‌گذاران دروغ گفتند». آموزهٔ بداء نیز در فهم این بحث اثر دارد. بر پایهٔ این آموزه، تقدیرهای الهی یکسان و تغییرناپذیر نیستند: «يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ»؛ «خداوند هر چه را بخواهد محو می‌کند و هر چه را بخواهد استوار می‌دارد و کتاب مادر نزد اوست». برخی عالمان شیعه نیز با تکیه بر همین آموزه، تعیین قطعی وقت ظهور را نادرست دانسته‌اند.

مکان ظهور

بر پایهٔ روایات شیعه، مکه آغازگاه ظهور است. در برخی از این روایات آمده است که امام در مسجد الحرام و کنار کعبه، میان رکن و مقام ابراهیم، ظاهر می‌شود و نخستین بیعت یارانش در همان‌جا انجام می‌گیرد. در جزئیات این گزارش‌ها اختلاف وجود دارد و شمار و ترتیب رخدادها در منابع یکسان نیست.

یاران

شمار یاران ویژهٔ امام در روایات مشهور شیعه ۳۱۳ تن گزارش شده است. در برخی روایات، این شمار به شمار یاران بدر تشبیه شده است. در این روایات بر ایمان و اخلاص آنان تأکید شده و گفته شده است که از سرزمین‌های گوناگون گرد می‌آیند و در مکه به امام می‌پیوندند. روایات در بیان ویژگی‌های فردی و شمار دقیق این گروه یکسان نیستند.

روند قیام

روند ظهور در روایات به‌صورت کلی چنین ترسیم شده است: آشکار شدن امام در مکه، بیعت یاران، آغاز قیام و سپس گسترش حکومت. در این گزارش‌ها از جزئیات نظامی و ترتیب فتوحات نیز سخن رفته است، هرچند این جزئیات در منابع یکدست نیست. در روایات، از برپایی عدالت در دوران قیام سخن رفته است: «يَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطًا وَعَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْمًا وَجَوْرًا»؛ «زمین را از داد و عدل پر می‌کند، چنان‌که از ستم و بیداد پر شده است».

فرود عیسی

بر پایهٔ روایاتی که در منابع اهل سنت نیز آمده، حضرت عیسی علیه السلام در این دوره فرود می‌آید: «كَيْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْيَمَ فِيكُمْ وَإِمَامُكُمْ مِنْكُمْ»؛ «چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما فرود آید و امام شما از خودتان باشد؟». برخی عالمان شیعه این روایت را ناظر به همراهی عیسی با امام و اقتدا کردن او به امام در نماز دانسته‌اند.

نشانه‌های ظهور

در منابع روایی، برای ظهور نشانه‌هایی ذکر شده است که به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم می‌شوند. برخی منابع، نشانه‌های حتمی را پنج مورد برشمرده‌اند: صیحه آسمانی، خروج سفیانی، خسف بیداء، کشته شدن نفس زکیه و خروج یمانی. دجال نیز در شماری از روایات هر دو مذهب آمده است، هرچند در فهرست نشانه‌های حتمی شیعه جای ثابتی ندارد. در شمار و ترتیب این نشانه‌ها اختلاف وجود دارد و عالمان شیعه هشدار داده‌اند که تطبیق نشانه‌ها بر حوادث روزگار، زمینهٔ ادعاهای بی‌پایه و تعیین وقت ظهور است.

تفاوت با رجعت

رجعت در باور شیعه به معنای بازگشت گروهی از مردگان به دنیا در دورهٔ ظهور یا پس از آن است. تفاوت آن با ظهور در این است که ظهور آشکار شدن امامی زنده است، اما رجعت بازگشت کسانی است که از دنیا رفته‌اند. بر پایهٔ گزارش‌های شیعه، در شمار رجعت‌کنندگان، امام حسین علیه السلام نیز هست.

دیدگاه اهل سنت

بیشتر محدثان اهل سنت نیز اصل ظهور مهدی را پذیرفته‌اند. در منابع آنان، مهدی از اهل بیت پیامبر و هم‌نام پیامبر معرفی شده و گفته شده است که زمین را از عدل پر می‌کند. در این منابع از ولادت و غیبت او پیش از ظهور سخنی نرفته و بیشتر بر ظهور او در آخر الزمان تأکید شده است. در صحیح بخاری و صحیح مسلم بابی با عنوان «المهدی» دیده نمی‌شود و روایات آخرالزمان در کتاب «الفتن» آمده است. ابن خلدون در «المقدمه»، اسناد شماری از روایات مهدی را نقد کرده و آن‌ها را در حد تواتر ندانسته است. در برابر، محدثان دیگری همان روایات را پذیرفته و در جوامع حدیثی خود آورده‌اند.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن خلدون، عبدالرحمن؛ المقدمة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• ابو داود، سلیمان بن اشعث؛ سنن أبی داود، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• احمد بن حنبل؛ المسند، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
• بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، تحقیق مصطفی دیب البغا، دمشق: دار ابن کثیر و دار الیمامة، چاپ پنجم، ۱۴۱۴ق.
• صدوق، محمد بن علی؛ کمال الدین و تمام النعمة، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۹۵ق.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی، ۱۳۹۳ق.
• طوسی، محمد بن حسن؛ الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۱ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۵۲ و ۵۳.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• مفید، محمد بن محمد؛ اوائل المقالات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم؛ الغیبة، تهران: مکتبة الصدوق، ۱۳۹۷ق.