دجال

دجّال، شخصیتی در آخرالزمان که در روایات اسلامی با صفت فریب‌کاری و ادعای الوهیت معرفی شده است. بر پایهٔ این روایات، او در آستانهٔ قیامت خروج می‌کند، گروهی بزرگ را می‌فریبد و سرانجام به دست عیسی (علیه‌السلام) کشته می‌شود. گزارش‌های او در منابع اهل سنت با تفصیل بیشتری آمده و در منابع شیعه، بیشتر در شمار نشانه‌های ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) یا در ضمن نشانه‌های آخر الزمان ذکر شده است. نام «دجال» در قرآن نیامده و مستندات اصلی آن، روایات است.

واژه‌شناسی

«دجّال» صیغهٔ مبالغه از ریشهٔ «د ج ل» است. این ریشه در لغت به معنای پوشاندن و تیره‌کردن و نیز به معنای دروغ و تمویه (حق‌نمایی باطل) آمده است؛ ازاین‌رو «دجّال» را «بسیار فریب‌دهنده» یا «پوشانندهٔ حقیقت» معنا کرده‌اند. برخی پژوهشگران زبان، آن را معرّب از واژه‌ای سریانی به معنای «فریبکار» دانسته‌اند، هرچند این نظر مورد اتفاق نیست.

دجال در روایات اهل سنت

مشهورترین گزارش، روایت «تمیم داری» است که در صحیح مسلم نقل شده: تمیم داری در سفر دریایی به جزیره‌ای رسید و در آنجا موجودی زنجیرشده را دید که از او دربارهٔ «جسّاسه» و سپس دربارهٔ خودش پرسید و نشانه‌هایی از بعثت پیامبر (صلی الله علیه و آله) را جویا شد. در روایات دیگر، نشانه‌های او چنین آمده است: یک‌چشم بودن، نوشته‌شدن واژهٔ «کافر» میان دو چشم او، ادعای خدایی، همراه داشتن چیزی چون بهشت و دوزخ (آب و آتش)، و گرد آمدن گروهی از یهود اصفهان پیرامون او. در اینکه چشم راست یا چپ او نابیناست، روایات مختلف است و هر دو گزارش در منابع آمده.

بر پایهٔ همان منابع، فتنهٔ دجال بزرگ‌ترین فتنهٔ آخرالزمان شمرده شده و مسلمانان به پناه بردن به خدا از آن سفارش شده‌اند. سرانجام او، کشته‌شدن به دست عیسی بن مریم (علیه‌السلام) در «باب لُدّ» (در نزدیکی بیت المقدس) است.

دجال در منابع شیعه

در منابع شیعه، دجال در شمار «علامت‌های ظهور» یاد شده است، اما جایگاه آن یکسان نیست. در روایات مشهور، پنج نشانهٔ پیش از ظهور امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه) چنین برشمرده شده است: خروج سفیانی، خروج یمانی، صیحهٔ آسمانی، خسف در بیداء و قتل نفس زکیه؛ در این فهرست نامی از دجال نیست. در برابر، در پاره‌ای از روایات و در آثار مربوط به نشانه‌های ظهور، دجال نیز در کنار سفیانی از نشانه‌ها شمرده شده است. ازاین‌رو، پژوهشگران شیعه در اینکه دجال از نشانه‌های حتمی ظهور است یا از نشانه‌های غیرحتمی، اختلاف دارند و هر دو دیدگاه در آثار آنان دیده می‌شود.

برخی عالمان شیعه، دجال را شخصی حقیقی دانسته‌اند که در آخرالزمان خروج می‌کند و با نیرنگ و کارهای خارق‌العاده مردم را می‌فریبد؛ در برابر، شماری از مفسران و متکلمان متأخر، گزارش‌های دجال را به‌صورت رمزی تفسیر کرده و او را نماد جریان فریب و استکبار در پایان تاریخ دانسته‌اند. این اختلاف، اختلافی در فهم روایات است، نه در اصل خبر.

نشانه‌ها و ویژگی‌ها

در روایات، دجال با مجموعه‌ای از نشانه‌ها شناخته می‌شود: ادعای ربوبیت، توانایی ظاهری بر کارهای شگفت، همراه داشتن آب و آتشی که به‌ظاهر بهشت و دوزخ‌اند، سرعت حرکت، و گرد آمدن پیروانی از گروه‌های مختلف پیرامون او. در برخی روایات، ایمان و کفر مردم با پذیرش یا رد او سنجیده می‌شود و مؤمنان از فتنهٔ او بر حذر داشته شده‌اند.

در روایات اسلامی، بر خواندن سورهٔ کهف و پناه بردن به خدا از فتنهٔ دجال تأکید شده است. این سفارش‌ها نشان می‌دهد که در فرهنگ اسلامی، دجال بیش از یک خبر تاریخی، موضوعی اعتقادی و عملی است.

مقایسه با «ضد مسیح»

در سنت مسیحی، شخصیتی مشابه با عنوان «ضد مسیح» (Antichrist) شناخته می‌شود که در رساله‌های یوحنا از او یاد شده و در پایان تاریخ ظهور می‌کند. همانندی کلی این دو تصویر، برخی پژوهشگران را به مقایسهٔ تطبیقی آن دو واداشته است، اما این دو از دو سنت دینی متفاوت برخاسته‌اند و در جزئیات با هم تفاوت دارند.

منابع

• قرآن کریم (ترجمهٔ حسین انصاریان).
• کتاب مقدس، عهد جدید (رسالهٔ اول و دوم یوحنا).
• ابن حنبل، احمد؛ المسند، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۶ق.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• ابوداود، سلیمان بن اشعث؛ السنن، بیروت: دار الفکر، بی‌تا.
• بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
• ترمذی، محمد بن عیسی؛ السنن، بیروت: دار الغرب الإسلامی، ۱۹۹۸م.
• طباطبایی، سید محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن، قم: منشورات اسماعیلیان، بی‌تا.
• فراهیدی، خلیل بن احمد؛ العین، قم: هجرت، ۱۴۰۹ق.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• نوری، میرزا حسین؛ بشارة الاسلام فی علامات المهدی، قم: مؤسسة آل البیت، بی‌تا.