وصیت‌های حضرت فاطمه(س)
وصیت‌های حضرت فاطمه(س) به سفارش‌هایی گفته می‌شود که حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در واپسین روزهای زندگی خود، در سال ۱۱ ق، دربارهٔ غسل و کفن، تشییع و خاکسپاری، فرزندان و اموال خویش بیان کرد. این وصیت‌ها در منابع حدیثی و تاریخی شیعه، به‌ویژه بحار الأنوار و کشف الغمة، در چند گزارش پراکنده نقل شده‌اند. مشهورترین بخش آن‌ها سفارش به خاکسپاری شبانه و پنهانی و دور داشتن گروهی از صحابه از نماز بر پیکر اوست. بخشی از وصیت نیز به صورت مکتوب و با گواهی مقداد و زبیر دربارهٔ باغ‌های او ثبت شده است. جزئیات این گزارش‌ها یکسان نیست.
محتویات
پشتوانهٔ قرآنی
وصیت در قرآن کریم عملی شناخته‌شده پیش از مرگ است: «كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ»؛ «بر شما مقرر شد که چون مرگ یکی از شما فرا رسد، اگر مالی بر جای گذارد، برای پدر و مادر و خویشان به نیکی وصیت کند؛ این حقی است بر پرهیزگاران».[۱]
گزارش‌های منابع
این وصیت‌ها در ابواب وفات حضرت فاطمه سلام الله علیها در جلد ۴۳ بحار الأنوار و در فصل وفات و وصیت کشف الغمة گرد آمده‌اند. بخاری نیز گزارش کرده است که امام علی علیه السلام پیکر همسرش را شبانه و بی‌آنکه ابوبکر را آگاه کند به خاک سپرد.[۲]
وصیت‌نامهٔ کتبی
یک وصیت مکتوب دربارهٔ اموال او نیز در منابع ثبت شده است. بر پایهٔ روایتی، امام باقر علیه السلام صندوقی گشود و از آن کتابی خواند که وصیت فاطمه سلام الله علیها در آن نوشته شده بود:[۳]
متن وصیت‌نامه
در این سند، سرپرستی هفت باغ به ترتیب به علی، حسن و حسین علیهم السلام و سپس به بزرگ‌تران فرزندان او سپرده شده است.[۴]
وصیت به غسل
اسماء بنت عمیس نقل کرده است: «أَوْصَتْنِي فَاطِمَةُ أَنْ لَا يَغْسِلَهَا إِذَا مَاتَتْ إِلَّا أَنَا وَعَلِيٌّ»؛ «فاطمه به من وصیت کرد که چون بمیرد، کسی جز من و علی او را غسل ندهد». بر پایهٔ همان گزارش، اسماء علی علیه السلام را در غسل او یاری کرد و امام صادق علیه السلام فرمود: «غَسَلَهَا أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهَا كَانَتْ صِدِّيقَةً، وَلَمْ يَكُنْ لِيَغْسِلَهَا إِلَّا صَدِيقٌ»؛ «امیرالمؤمنین او را غسل داد، زیرا او صدیقه بود و جز صدیقی سزاوار غسل دادن او نبود».[۵]
وصیت به خاکسپاری شبانه
گزارش بلندتر بحار الأنوار سفارش او را در آخرین روزها چنین نقل می‌کند:[۶]
سفارش پایانی به امام علی علیه السلام
علی علیه السلام پیکر او را شبانه دفن کرد و قبرش را هموار ساخت؛ چون او را سرزنش کردند، گفت: «بِذَلِكَ أُمِرْتُ»؛ «به همین مأمور شدم». اصبغ بن نباته می‌گوید از امام علی علیه السلام پرسید چرا او شبانه دفن شد؛ فرمود: «إِنَّهَا كَانَتْ سَاخِطَةً عَلَى قَوْمٍ كَرِهَتْ حُضُورَهُمْ جِنَازَتَهَا»؛ «او بر گروهی خشمگین بود و خوش نداشت آنان در تشییع او حاضر شوند».[۷]
وصیت دربارهٔ فرزندان
در همان گزارش، سفارش او به همسرش دربارهٔ فرزندان نیز آمده است: «فَاجْعَلْ لَهَا يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَاجْعَلْ لِأَوْلَادِي يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَلَا تَصِحَّ فِي وُجُوهِهِمَا فَيُصْبِحَانِ يَتِيمَيْنِ غَرِيبَيْنِ مُنْكَسِرَيْنِ»؛ «برای او یک روز و یک شب قرار ده و برای فرزندان من نیز یک روز و یک شب؛ و بر آن دو سخت مگیر، که فردا یتیم و غریب و شکسته می‌شوند». در گزارشی دیگر، وصیت او به سه چیز گزارش شده است: ازدواج با امامه، دختر خواهرش زینب؛ فراهم کردن تختی برای تشییع؛ و اینکه کسانی که به او ستم کرده‌اند در تشییعش حاضر نشوند.[۸]
وصیت دربارهٔ تشییع
امام صادق علیه السلام فرموده است نخستین تختی که در اسلام برای تشییع ساخته شد، از آنِ فاطمه سلام الله علیها بود. او به اسماء بنت عمیس گفت: «إِنِّي نَحِلْتُ وَذَهَبَ لَحْمِي، أَلَا تَجْعَلِينَ لِي شَيْئًا يَسْتُرُنِي؟»؛ «من لاغر شده‌ام و گوشتم رفته است؛ آیا چیزی برایم نمی‌سازی که مرا بپوشاند؟» اسماء نمونه‌ای از آن تخت حبشی ساخت و فاطمه سلام الله علیها فرمود: «اصْنَعِي لِي مِثْلَهُ، اسْتُرِينِي سَتَرَكِ اللَّهُ مِنَ النَّارِ»؛ «برایم همانند آن بساز؛ مرا بپوشان، خداوند تو را از آتش بپوشاند». در گزارشی دیگر، اسماء می‌گوید که فاطمه سلام الله علیها به او سفارش کرده بود هیچ‌کس بر او وارد نشود.[۹]
دلالت‌ها
از نظر فقهی، فقیهان از گزارش غسل، جواز غسل همسر به دست شوهر را استنباط کرده‌اند و وصیت‌نامهٔ او نمونه‌ای از وصیت مالی با شاهد و کتابت است.[۱۰] از نظر تاریخی، پنهان ماندن قبر و دور داشتن گروهی از صحابه از تشییع، در خوانش منابع شیعه با ماجرای فدک و رخدادهای پس از سقیفه پیوند دارد و نشانهٔ ناخشنودی آن حضرت شمرده شده است.[۱۱] این وصیت‌ها در ادبیات شیعه جایگاهی نمادین یافته و محل دفن او را به موضوعی برای یادآوری مظلومیت اهل البیت تبدیل کرده است.
اختلاف گزارش‌ها
جزئیات وصیت‌ها یکسان نقل نشده است. دربارهٔ نمازگزاران، گزارش‌ها متفاوت‌اند: یکی تنها علی علیه السلام را نام می‌برد، تاریخ طبری عباس، علی، مقداد و زبیر را می‌شمارد و روایات شیعه حسن و حسین علیهم السلام و جمعی از یاران را می‌افزایند.[۱۲]
محل دفن او نیز سه‌گانه گزارش شده است: خانهٔ خود او، بقیع، و میان قبر و منبر پیامبر صلی الله علیه وآله. مدت زندگی او پس از رحلت پیامبر نیز چهل صبح، ۷۲ یا ۷۵ روز، دو، سه، چهار، شش یا هشت ماه و صد روز آمده است.[۱۳] دربارهٔ اسماء بنت عمیس نیز در حاشیهٔ بحار الأنوار یادآوری شده که این نسبت‌ها با آنچه دربارهٔ زندگی او، از جمله ازدواج‌هایش، دانسته شده سازگار نمی‌افتد و ممکن است نام «سلمی» در نسخه‌ها به اسماء تبدیل شده باشد.[۱۴] هستهٔ مشترک گزارش‌ها روشن است: غسل به دست علی علیه السلام، پوشیده ماندن پیکر، دفن شبانه و پنهان ماندن قبر.
پانویس
- ↑ قرآن کریم، سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۸۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۸۶؛ بخاری، صحیح، کتاب المغازی، باب مرض النبی ووفاته.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۸۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۹۴.
- ↑ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها؛ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳ و ۱۸۵ و ۲۱۳؛ اربلی، کشف الغمة، باب فی وفاتها ووصیتها.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۳.
منابع
- قرآن کریم.
- اربلی، علی بن عیسی؛ کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز: مکتبة بنی هاشم، ۱۳۸۱ق.
- بخاری، محمد؛ صحیح البخاری، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۱ق.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۳.
