حدیث لولاک

حدیث لولاک عبارتی است که در منابع حدیثی و کلامی، به‌عنوان سخنی از خداوند خطاب به پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نقل شده است. مضمون آن این است که آفرینش جهان به‌سبب وجود آن حضرت انجام گرفته است. مشهورترین صورت آن «لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»؛ «اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم» است. این عبارت را قندوزی، عالم حنفی سدهٔ سیزدهم قمری، در ینابیع المودة و علامه مجلسی در بحار الأنوار آورده‌اند. صورت‌های گسترده‌تری نیز گزارش شده که آفرینش را به وجود امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه سلام الله علیها پیوند می‌دهند. در کلام شیعه، این حدیث بیانگر غایت بودن پیامبر و اهل البیت در آفرینش شمرده می‌شود. در برابر، صغانی از محدثان سدهٔ هفتم قمری آن را ساختگی خوانده و آلبانی آن را در شمار احادیث موضوع آورده است.

متن حدیث

قندوزی در وصف پیامبر صلی الله علیه و آله او را «علة غاییة فی تکوین الأکون»؛ «علت غایی در پدید آمدن جهان‌ها» خوانده و سپس نوشته است: «وَقَالَ فِي حَدِيثِهِ الْقُدْسِيِّ: لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»؛ «و در حدیث قدسی خود فرمود: اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم».

در بحار الأنوار، همین مضمون در ضمن روایتی از امام علی علیه السلام دربارهٔ خلقت نور پیامبر آمده است. در آن روایت خداوند می‌فرماید: «وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»؛ «و به عزت و جلالم سوگند، اگر تو نبودی افلاک را نمی‌آفریدم». در این نقل، «ما» به‌جای «لما» آمده است. مجلسی در جای دیگر همین مضمون را با خطاب دوگانه آورده است: «لَوْلَاكُمَا لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ»؛ «اگر شما دو نفر نبودید، افلاک را نمی‌آفریدم».

در روایتی که دیلمی در مسند الفردوس از ابن عباس نقل کرده، آفرینش بهشت و دوزخ نیز به وجود پیامبر معلق شده است: «أَتَانِي جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ، لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْجَنَّةَ، وَلَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ النَّارَ»؛ «جبرئیل نزد من آمد و گفت: ای محمد، اگر تو نبودی بهشت را نمی‌آفریدم و اگر تو نبودی دوزخ را نمی‌آفریدم». ابن عساکر نیز عبارتی با لفظ «لَوْلَاكَ مَا خَلَقْتُ الدُّنْيَا»؛ «اگر تو نبودی، دنیا را نمی‌آفریدم» گزارش کرده است.

در نقلی دیگر که امینی از ابوهریره و از طرق اهل سنت آورده، خداوند پنج تن را غایت آفرینش می‌خواند: «هَؤُلَاءِ خَمْسَةٌ مِنْ وَلَدِكَ، لَوْلَاهُمْ مَا خَلَقْتُكَ... لَوْلَاهُمْ مَا خَلَقْتُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ»؛ «اینان پنج تن از فرزندان تواند؛ اگر آنان نبودند تو را نمی‌آفریدم... اگر آنان نبودند بهشت و دوزخ را نمی‌آفریدم».

صورت سه‌بخشی

در برخی نقل‌های متأخر، بند سومی نیز به عبارت افزوده شده و آفرینش به حضرت فاطمه سلام الله علیها پیوند یافته است. گرامی این صورت را در کتاب لولا فاطمه چنین آورده است:

متن عربی

لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْأَفْلَاكَ، وَلَوْلَا عَلِيٌّ لَمَا خَلَقْتُكَ، وَلَوْلَا فَاطِمَةُ لَمَا خَلَقْتُكُمَا

ترجمهٔ فارسی

اگر تو نبودی، افلاک را نمی‌آفریدم؛ اگر علی نبود، تو را نمی‌آفریدم؛ و اگر فاطمه نبود، شما دو را نمی‌آفریدم.

نمازی شاهرودی گزارش کرده است که مجمع النورین، از آثار فاضل مرندی، دو بند نخست را آورده و به وحید بهبهانی نسبت داده است. گرامی نیز سند و دلالت این صورت را بررسی کرده و از آن دفاع کرده است.

برخی بر این عبارت اشکال ادبی گرفته‌اند که «لولا» بر ضمیر متصل درنمی‌آید و به‌جای «لولاك» باید «لولا أنت» گفته می‌شد. در پاسخ گفته شده است که این کار در کلام عرب سابقه دارد و تعبیرهایی مانند «لولاك» و «لولاه» بسیار است.

برخی نیز مضمون آن را خلاف عقل دانسته‌اند. پاسخ مدافعان این است که «لولا» در اینجا بیان علت غایی است، نه علت فاعلی؛ آفرینش به‌سبب شرافت و هدف وجود پیامبر انجام شده است، نه به این معنا که او آفریننده باشد. مجلسی نیز پیامبر و امام علی علیه السلام را «علت غایی همهٔ موجودات» خوانده است.

معنای واژه‌ها

«لولا» در این عبارت از نوع «لولای امتناعیه» است. در این ساختار، جزا به وجود شرط وابسته است و با نبود شرط تحقق نمی‌یابد. پس معنای جمله چنین است: «اگر تو نبودی، آفرینش انجام نمی‌گرفت». «الأفلاك» جمع «فلک» است و در نجوم کهن به مدارهای آسمانی گفته می‌شد. مقصود از آن در این حدیث، همهٔ جهان آفرینش است، نه تنها آسمان‌های دیدنی.

این عبارت از گونهٔ حدیث قدسی شمرده می‌شود؛ یعنی سخنی که پیامبر صلی الله علیه و آله مضمون آن را از خداوند گزارش می‌کند و در شمار آیات قرآن نیست. به گفتهٔ گرامی، همهٔ آنچه بر پیامبر وحی شده در قرآن ثبت نشده و مطالب دیگری نیز وحی شده است.

سند و طرق نقل

در منابع شیعه، بحار الأنوار این عبارت را در دو موضع آورده است: در ضمن روایت نور پیامبر و در توضیح جایگاه پیامبر و امام علی علیه السلام. قندوزی نیز آن را بدون سند و در ضمن وصف پیامبر نقل کرده است.

در منابع اهل سنت، روایت ابن عباس از طریق دیلمی در مسند الفردوس آمده است. آلبانی سند آن را چنین گزارش می‌کند: عبیدالله بن موسی قرشی، از فضیل بن جعفر بن سلیمان، از عبدالصمد بن علی بن عبدالله بن عباس، از پدرش، از ابن عباس. به گفتهٔ او، دیلمی در این روایت متفرد است و سند آن سست است.

امینی در الغدیر، این عبارت را از منابع اهل سنت گرد آورده است: فرائد السمطین حموینی و مناقب خوارزمی، و نیز از مستدرک حاکم نیشابوری (ج۲، ص۶۱۵)، شفاء السقام سبکی (ص۱۲۱) و شرح المواهب زرقانی (ج۱، ص۴۴). به گزارش گرامی، بیهقی در دلائل النبوة، طبرانی در المعجم الصغیر و سمهودی در وفاء الوفاء نیز آن را نقل کرده‌اند. مدینة المعاجز نیز آن را نقل کرده است.

دلالت کلامی

مهم‌ترین دلالت حدیث، تعیین غایت آفرینش است. مجلسی در توضیح آن می‌نویسد: «إِنَّ الرَّسُولَ وَأَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِمَا السَّلَامُ أَبْوَابُ هَذِهِ الْأُمَّةِ، لِصَيْرُورَتِهِمَا سَبَبًا لِوُجُودِ كُلِّ شَيْءٍ وَعِلَّةً غَائِيَّةً لِجَمِيعِ الْمَوْجُودَاتِ»؛ «پیامبر و امیرالمؤمنین درهای این امت‌اند، زیرا سبب وجود هر چیز و علت غایی همهٔ موجودات شده‌اند».

قرآن کریم هدف آفرینش جن و انس را عبادت می‌داند: «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ»؛ «و جن و انس را نیافریدم جز برای آنکه مرا بپرستند». نیز پیامبر را رحمتی برای جهانیان می‌خواند: «وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ»؛ «و تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم». گرامی در توضیح غایت آفرینش می‌گوید هدف، کمال انسان و پیوستن او به وجود برتر است و پیامبر و اهل بیت علیهم السلام غایت آفرینش‌اند.

صورت سه‌بخشی، آفرینش را به امام علی علیه السلام و حضرت فاطمه سلام الله علیها نیز پیوند می‌دهد. جایگاه اهل بیت در قرآن با آیاتی مانند آیهٔ تطهیر و آیهٔ مودت بیان شده است: «إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا»؛ «همانا خداوند می‌خواهد پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاک گرداند». و: «قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى»؛ «بگو برای رسالت پاداشی از شما نمی‌خواهم جز دوستی خویشاوندان».

نقد و دیدگاه مخالفان

نقدهای سندی بر این عبارت، بیشتر از سوی محدثان اهل سنت مطرح شده است. صغانی (د. ۶۵۰ق) آن را در کتاب الأحادیث الموضوعة، «موضوع» خواند. عجلونی (د. ۱۱۶۲ق) در کشف الخفاء و شوکانی (د. ۱۲۵۰ق) در الفوائد المجموعة این حکم را از او نقل کردند.

ملا علی قاری (د. ۱۰۱۴ق)، از عالمان حنفی، سند آن را ثابت ندانست، اما نوشت: «لکن معناه صحیح»؛ «اما معنایش درست است». او برای تأیید، روایت دیلمی از ابن عباس را آورد.

آلبانی این دفاع را نپذیرفت. به باور او، حکم به درستی معنا تنها پس از اثبات روایت دیلمی رواست و دیلمی در آن متفرد است. او سند روایت را در مسند دیلمی دیده و آن را بسیار سست خوانده است. آلبانی همچنین می‌گوید در سنت نبوی، حدیث ثابتی نیست که آفرینش جهان یا افلاک را به وجود پیامبر معلق کند.

در برابر، گرامی این مبنا را نقد می‌کند. به باور او، ضعف سند به‌تنهایی دلیل بر نادرستی مضمون نیست و باید مضمون را با قرآن و روایات سنجید. او روایاتی را که پیامبر و اهل بیت را هدف آفرینش می‌خوانند، متعدد و مستفیض، بلکه متواتر می‌شمارد.

منابع

• قرآن کریم.
• آلبانی، محمد ناصرالدین؛ سلسلة الأحادیث الضعیفة و الموضوعة، ریاض: مکتبة المعارف، ۱۴۱۲ق؛ ج۱.
• ابن منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب، بیروت: دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق؛ مادهٔ «فلک».
• امینی، عبدالحسین؛ الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب، بیروت: دار الکتاب العربی، ۱۳۸۷ق؛ ج۲ و ج۵.
• شوکانی، محمد؛ الفوائد المجموعة فی الأحادیث الموضوعة، قاهره: المطبعة السلفیة، ۱۳۴۶ق.
• عجلونی، اسماعیل؛ کشف الخفاء و مزیل الإلباس، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۳۵۱ق.
• قاری، علی بن سلطان محمد؛ الأسرار المرفوعة فی الأخبار الموضوعة، بیروت: دار الکتب العلمیة، بی‌تا؛ ص۶۷–۶۸.
• قندوزی، سلیمان؛ ینابیع المودة لذوی القربی، تحقیق سید علی جمال أشرف الحسینی، بیروت: دار الأسوة للطباعة والنشر، بی‌تا؛ ج۱.
• گرامی، محمدعلی؛ لولا فاطمه، قم: دفتر آیت‌الله محمدعلی گرامی، چاپ سوم، ۱۳۸۵.
• مجلسی، محمدباقر؛ بحار الأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۱۵ و ج۷۴.
• نمازی شاهرودی، علی؛ مستدرک سفینة البحار، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، بی‌تا؛ ج۳.