عامر ابن مسعود
| عامر ابن مسعود | |
| نام کامل | عامر بن مسعود بن امیه بن خلف جمحی |
| زادروز | نامعلوم |
| زادگاه | نامعلوم |
| وفات | نامعلوم |
| مدفن | نامعلوم |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
والی موقت کوفه در سال ۶۴ق و از گواهان علیه حجر بن عدی |
عامر ابن مسعود (نیز شناخته‌شده به عامر بن مسعود جمحی)، از بزرگان قریشی کوفه و از تیرهٔ بنی‌جمح، در سال ۶۴ق پس از مرگ یزید بن معاویه به‌طور موقت ادارهٔ کوفه را بر عهده گرفت. کوفیان او را برای امامت نماز و گرداندن کار شهر تا انتخاب خلیفه برگزیدند و عبدالله بن زبیر او را تأیید کرد.[۱] نزدیک به سیزده سال پیش از آن، در سال ۵۱ق، زیاد بن ابیه او را در شمار گواهانی آورد که علیه حجر بن عدی شهادت دادند.[۲] حکومت او کوتاه بود و چند ماه بعد برکنار شد.[۳]
محتویات
نام و نسب
منابع کهن نام او را «عامر بن مسعود» و نسبتش را «جمحی» و «قرشی» آورده‌اند. طبری در یک جا او را «عامر بن مسعود بن خلف قرشی» می‌خواند،[۴] اما در جای دیگر، و همچنین در انساب الاشراف بلاذری، حلقهٔ «امیه» نیز در نسب آمده است: «عامر بن مسعود بن امیه بن خلف بن وهب بن حذافة بن جمح بن عمرو بن هصیص بن کعب».[۵] بنابراین نسب او به جمح، از تیره‌های قریش، می‌رسد. افتادن نام «امیه» در یکی از گزارش‌های طبری، ظاهراً از افتادگی نسخه‌هاست؛ زیرا همان کتاب در جای دیگر نسب کامل‌تر را آورده است.[۶]
به گزارش بلاذری، او به سبب کوتاهی قد به «دحروجة الجعل» (گلولهٔ سرگین سوسک) ملقب بود و شاعری این لقب را در هجویه‌ای به کار برد.[۷] از تاریخ تولد، کنیه و خانوادهٔ او آگاهی دقیقی در دست نیست.
گواهی علیه حجر بن عدی
در سال ۵۱ق، زیاد بن ابیه، والی کوفه، بزرگان شهر را گرد آورد تا علیه حجر بن عدی و یارانش گواهی دهند. طبری در فهرست گواهان، پس از نام کسانی چون اسحاق و موسی و اسماعیل فرزندان طلحه و عمر بن سعد، از «عامر بن مسعود بن امیه بن خلف» یاد می‌کند.[۸] این گواهی، سند رسمی محکومیت حجر و یارانش بود و در روندی که به کشته شدن آنان انجامید به کار رفت.[۹]
از جزئیات زندگی او در فاصلهٔ سال ۵۱ تا ۶۴ق گزارشی در منابع دیده نمی‌شود. تنها در سال ۶۴ق، پس از فروپاشی حکومت اموی در عراق، بار دیگر نامش در گزارش‌های تاریخی می‌آید.[۱۰]
والی موقت کوفه
پس از مرگ یزید بن معاویه در سال ۶۴ق، کوفه دچار خلأ قدرت شد. به گزارش طبری، بزرگان کوفه گرد آمدند و نخست به عمر بن سعد گرایش یافتند، اما با واکنش هواداران امام حسین علیه السلام از این تصمیم برگشتند و بر این توافق کردند که عامر بن مسعود تا هنگام رسیدن به رأی نهایی، بر آنان نماز بگزارد.[۱۱] به گفتهٔ طبری، او را «دحروجة الجعل» می‌خواندند و مردی کوتاه‌قامت بود.[۱۲]
ابن اعثم در الفتوح گزارش می‌دهد که کوفیان به دارالاماره هجوم بردند، عمرو بن حریث را بیرون راندند و عامر بن مسعود را به جای او نشاندند و مردم کوفه با او به نمایندگی عبدالله بن زبیر بیعت کردند.[۱۳] این گزارش با روایت طبری در اصل ماجرا همسو است، هرچند در اینکه عمرو بن حریث از سوی چه کسی والی بود اختلاف دارد.[۱۴]
بلاذری می‌نویسد که عبدالله بن زبیر او را چند ماه تأیید کرد و سپس برکنارش کرد و عبدالله بن یزید خطمی را برای نماز و ابراهیم بن محمد بن طلحه را برای خراج گماشت.[۱۵] طبری نیز از آمدن عبدالله بن یزید انصاری (خطمی) برای نماز و ابراهیم بن محمد بن طلحه برای خراج، سه ماه پس از مرگ یزید، سخن می‌گوید.[۱۶] بر پایهٔ گزارش دیگری از طبری، عامر یک ماه پس از والی شدن، بیعت خود و کوفیان را به ابن زبیر فرستاد.[۱۷] از این گزارش‌ها برمی‌آید که دورهٔ حکومت او میان یک تا سه ماه بوده است.
خطبه و هجو
بلاذری از خطبه‌ای از او دربارهٔ نوشیدنی‌ها یاد می‌کند: «إِنَّ لِكُلِّ قَوْمٍ أَشْرِبَةً وَلَذَّاتٍ فَاطْلُبُوهَا فِي مَظَانِّهَا، وَعَلَيْكُمْ بِمَا يَجْمُلُ وَيَحِلُّ مِنْهَا، وَاكْسِرُوا شَرَابَكُمْ بِالْمَاءِ، وَتَوَارَوْا عَنِّي بِهَذِهِ الْجُدُرَانِ»؛ «هر قومی نوشیدنی‌ها و لذت‌هایی دارد؛ آن‌ها را در جایگاهشان بجویید و بر شما باد به آنچه از آن‌ها نیکوست و حلال است؛ نوشیدنی خود را با آب رقیق کنید و با این دیوارها از من پنهان شوید.»[۱۸]
این سخن با واکنش شاعرانهٔ عبدالله بن همام سلولی روبه‌رو شد: «إِشْرَبْ شَرَابَكَ وَأَنْعِمْ غَيْرَ مَحْسُودٍ ... وَاكْسِرْهُ بِالْمَاءِ لَا تَعْصِ ابْنَ مَسْعُودٍ»؛ «شراب خود را بنوش و خوش باش، بی‌آنکه کسی بر تو رشک برد ... و آن را با آب رقیق کن و از پسر مسعود نافرمانی مکن.»[۱۹] به گفتهٔ بلاذری، عامر از این هجو خشمگین شد و شاعر را نکوهید.[۲۰] این گزارش نشان می‌دهد که در کوفهٔ آن روزگار، نوشیدنی‌های مست‌کننده در میان بخشی از مردم رایج بود و والی شهر می‌کوشید آن را به حلال و رقیق محدود کند.
ارزیابی و سرانجام
عامر بن مسعود از چهره‌های درجه دوم کوفه در نیمهٔ نخست سدهٔ نخست هجری است که در دو بزنگاه در منابع دیده می‌شود: گواهی علیه حجر بن عدی در سال ۵۱ق و کوتاه‌مدت والی شدن کوفه در سال ۶۴ق. حضور او در شمار گواهان علیه حجر، او را در کنار چهره‌های همسو با دستگاه زیاد بن ابیه قرار می‌دهد.[۲۱] انتخاب او به والی‌گری نیز بر پایهٔ گزارش‌ها، راه‌حلی برای گرد آوردن گروه‌های متعارض کوفه بود.[۲۲]
در گزارش‌های طبری و بلاذری از سرنوشت او پس از برکناری خبری نیامده است. همچنین در منابع کهن، گزارشی از رویارویی او با مختار ثقفی یا کشته شدنش به دست او دیده نمی‌شود.[۲۳] از این‌رو، آگاهی ما از زندگی او به همان دو گزارش کوتاه محدود است و جزئیات بیشتر دربارهٔ او در دست نیست.
پانویس
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۹؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ مقایسه کنید: طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۹ و ۵۲۹.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴ و ۵۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴ و ۵۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۹.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۰۶.
- ↑ مقایسه کنید: طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴ و ۵۲۹؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۶، ص۲۰۶.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۷۷.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۲۶۹.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۵۲۹ و ۵۷۷؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۳۴۴.
منابع
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری (تاریخ الرسل و الملوک)، بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق؛ ج۵.
- بلاذری، احمد بن یحیی؛ أنساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۷ق؛ ج۶.
- ابن اعثم کوفی، احمد؛ الفتوح، تحقیق علی شیری، بیروت: دار الأضواء، ۱۴۱۱ق؛ ج۶.
