بجدل بن سلیم کلبی
| بجدل بن سلیم کلبی | |
| نام کامل | بَجدَل بن سُلیم کَلبی |
| زادروز | |
| زادگاه | |
| وفات | در جریان قیام مختار (۶۶–۶۷ق) |
| آثار | |
| شناخته‌شده برای |
حضور در سپاه عمر بن سعد در واقعه عاشورا و بریدن انگشت امام حسین علیه السلام برای به دست آوردن انگشتر آن حضرت |
بَجدَل بن سُلیم کَلبی از وابستگان به قبیلهٔ کَلْب و از کسانی بود که در واقعه عاشورا (۶۱ق) در سپاه عمر بن سعد حضور داشتند. بر پایهٔ گزارش‌های مقتل، او پس از شهادت امام حسین علیه السلام و در جریان غارت جامه‌های آن حضرت، انگشت امام را همراه با انگشترش برید و انگشتر را برداشت.[۱] نام او را در بیشتر منابع «بَجدَل» و در برخی نسخه‌ها «بَحدَل» و «نَجدَل» نیز ضبط کرده‌اند.[۲] پس از قیام مختار به خون‌خواهی شهدای کربلا، او را نزد مختار ثقفی آوردند و به دستور او دست‌ها و پاهایش را بریدند. بر پایهٔ همین گزارش‌ها، او سرانجام بر اثر خون‌ریزی درگذشت.[۳] جز این دو رویداد، آگاهی روشنی از زندگی او نیست.[۴]
نام و نسب
منابع کهن او را تنها با نام «بَجدَل بن سُلیم» و نسبت «کَلبی» می‌شناسند؛ یعنی وابسته به قبیلهٔ کَلْب.[۵] هیچ‌یک از این منابع سلسلهٔ نسب او را تا تیره‌های شناخته‌شدهٔ این قبیله پی نمی‌گیرد؛ از این‌رو جایگاه دقیق او در میان تیره‌های کلب روشن نیست. از تاریخ تولد، پدر و مادر، همسر و فرزندان او نیز گزارشی در دست نیست.[۶]
در ضبط نام او اختلاف جزئی هست: بیشتر منابع «بَجدَل» نوشته‌اند، اما در حاشیهٔ برخی نسخه‌ها «بَحدَل» و «نَجدَل» هم دیده می‌شود.[۷]
نقش در واقعهٔ کربلا
بر پایهٔ گزارشی که سید بن طاووس در اللهوف آورده و علامه مجلسی آن را در بحار الأنوار نقل کرده است، پس از شهادت امام حسین علیه السلام یاران عمر بن سعد به غارت جامه‌ها و وسایل آن حضرت روی آوردند: «ثُمَّ أَقْبَلُوا عَلَى سَلْبِ الْحُسَيْنِ»؛ «سپس به غارت [جامه‌های] حسین روی آوردند».[۸]
در این غارت، هر کس چیزی برداشت. پیراهن امام به دست اسحاق بن حویهٔ حضرمی رسید، شلوارش را بحر بن کعب برد، عمامه را اَخنَس بن مرثد گرفت و کفش‌ها را اسود بن خالد برداشت.[۹] در همین میان، انگشتر امام سهم بجدل شد و او برای بیرون آوردن آن، انگشت آن حضرت را برید:
«وَأَخَذَ خَاتَمَهُ بَجْدَلُ بْنُ سُلَیْمٍ الْكَلْبِيُّ ... فَقَطَعَ إِصْبَعَهُ مَعَ الْخَاتَمِ»؛ «و انگشتری او را بجدل بن سلیم کلبی گرفت ... و انگشت او را همراه با انگشتر برید».[۱۰]
این گزارش نشان می‌دهد که انگشتر بر دست امام بوده است. در فهرستی که تاریخ طبری از غارت جامه‌های امام آورده، نام بجدل و ماجرای انگشتر دیده نمی‌شود و تنها از شلوار، قطیفه، کفش و شمشیر امام سخن رفته است.[۱۱]
سرانجام
قیام مختار در کوفه با شعار خون‌خواهی امام حسین علیه السلام آغاز شد. بر پایهٔ گزارش طبری، در شب آغاز قیام، مختار دستور داد شعار «یَا لَثَارَاتِ الْحُسَيْنِ»؛ «ای خون‌های حسین!» سر دهند.[۱۲] در ادامهٔ این خون‌خواهی، غارتگران و قاتلان کربلا یکی پس از دیگری شناسایی و کیفر شدند.
دربارهٔ بجدل دو گزارش نزدیک به هم در دست است. در گزارش ابن طاووس، مختار او را گرفت و «فَقَطَعَ يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ وَتَرَکَهُ يَتَشَحَّطُ فِي دَمِهِ حَتَّى هَلَکَ»؛ «دست‌ها و پاهایش را برید و او را رها کرد تا در خون خود بغلتد تا هلاک شد».[۱۳]
گزارش دیگری که ابن ابی الحدید در ذوب النضار آورده، جزئیات بیشتری دارد: بجدل را نزد مختار آوردند و به او گفتند که این همان کسی است که انگشتر امام را گرفته و انگشتش را بریده است؛ مختار دستور داد دست‌ها و پاهایش را ببرند و «فَلَمْ یَزَلْ یَنْزِفُ دَمًا حَتَّى مَاتَ»؛ «پیوسته خون از بدنش می‌رفت تا مرد».[۱۴]
هر دو گزارش در این نکته هم‌داستان‌اند که او بر اثر خون‌ریزی از میان رفت. این کیفر را می‌توان در سال‌های ۶۶ و ۶۷ق، یعنی روزگار خون‌خواهی مختار، جای داد؛ هرچند منابع مقتل تاریخ دقیقی برای آن نمی‌آورند.
ارزیابی منابع
آگاهی‌های منابع دربارهٔ بجدل به همین دو خبر محدود است.[۱۵] ماجرای بریدن انگشت نخست در مقتل‌نگاری‌هایی مانند اللهوف و سپس در بحار الأنوار و ذوب النضار ثبت شده است. در برابر، منبع کهن‌تری چون تاریخ طبری در گزارش غارت جامه‌ها نامی از او نمی‌آورد.[۱۶] از این‌رو این خبر را باید در شمار گزارش‌های ادبیات مقتل شمرد، نه از خبرهای مشهوری که چند منبع مستقل آن را نقل کرده‌اند.
در این منابع نام بجدل با نفرین همراه شده است؛ چنین تعبیرهایی به زبان همان منابع گزارش می‌شود.
پانویس
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف، پانویس گزارش غارت جامه‌ها؛ محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.
- ↑ همان‌جا.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.
- ↑ همان‌جا.
- ↑ ابن طاووس، اللهوف، پانویس گزارش غارت جامه‌ها.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۷ (به نقل از ابن طاووس، اللهوف).
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۷–۵۸.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ نیز: ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۶، ص۲۰.
- ↑ مجلسی، بحارالأنوار، ج۴۵، ص۵۸؛ ابن طاووس، اللهوف، گزارش غارت جامه‌ها.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰ (به نقل از ذوب النضار).
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، ج۹، ص۲۲۰.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ج۵، ص۴۵۳.
منابع
- ابن طاووس، علی بن موسی؛ اللهوف علی قتلی الطفوف، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir).
- طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الطبری، تحقیق محمد أبو الفضل إبراهیم، بیروت: دار التراث، ۱۳۸۷ق؛ ج۵ و ۶.
- محمدی ریشهری، محمد؛ دانشنامهٔ امام حسین بر پایهٔ قرآن، حدیث و تاریخ، نسخهٔ الکترونیکی کتابخانهٔ مدرسهٔ فقاهت (lib.eshia.ir)؛ ج۹.
- مجلسی، محمدباقر؛ بحارالأنوار، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق؛ ج۴۵.
