ریاض المسائل (کتاب)
کتاب «ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدلائل» یا «ریاض المسائل و حیاض الدلائل»، تألیف مشهور سید على طباطبایى (۱۲۳۱-۱۱۶۱ ق) در فقه استدلالی میباشد. این اثر مهم که در واقع شرح کتاب «مختصر النافع» تألیف محقق اول (م، ۶۷۶ ق) است، پیوسته مورد توجه فقهاى بزرگ بوده و شروح و حواشی زيادى بر آن نوشته شده است.
 | |
| نویسنده | سید علی طباطبایی |
| موضوع | فقه شیعه |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۲ |
|
| |
مؤلف
سید على طباطبایى معروف به «صاحب ریاض» (۱۲۳۱-۱۱۶۱ ق)، فقیه، اصولى، متکلم و محدث بزرگ شیعه در قرن سیزدهم هجری و از شاگردان وحید بهبهانی و شیخ یوسف بحرانی بود.
سید علی طباطبایی به امر استاد و پدر همسر خود -وحید بهبهانی-، کرسی درسی را در کربلا به عهده گرفت؛ عالمان بزرگی چون سید محمد مجاهد (فرزندش)، سید محمدباقر شفتی، سید جواد عاملی، شریف العلماء مازندرانی و شیخ ابوعلی حائری، از شاگردان او هستند.
طباطبایی در جهت تبیین و گسترش اسلام، کوششهای فراوانی نمود و در مقابل افکار انحرافی و انحطاطی مثل اخباریگری ایستاد. برخی از تألیفات او عبارتند از: ریاض المسائل، الرسالة البهیه، شرح مفاتیح الشرایع، رساله الاصول الخمس، حاشیه بر الحدائق الناضره، حاشیه بر معالم الدین.
معرفی کتاب
كتاب «رياض المسائل» از شرحهاى معتبر، دقيق و متين بر كتاب «مختصر النافع» تأليف محقق حلى (م ۶۷۶ ق) مىباشد. «رياض المسائل» از كتابهاى درسى در حوزههاى علميه بوده است و براى همين مكررا چاپ شده و استفاده از آن در بين فضلاء متداول مىباشد.
مؤلف علاوه بر اين شرح، كه مشهور به «شرح كبير» مىباشد، شرح ديگرى به نام «شرح صغير» يا «حديقة المؤمنين» نيز دارد كه آن را در سال ۱۲۰۴ ق. و پس از نگارش رياض المسائل، به صورت خلاصهتر در شرح كتاب «مختصر النافع» نوشته است.
اگرچه مؤلف مكررا مىگفته است كه «إنّی ما أردتُ به النشر بل المشق و التمرين فرفعه اللّه ما رفع»؛ ولی كتاب بسيار منظم و متين نگاشته شده است و از بىنظيرترين شروح «مختصر النافع» مىباشد. شهرت اين كتاب آن چنان است كه مؤلف همه جا به نام «صاحب الرياض» مشهور شده است.
اين كتاب به نامهايى مثل «رياض المسائل و حياض الدلائل»، «رياض المسائل فی بيان أحكام بالدلائل»، «رياض المسائل فی تحقيق أحكام بالدلائل»، و همينطور به صورت كلى به نام «الشرح الكبير»، مشهور شده است.
بنا به آنچه در «الذريعة» آمده است، مؤلف ابتدا مجلد دوم آن را از كتاب اجاره تا آخر ديات در سال ۱۱۹۲ ق. به پايان رسانده است. و مجلد اول آن را از كتاب طهارت تا كتاب عاريه و وديعه در سال ۱۱۹۶ ق. به پايان رسانده است. در اين سال با توجه به سال تولد مؤلف كه ۱۱۶۱ ق. مىباشد، مؤلف ۳۵ ساله بوده است.
محتوای کتاب
«ریاض المسائل» یک دوره کامل فقه استدلالی از باب طهارت تا باب دیات در دو مجلد میباشد، که حاوی نظرات بزرگان فقه، مثل شیخ کلینی، شیخ طوسی، شیخ صدوق، علامه حلی، شهید اول، شهید ثانی، طبرسی، راوندی، فاضل مقداد، فخرالمحققین، مقدس اردبیلی است.[۱]
شیوه ورود و خروج صاحب ریاض در مسائل فقهی در این کتاب بدین صورت است که ابتدا، با طرح مسئله فقهی و تبیین مفهوم موضوع آن به ذکر نظرات مختلف و ادله آنان میپردازد و با بیانی شیوا و در عین حال، مستدل و متقن به نقد آنان میپردازد و سپس برای اثبات فتوای خود، به ادله شرعی استناد میکند. ترتیب منطقی نظرات و ادله و نقد آنها طوری است که خواننده در مطالعه آن احساس خستگی نمیکند. به همین جهت، این کتاب طی سالها یکی از کتب درسی حوزههای علمیه بوده و هماکنون نیز یکی از کتابهای مرجع و مورد تحقیق فضلا و فقها است.
سید على طباطبایى به پیروى از «مختصر النافع»، مباحث کتاب را در چهار قسمت عبادات، عقود، ایقاعات و احکام بیان نموده است. جلد اول تا چهارم قسمت عبادات را در بردارد. از جلد پنجم تا اواسط جلد هفتم یعنى آخر بحث نکاح، قسمت عقود و از بحث طلاق در جلد هفتم تا صفحۀ ۱۲۱ جلد هشتم بحث ایقاعات مىباشد. و از صفحۀ ۱۲۱ جلد هشتم یعنى کتاب صید و ذباحه تا آخر جلد دهم مباحث احکام مىباشد.
ریاض در نظر عالمان
- میرزا محمدعلی مدرس در وصف این کتاب میگوید: «این کتاب ریاض المسائل در غایت جودت و متانت و به طور اختصار، حاوی اکثر اقوال و ادله فقهیه با عبارات فصیحه و مسجّعه بوده و مرجع استفاده اکابر و فحول، و این کتاب، شرح «مختصر النافع» محقق حلی است و بارها در ایران چاپ شده و معروف به "شرح کبیر" است».[۲]
- نویسنده «منتهی المقال» در توصیف «ریاض المسائل» چنین مینویسد: «ریاض المسائل کتابی است در نهایت نیکویی، که مثل آن سابقه نداشته است. هر آنچه از ادله و نظرات به ایشان رسیده در آن کتاب ذکر کرده است، به طوری که انجام آن بر غیر ایشان، مشکل، بلکه محال میباشد».[۳]
- صاحب «الذریعه» هم می گوید: «شرح مزجى دقیق متین متداول بین الفضلاء، و قیل إنّه ملخص المهذب البارع و الروضة البهیة و الحدائق الناظرة، و قیل بل الأخیرین و کشف اللثام و شرح المفاتیح الفیضیة للوحید البهبهانی».[۴]
- و در «أعیان الشیعه» آمده است: «له شرحان معروفان على النافع کبیر موسوم بریاض المسائل و صغیر و هما فی أصول المسائل الفقهیة أحسن الکتب الموجودة فی مسائل عدیدة».[۵]
حواشى و شروح کتاب
كتاب «رياض المسائل» از همان ابتداى نگارش مورد توجه فقهاى بزرگ و علماى عظام قرار گرفته و شروح و حواشی زيادى بر آن نوشته شده است كه در «الذريعة» حدود بيست شرح و حاشيه ذكر شده، كه به بعضى از آنها اشاره مىشود:
- انوار الرياض، تأليف محمد بن عبدالصمد شهشهانى (م ۱۲۸۷ ق)
- مفتاح الرياض، تأليف اسماعيل بن نجف حسينى مرندى (زنده در سال ۱۲۹۳ ق)
- زهر الرياض، تأليف محمدصالح بن محمدحسن تهرانى ملقب به داماد (م ۱۳۰۳ ق) نوۀ صاحب رياض
- وثيقة الوسائل، از احمد بن على حسينى رشتى، در سال ۱۳۲۰ كتاب پايان يافته است.
- المصباح المنير، بعضى از شاگردان مؤلف آن را نوشتهاند.
- طرائق الرياض، تأليف غلامحسين بن علىاصغر دربندى (م ۱۳۲۳ ق)
- حاشيه بر رياض، تأليف سيد محسن بن سيد مهدى حكيم (م ۱۳۹۰ ق)
- ايضاح الرياض، از حبيباللّه بن مولى علىمدد ساوجى كاشانى (م ۱۳۴۰ ق)
- رياحين الرياض، از ميرزا علىنقى بن لطفعلى تبريزى (م ۱۳۸۱ ق)
- حياض الزلائل فی شرح رياض المسائل، تأليف محمدعلى مدرس تبريزى (م ۱۳۷۳ ق)
- رموز الرياض، تأليف شيخ عبدالنبى بن شيخ على استرآبادى شريعتمدارى (م ۱۳۴۰ ق)
- التأمليات يا حاشيه بر رياض، ملا آغا خوئى.
از ديگر افرادى كه بر اين كتاب حاشيه زدهاند عبارتند از:
- ميرزا ابوالحسن بن محمد حسینى انگجى (م ۱۳۵۷ ق)
- محمدباقر بن محمدحسن قاينى بيرجندى (م ۱۳۵۲ ق)
- ملا محمدتقى بن حسين اصفهانى حائرى (م ۱۲۹۹ ق)
- سيد محمدتقى بن اميرمؤمن حسينى قزوينى (م ۱۲۷۰ ق)
- سيد حسين تقوى كهنوى (م ۱۲۷۳ ق)
- سيد شفيع بن سيد على موسوى جابلقى (م ۱۲۸۰ ق)
- ملا عبدالكريم ايروانى (م ۱۲۶۰ ق)
- ميرزا عبدالواسع بن محمد زنجانى (م ۱۲۶۹ ق)
- شيخ على بن محمد جواد مرندى (م ۱۲۸۷ ق)
- ميرزا محمدعلی مدرس چهاردهى (م ۱۳۳۴ ق)
- سيد مصطفى كاشانى (م ۱۳۳۶ ق)
- ميرزا نصراللّه مدرس فارسى (م ۱۲۹۱ ق)
- سيد مرتضى كشميرى (۱۲۶۸-۱۳۲۳ ق)
- شيخ احمد بن مصطفى خوئينى ملا آقا قزوينى (م ۱۳۳۳ ق) از شاگردان ميرزا حبيباللّه رشتى.
پانویس
منابع
- گلشن ابرار، جلد ۳، زندگینامه "سید علی طباطبائی" از علی کرجی.
- "سید علی طباطبایی معروف به صاحب ریاض"، بانک اطلاعات رجال.
- نرم افزار جامع فقه اهلبیت، بخش کتابشناسی، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
