سبع مثانی

«سبع» (هفت) از اعداد و «مَثانى» جمع «مَثنى» به معناى دو بار، مکرر و عطف و اعاده است. «مثانى» در این آيه، جمع مَثنيه (به صيغه اسم مفعول) است، يعنى عطف شونده؛ آيات قرآن را مثانى گويند كه به همديگر عطف مى‏ شوند و يكديگر را توضيح مى‏ دهند.

به این تعبیر قرآنی در آیه ۸۷ سوره حجر اشاره شده است: «وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ». و به راستی که هفت آیه از مثانی [یعنی سوره حمد] و قرآن بزرگ را به تو عطا کردیم.

در مورد این که مقصود از «سبع مثانى» چیست، نظرات متعدّدى بیان شده که برخى از آنها چنین است:

• منظور، فاتحة الکتاب (سوره حمد) است که در روایات متعددى که از طریق اهل بیت پیامبر صلى الله علیه وآله وارد شده، همین معنا بیان شده است. از اميرالمؤمنين عليه السّلام نقل شده که فرمود: «بسم اللّه آيه‌اى از فاتحة الكتاب، و آن هفت آيه و تمامى آن بسم اللّه الرّحمن الرحيم است. شنيدم از رسول اكرم صلّى اللّه عليه وآله که خداى تعالى فرمود: اى محمد، هر آينه بتحقيق داديم تو را سبع مثانى و قرآن عظيم، پس متفرد ساخته مرا به امتنان، به سبب فاتحة الكتاب و قرار داده آن را مقابل قرآن عظيم. دلایل گوناگونى نیز براى این نامگذارى گفته شده است؛ از جمله امام صادق علیه السلام علت آن را دو بار خواندن این سوره در نماز دانسته اند. در صورت مد نظر قرار دادن این احتمال، می توان به این نکات پی برد که «سبع مثانی» (سوره حمد) از عطایاى خداوند بر پیامبر اسلام است. و دیگر اینکه «سبع مثانی» داراى جایگاهى ویژه در میان سوره‌هاى قرآن می باشد.

• مقصود، هفت سوره طولانى اوّل قرآن، از سوره بقره تا سوره توبه است و آن را «مثانى» نامیده اند، به دلیل این که داستان هاى عبرت آموز در آن، دو به دو آمده است.

• منظور کل قرآن است؛ و این در صورتی است که «مِن» در این آیه برای تبعیض باشد. اگر سبع‌المثانی کل قرآن باشد، می‌تواند یکی از اسامی و اوصاف قرآن به شمار آید.

• برخی نیز گفته‌اند: مراد هفت صحیفه‌ای است که از آسمان بر پیامبران نازل شده است.

منابع

• ویکی علوم اسلامی (اصطلاح‌نامه علوم قرآنی، بخش اسامی و صفات قرآن).
• تفسیر احسن الحدیث، سید علی‌اکبر قرشی.
• فرهنگ قرآن، جلد ۱۵، صفحه ۵۲۶.

قرآن
متن و ترجمه قرآن
اوصاف قرآن	(اسامی و صفات قرآن، اعجاز قرآن، عدم تحریف در قرآن)
اجزاء قرآن	آیه، سوره، جزء، حزب، حروف مقطعه
ترجمه و تفسیر قرآن	تاریخ تفسیر، روشهای تفسیری قرآن، سیاق آیات، اسرائیلیات، تاویل، فهرست تفاسیر شیعه، فهرست تفاسیر اهل سنت، ترجمه های قرآن
علوم قرآنی	تاریخ قرآن: نزول قرآن، جمع قرآن، شان نزول، کاتبان وحی، قراء سبعه
	دلالت الفاظ قرآن: عام و خاص، مجمل و مبین، مطلق و مقید، محکم و متشابه، مفهوم و منطوق، نص و ظاهر، ناسخ و منسوخ
تلاوت قرآن	تجوید، آداب قرائت قرآن، تدبر در قرآن
رده ها: سوره های قرآن * آیات قرآن * واژگان قرآنی * شخصیت های قرآنی * قصه های قرآنی * علوم قرآنی * معارف قرآن