عیون المعجزات (کتاب)
 | |
| نویسنده | حسین بن عبدالوهاب |
| موضوع | معجزات چهارده معصوم |
| زبان | عربی |
| تعداد جلد | ۱ |
|
| |
کتاب «عُیون المعجزات» تألیف حسین بن عبدالوهاب شعرانی از محدثان قرن پنجم هجرى، درباره معجزات و کرامات ائمه اطهار (علیهمالسلام) و نیز حضرت زهرا (علیهاالسلام) است. انگیزه مؤلف از نگارش این کتاب، اثبات امامت ائمه (علیهمالسلام) از راه بيان معجزات آنها بوده است.
محتویات
مؤلف
در كتب شرح حال نگارى متأخر شیعه، از حسين بن عبدالوهاب شعرانی به عنوان يكى از دانشمندان امامى قرن پنجم ياد شده و با اوصافى همچون «فقيه، شاعر، آگاه از اخبار و احاديث، دانشمند جليل امامى» ستوده شده است.
میرزا عبدالله افندی (م حدود ۱۱۳۰ق) در رياض العلماء، از مشترك بودن او با بزرگانى همچون سيد رضى (۳۵۹-۴۰۶ق) و سيد مرتضى (۳۵۵-۴۳۶ق) در اساتيدى همچون ابوالتحف مصرى، توانسته معاصرت وى با آن دو دانشمند امامى و نیز شيخ طوسى (۳۸۵-۴۶۰ق) را ثابت كند.
افندی علاوه بر کتاب «عيون المعجزات»، آثار ديگرى همچون «الهداية الى الحق»، «البيان فى وجوه الحق فى الامامة» و «بصائر الدرجات فى تنزيه النبوات» را براى نويسنده برشمرده است.
معرفی کتاب
کتاب «عیون المعجزات» از آثاری است که در ادامه تلاش برخی از امامیه برای اثبات امامت ائمه اطهار علیهم السلام، از راه معجزات، در اوایل قرن پنجم هجری نگاشته شده است. همان طور كه از عنوان كتاب پيداست، اين نوشته به منظور بيان معجزه ها و اعمال خارق العادة دوازده امام و نيز حضرت فاطمه عليهاالسلام نگاشته شده است.
انگيزه نگارش کتاب طبق گفته نويسنده، مواجه شدن او با كتابى به نام «تثبيت المعجزات»، نوشته على بن احمد، معروف به ابوالقاسم كوفى (م ۳۵۲ق) بوده، كه گرچه در مقدمه آن وعده داده كه در آغاز به ذكر معجزات پيامبران پرداخته و سپس به آوردن معجزات ائمه معصوم عليهم السلام اقدام مى كند، اما نتوانسته بود به وعده خود در بخش دوم، يعنى بيان معجزات ائمه عليهم السلام وفا كند. از اين رو، حسين بن عبد الوهاب، درصدد تكميل اين كاستى برآمده و كتاب «عيون المعجزات» را به عنوان تتمه كتاب «تثبيت المعجزات» نگاشت. انگيزه اصلى او اثبات امامت ائمه عليهم السلام از راه بيان معجزات آنها بود كه در اصطلاح آن زمان به آن «دلائل الامامة» گفته مى شد.
این اثر به علل مختلفی همچون مضامین روایات آن و نیز شخصیت غیرمعروف نویسنده، تا قرن دوازدهم هجری، مورد بی توجهی محافل شیعه قرار گرفته بود؛ اما در این قرن و با رشد اخباری گری و توجه عامیانه اخباریان به این نوع رویکرد و نيز هماهنگى موضوع آن با گرايش هاى كلامى اين دوره درباره ائمه عليهم السلام، این کتاب به سرعت جای خود را در مجامع اخباری و در کتاب هایی همچون «بحارالانوار» علامه مجلسی، «اثبات الهداة» شیخ حر عاملی و «مدینة المعاجز» سید هاشم بحرانی باز کرده و پس از آن به سرعت، به رشد جایگاه خود ادامه داد و مطالب آن به عنوان يكى از آثار شيعى در راه شناخت بيشتر مقامات ائمه عليهم السلام مورد استناد قرار گرفت؛ به عنوان مثال، در حالى كه علامه مجلسى (م ۱۱۱۱ق) نويسنده اين اثر را نشناخته، آن را به عنوان يكى از مصادر كتاب بحارالانوار معرفى كرده و از آن با عنوان «كتاب لطيف» ياد كرده است. همچنين، شيخ حر عاملى (م ۱۱۰۴ق)، در حالى كه اين كتاب را منسوب به سيد مرتضى مى داند، آن را به عنوان يكى از منابع خود در كتاب «مدينة المعاجز» به عنوان يكى از منابع معتبر خود معرفى كرده است.
بررسی این اثر، علاوه بر کمک به شناخت برخی از باورهای عامیانه در مورد ائمه علیهم السلام در قرن پنجم، می تواند در آگاهی از برخی جریانات امامیه در مناطق دور از مراکز تشیع مفید باشد.
همچنین، بررسی اسناد و منابع این اثر ـ که بی بهره از آثار بزرگان مکتب قم، همانند شیخ صدوق و مکتب بغداد، همانند شیخ مفید است ـ می تواند این نکته را به اثبات برساند که جریانی که نویسنده این کتاب نماینده آن است، جریان سومی در امامیه بوده که مسیری جدا از مکتب نقل گرای قم و عقل گرای بغداد را برگزیده است.
اين كتاب تنها در مدت ۲۳ روز نگاشته شده است؛ زيرا مؤلف متذكر مى شود كه در تاريخ هفتم ماه رمضان سال ۴۴۸ق، در شهر كازرون شروع به نگارش كرده و در عيد فطر همان سال، آن را به پايان رسانيده است.
محتوای کتاب
«عیون المعجزات» روایات کرامات ائمه (علیهمالسلام) را به ترتیب هر امام نقل کرده است. در اين كتاب، نويسنده بدون آن كه عنوان و شماره بندى كند، به ترتيب، در بخش هاى دوازده گانه به ذكر معجزات معصومان عليهمالسلام (دوازده امام و حضرت فاطمه) پرداخته است.
از برخى از نسخه هاى خطى كتاب چنين برمى آيد كه نویسنده در اين كتاب، به اختصار و حذف اسناد كتاب مفصل تر «بصائر الدرجات فى تنزيه النبوات» اقدام كرده است، كه نويسندۀ آن احتمالا خود حسین بن عبدالوهاب است. اما در موارد فراوان، بويژه در بخش مربوط به امام على عليه السلام، شاهد نقل روايات همراه با اسناد آن هستيم.
مؤلف در مقدمه كتاب «عيون المعجزات» اين مطلب را يادآور مى شود كه نوشته او حدّ وسطى ميان ديدگاه هاى مُرتفعه (غاليان) و مُقصّره (ناصبیان) است و سعى او بر آن بوده كه هيچ روايتى را كه ناقل آن تنها افراد يكى از دو دسته باشند، نقل نكند. همچنين، متذكر مى شود كه در كتاب ديگرش، به نام «الهداية الى الحق»، رواياتى را كه در حقايق توحيد خداوند و عدل و حكمت است آورده كه ظاهرا در تقابل با ديدگاه هاى غاليان و باطنيه است.
کتاب حاضر در بیان روایات معجزه و کرامات، از منابع معتبر و غیر معتبر بهره برده و گاه مطالبى غلو آمیز را نیز نقل مىکند. البته باید گفت حتى در نوشته هاى اين چنينى ـ كه با رويكردى افراطى و عوامانه نگارش يافته ـ موارد و روايات فراوانى را مى توان يافت كه نسبتا معقول و پذيرفتنى مى نمايد و از آنها مى توان در بازسازى صحيح سيره امامان عليهم السلام بهره گرفت؛ همچنان كه در موارد فراوانى ـ كه عمدتا مربوط به پس از امام على عليه السلام است ـ مى توان نكات تاريخى پذيرفتنى را پيدا كرد، بويژه با توجه به آن كه روش نويسنده درباره معصومان پس از امام على عليه السلام آن است كه در آغاز، به صورت بسيار مختصر به ذكر تاريخچه اى مشتمل بر كيفيت تولد و زمان، مدت عُمر و وفات و كيفيت و نيز محل دفن معصومان اقدام مى كند.
روایاتى که در کتاب «عیون المعجزات» آمده، عموما در آثارى چون «الکافى»، «بصائر الدرجات»، «الهدایة الکبرى» و دیگر آثار شیعیان یافت مى شود و در واقع از منابع این کتاب بشمار می روند؛ هر چند برخى روایات نیز سابقه اى ندارد و پیش از آن شهرت نداشته است.
منابع
- "حسين بن عبدالوهاب و عيون المعجزات"، نعمتاللّه صفرى فروشانى، مجله علوم حديث، زمستان ۱۳۸۵.
- نرم افزار جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
