عيسى بن عبدالله قمى

«عیسى بن عبدالله اشعرى قمى» از علما و راویان موثق شیعه در قرن دوم و سوم هجری و از اصحاب امام صادق، امام کاظم و امام رضا علیهم‌السلام است. او نزد حضرت صادق علیه‌السلام از احترام و منزلت خاصى برخوردار بود. کتابی با عنوان «مسائل عن الرضا علیه‌السلام» برای او ذکر شده است.

نام کامل	عیسى بن عبدالله اشعرى قمى
زادگاه	قم
وفات	قرن سوم قمری
اساتید	ابان ابن عثمان، احمد بن محمد بن خالد برقى، حريز بن عبدالله سجستانى،...
آثار	مسائل عن الرضا علیه‌السلام،...

زندگی‌نامه

عیسى بن عبدالله اشعری قمى، با توجه به شواهدى در نیمه اول از قرن دوم هجری در قم چشم به جهان گشود.

عیسى بن عبدالله از یاران امام جعفرصادق علیه‌السلام و امام موسى علیه‌السلام بود و گاهی، براى فراگیرى معارف و احکام دین، از قم به مدینه مسافرت مى کرد و به حضور امام صادق علیه‌السلام مى رسید.

تنها فرزند ایشان که در منابع از او یاد شده، «محمد» نام دارد که پدر بزرگوار احمد بن محمد بن عیسى قمى است. همین فرزند است که گویا از پدر بزرگوارش، عیسى، حدیث نقل مى کند. درباره محمد بن عیسى گفته اند: وى بزرگ قمى ها و رئیس طایفه اشعرى بود، نزد پادشاه زمان عظمت خاصى داشت؛ او با امام رضا علیه‌السلام ملاقات کرد و از ایشان کسب حدیث نمود و از اصحاب امام جواد علیه‌السلام نیز بشمار می آمد.

همچنین عیسى بن عبدالله، برادرى داشت به نام «عمران بن عبدالله قمى» که از بزرگان شیعه و ارادتمندان خاندان عصمت بود و اخبارى در شأن او وارد شده است. نقل شده روزى عمران نزد امام صادق علیه‌السلام آمد. امام از او به گرمى استقبال کرد. «حماد» مى گوید: وقتى عمران بلند شد و رفت، از امام پرسیدم: آن شخص چه کسى بود که این همه با او لطف کردید؟ فرمود: او از خاندان نجیب و بزرگى است.

به دلیل این که عیسى بن عبدالله قمى، امام رضا علیه‌السلام را درک کرده است، به نظر مى رسد که او در اواخر قرن دوم یا اوائل قرن سوم هجرى از دنیا رفته است، ولى مدفن وى مشخص نیست.

شأن و مقام عیسی بن عبدالله

این محدث بزرگوار، از دانشمندان برجسته شیعى بود و تمام علمای بزرگوارى که در شرح حال راویان اخبار، قلم زده اند، نام عیسى را نیز ذکر کرده اند؛ اما ستایش یا انتقاد خاصى درباره او ملاحظه نشده است و همین اندازه که یک محدث، معروف باشد اما درباره او سخنى به خوبى یا بدى حاکى از ستایش یا مذمت نیامده باشد، به نظر بعضى از بزرگان، نشانه خوبى و صداقت آن شخص است.

علامه حلى از یکى از دانشمندان علم تراجم نقل مى کند که او مى نویسد: «عیسى بن عبدالله مانند پدرش است و عیسى در نزد امام صادق علیه‌السلام از احترام و منزلت خاصى برخوردار بود».

نجاشى مى نویسد: «عیسى بن عبدالله از امام ابى عبدالله و ابى الحسن روایت مى کند». شیخ طوسى او را در شمار اصحاب امام صادق علیه‌السلام به حساب آورده است. و جمعى دیگر این موضوع را در کتاب‌هاى خود یادآورى کرده اند.

از «یونس بن یعقوب» که وکیل امام کاظم علیه‌السلام و از یاران خاص امام صادق علیه‌السلام بود، نقل شده: من در مدینه بودم که در یکى از کوچه ها با حضرت صادق علیه‌السلام برخورد کردم. امام به من فرمود: «اى یونس! به خانه ما برو، زیرا یکى از مردانى که از ما «اهل بیت» است، در خانه منتظر است. به خانه امام آمدم، دیدم مردى در نزدیکى درب منزل امام نشسته است، پرسیدم: تو کیستى؟ پاسخ داد: مردى از اهل قم هستم. همچنان گرم صحبت با او بودم که حضرت با سرعت آمد و از ما دو نفر خواست داخل خانه شویم. آن‌گاه به من رو کرد و فرمود: «اى یونس! فکر مى کنم باور کردن آنچه درباره عیسى بن عبدالله گفتم، بر تو مشکل بود. عرض کردم: بلى به خدا قسم، جانم فدایت، عیسى مردى از قم است! حضرت صادق علیه‌السلام فرمود: «اى یونس! عیسى بن عبدالله از ما اهل بیت است چه زنده باشد و چه از دنیا برود».

این تعبیرات نشانه نهایت اعتماد امام صادق به این محدث و عالم بزرگوار قمی است. مرحوم آیت الله خویى، بعد از ذکر روایت فوق مى نویسد: «این روایت براى اثبات بزرگى و منزلت رفیع او کفایت مى کند».

این سخن امام صادق علیه‌السلام مانند سخنى است که امام باقر علیه‌السلام درباره سلمان فرمود، آنگاه که فردى نزد امام علیه‌السلام وقتى خواست نام سلمان را بر زبان جارى کند، گفت: سلمان فارسى. حضرت به او فرمود: نگویید سلمان فارسى، بلکه بگویید سلمان محمدى، او مردى از ما اهل البیت است.

در روایت دیگری آمده: یونس بن یعقوب مى گوید: «عیسى بن عبدالله قمى نزد امام جعفرصادق علیه‌السلام آمد. امام او را به چند امر مهم سفارش کرد، آنگاه با او خداحافظى نمود. عیسى از خانه بیرون رفت، حضرت به خادم فرمود: او را بخوان. عیسى دوباره به خدمت امام آمد و باز امام سفارش‌هایى به او کرد، بار دیگر با امام خداحافظى کرد و رفت این بار هم امام فرمود تا دوباره برگردد، تا این که به او فرمود: «اى عیسى! خداوند متعال به رسولش مى فرماید: «اهل بیت خود را به خواندن نماز امر کن. تو از ما اهل بیت هستى». بار آخر که امام با او خداحافظى کرد، بین دو چشم عیسى را بوسید».

شیخ کلینی نیز روایتى در این باره از ابوزید نقل مى کند که او گفت: نزد حضرت صادق علیه‌السلام بودم، که عیسى بن عبدالله قمى وارد شد. امام به او خوش آمد گفت و در کنار خود جاى داد و فرمود: «اى عیسى! شیعه اى که در شهرى زندگى کند که صد هزار نفر یا بیشتر جمعیت داشته باشد و در آن شهر با تقوا تر از او پیدا شود، از ما نیست و نزد ما گرامى نخواهد بود».

عیسى بن عبدالله علاوه بر اینکه در حوزه حدیث و روایت شأن والایى داشت، در اعتقاد به مقام رفیع معصومان هم به درجات بالایى رسیده بود، و با همان تعبیر زیباى امام که فرمود: «هُوَ رَجُلٌ مِنّا اَهْل الْبَیت؛ او از ما اهل بیت علیه‌السلام است»، این سخن اثبات مى شود.

استادان حدیثی

تعدادى از استادان و مشایخ روایی عیسى بن عبدالله عبارتند از:

• ابان ابن عثمان؛ یکى از روایتگران مشهور امامیه است و بعضى او را از اصحاب اجماع شمرده اند.

• محمد الحسن بن ابى خالد.

• احمد بن محمد بن خالد برقى.

• حريز بن عبدالله سجستانى؛ از یاران امام صادق و امام کاظم علیهما‌السلام. وى اهل سیستان و مورد اطمینان عالمان و از قیام‌کنندگان بر علیه خوارج بود.

به حسب تحقیقى که انجام شد، این محدث فرزانه در بیشتر روایات خود، بدون واسطه از امام علیه‌السلام نقل مى کند.

آثار و روایات

تألیفات قابل توجهى از عیسى بن عبدالله قمی به یادگار نمانده و نجاشى و شیخ طوسى تنها گفته اند که: «له مسائل» یا «مسائل عن الرضا علیه‌السلام». از متن عبارت چنین استفاده مى شود که عیسى بن عبدالله، محضر شریف حضرت رضا علیه‌السلام را درک کرده و از یاران ایشان نیز به شمار مى رفت.

برخی از روایات نقل شده از طریق عیسى بن عبدالله در اینجا ذکر می شود:

معنای عبادت:

«عبدالرحمن جعفى» مى گوید: در خدمت امام صادق علیه‌السلام بودم که عیسى بن عبدالله قمى از امام پرسید: عبادت چیست؟ امام فرمود: عبادت یعنى نیت خالص، همراه با اطاعت و پرستش خداوند از همان راه که خود خداى متعال تعیین فرموده است.

استجابت دعا:

عیسى مى گوید: از حضرت صادق علیه‌السلام شنیدم که فرمود: دعاى سه طایفه مورد پذیرش خداوند قرار مى گیرد: ۱- حاجى که حج واجب خود را انجام مى دهد و یا کسى که عمره مستحبى انجام مى دهد. ۲- رزمنده در راه خدا. ۳- انسانى که مریض است. درباره این سه طایفه رفتار انسانى و اسلامى داشته باشید.

روش پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله:

او همچنین از حضرت صادق علیه‌السلام نقل مى کند که فرمود: رسول الله صلی الله علیه وآله در نماز صبح به جاى سوره اخلاص، «عمّ یتسائلون» (سوره نبأ)، «هل أتاک حدیث الغاشیه» (سوره غاشیه) و «لا أقسم بِیوم القیامه» (سوره قیامت) را قرائت مى کرد.

منابع

• ستارگان حرم، ابوالحسن ربانى صالح‌آبادى، جلد ۶.